Đặt vấn đề Vườn ươm doanh nghiệp khoa học công nghệ (DN KHCN) trên thế giới hằng năm ươm tạo được hàng trăm DN khoa học công nghệ từ ý tưởng của các nhà khoa học. Vườn ươm cung cấp các yếu tố cần thiết để gia tăng khgả năng sống sót của DN, từ giai đoạn xuất hiện ý tưởng sản phẩm KHCN đến giai đoạn sản xuất và chính thực tham gia thị trường. Sự phát triển của mô hình vườn ươm tại Hàn Quốc, Trung Quốc (TQ), Châu Âu, Hoa Kỳ, Đài Loan… đã chứng minh vai trò của vườn ươm trong việc phát triển DN KHCN. Mô hình vườn ươm được Bộ khoa học công nghệ Việt Nam (VN) khuyến khích và thành lập, cho đến nay đã có trên 10 vườn ươm DN KHCN ở TP.HCM và Hà Nội nhằm thực hiện mục tiêu ươm tạo DN KHCN, gia tăng tỷ lệ thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.
Cơ cấu kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nặng về nông nghiệp và chủ yếu tập trung vào các ngành khai thác tài nguyên. Sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế của ĐBSCL khá chậm. Kết quả phát triển DN có xu hướng sụt giảm theo thời gian. Vào năm 2000, số lượng DN ở ĐBSCL còn chiếm tới 23% tổng số DN của cả nước thì đến năm 2005, tỷ lệ này giảm xuống còn 13%, và đến nay chỉ còn 10%.
Tỉ lệ tăng trung bình hàng năm của số lượng DN trong giai đoạn 2001- 2009 là 10%, chưa bằng ½ tỉ lệ tăng trung bình của cả nước (21. Năm 2009 nhóm ngành công nghệ thấp chiếm trên 86% và có xu hướng tăng, đồng thời nhóm ngành công nghệ trung bình chiếm chưa đến 11%, còn lại chỉ khoảng 3% là công nghệ cao.1 Đứng trước áp lực chuyển đổi cơ cấu kinh tế dựa vào DN KHCN, TP Cần Thơ và tỉnh Đồng Tháp ở ĐBSCL đã tiến hành học tập mô hình vườn ươm từ TP.2 Đại học Cần Thơ cũng đang xây dựng vườn ươm DN KHCN dưới sự tài trợ của Bộ giáo dục và Đào tạo. Vườn ươm công nghệ TP Cần Thơ do Hàn Quốc tài trợ 1 Nhóm ngành công nghệ thấp: sản xuất đồ uống, thuốc lá, dệt, trang phục, da, giả da, gỗ. giấy, in , tủ bàn, ghế; Nhóm ngành công nghệ trung bình: sản xuất than cốc, hóa chất, cao su, plastic,chất khoáng, kim loại, tái chế, hóa dược liệu; Sản xuất máy móc thiết bị, văn phòng, máy tính, truyền thông, radio, ti vi, dụng cụ y tế chính xác, xe có động cơ, phương tiện vận tải khác.
2 Công văn số 8117/BCT- KHCN ngày 01/09/2011, Xác định ngành công nghiệp chiến lược để xây dựng vườn ươm công nghệ trong khuôn khổ hợp tác VN- Hàn Quốc; Công văn số 09/UBND-NN.PTNT ngày 07/11/2011, Lập đề án vườn ươm DN tỉnh Đồng Tháp; Quyết định 939/TTg ngày 19/07/2012, Phê duyệt tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL đến năm 2020. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 sẽ khởi công xây dựng vào tháng 3/2013 và hoàn thành trong năm 2014 dự kiến sẽ ươm tạo DN phục vụ ngành chế biến nông thủy sản. Một vườn ươm DN CNTT cũng được dự kiến xây dựng tại TP Cần Thơ, cũng trong vùng ĐBSCL, vườn ươm DN KHCN tỉnh Đồng Tháp đang trong giai đoạn triển khai nghiên cứu tiền khả thi. Cho đến nay ở VN chỉ có rất ít nghiên cứu đánh giá hiệu quả hoạt động của vườn ươm hiện hữu trong việc hỗ trợ sự phát triển của các DN KHCN.
Liệu mô hình vườn ươm DN KHCN có thể thực hiện thành công ở khu vực ĐBSCL, vốn có xuất phát điểm và tiềm lực KHCN thấp như hiện nay hay không? Luận văn này sẽ đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến thành công của mô hình vườn ươm DN KHCN thông qua kinh nghiệm quốc tế, kinh nghiệm của các vườn ươm khu vực TP.HCM và từ đó đưa ra nhận định về khả năng ứng dụng mô hình vườn ươm tại TP Cần Thơ và tỉnh Đồng Tháp, tạo cơ sở tham khảo cần thiết trong quá trình triển khai, đầu tư ứng dụng mô hình và gợi ý chính sách đối với hai địa phương này cũng như cho khu vực ĐBSCL. Câu hỏi nghiên cứu - Các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của vườn ươm KHCN là gì? - Mô hình vườn ươm có thực sự cần thiết cho sự phát triển DNNVV trong lĩnh vực KHCN ở VN hay không? - Mô hình vườn ươm DN KHCN liệu có thể áp dụng tại ĐBSCL hay không? - Khuyến nghị đối với ĐBSCL trong việc áp dụng mô hình vườn ươm KHCN là gì? 1. Phƣơng pháp nghiên cứu Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính. Cụ thể là nghiên cứu tiến hành thu thập các thông tin thứ cấp, tập trung vào các mô hình vườn ươm trên thế giới, TQ, VN.
Nghiên cứu này tiến hành đánh giá thực trạng DN và khoa học công nghệ VN, TP.HCM, khu vực ĐBSCL, cụ thể TP Cần Thơ và Đồng Tháp. Bên cạnh các thông tin thứ cấp, thông tin sơ cấp được thu thập bằng cách khảo sát thực tế ba vườn ươm tại công viên phần mềm Quang Trung, Đại học Nông lâm TP.HCM và Đại học Bách khoa TP. Luận văn này cũng sử dụng phương pháp chuyên gia, trong đó chúng tôi tiến hành phỏng vấn Ban quản lý của 3 vườn ươm mẫu được chọn là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 ông Lê Minh Hiếu - Giám đốc Vườn ươm DN CNTT tại công viên phần mềm Quang Trung, tiến sĩ Mai Thanh Phong - Giám đốc vườn ươm DN KHCN Đại học Bách khoa TP.HCM, tiến sĩ Nguyễn Tiến Thành - Giám đốc Vườn ươm KHCN Đại học Nông lâm TP.HCM và chuyên gia Hans Georg Jonek – Chuyên gia tư vấn cao cấp chương trình phát triển kinh tế tư nhân tại Cần Thơ và ĐBSCL thuộc Liên minh Châu Âu/Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật GIZ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 CHƢƠNG 2.
Khái niệm Vườn ươm DN là tổ chức liên kết giữa trung tâm/ viện nghiên cứu, trường đại học, chính quyền, các DN khởi sự (các nhóm, cá nhân có ý tưởng thành lập DN). Tổ chức này có mục đích như một lồng ấp, nuôi dưỡng DN khởi sự trong thời gian nhất định để các đối tượng này có thể vượt qua các khó khăn ban đầu, khẳng định sự tồn tại và phát triển như những DN độc lập. (Bùi Nguyên Hùng và đ.2 Quá trình hình thành và phát triển Vườn ươm ra đời trong bối cảnh suy thoái kinh tế của các nước công nghiệp phương tây cuối thập niên 70, đầu thập niên 80. Châu Âu và Mỹ đối mặt với gia tăng tỷ lệ thất nghiệp do sự sụp đổ công nghiệp truyền thống dẫn đến sự đổi mới chiến lược phát triển kinh tế dựa vào KHCN mới, tạo môi trường thực sự hỗ trợ cho tạo việc làm cho vùng bị khủng hoảng.
Quá trình phát triển của vƣờn ƣơm doanh nghiệp Nguồn: CSES (2002) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Từ những năm 1990 trở đi số lượng vườn ươm tăng nhanh trên phạm vi toàn thế giới. Trên thế giới có khoảng 4000 vườn ươm. Khu vực Bắc Mỹ có 1000 vườn ươm. Chi phí trung bình để tạo ra việc làm mới ở Mỹ khoảng 10000 USD, trong khi chi phí tạo việc làm trung bình của vườn ươm chỉ khoảng 1100 USD.
Châu Âu có 1200 vườn ươm, mỗi vườn ươm tạo ra 17000 DN. Châu Á có 1152 vườn ươm, trong đó TQ chiếm số vườn ươm nhiều nhất. Vai trò và phân loại vƣờn ƣơm 2. Vai trò của vườn ươm DN KHCN Quá trình từ ý tưởng kinh doanh đến sản phẩm tham gia thương mại trên thị trường có tỷ lệ thành công là 1/1750 (Bùi Nguyên Hùng & đ.
Do đó nổ lực của vườn ươm cung cấp quá trình nuôi dưỡng những ý tưởng kinh doanh hoặc DN trẻ trong giai đoạn đầu khởi nghiệp, giai đoạn dễ bị tổn thương nhất, thông qua cung cấp các dịch vụ hỗ trợ DN phát triển nhanh, giảm thiểu rủi ro kinh doanh với chi phí thấp nhất. Quá trình sàng lọc ý tƣởng kinh doanh đến thƣơng mại sản phẩm Số lượng Ý tưởng Yêu cầu 2000 thị Ý tưởng 1750 trường thành Đặc công 1500 Tính 500 chức Đánh giá, Đặc năng thiết kế, 1000 Tính giới thiệu, sản 100 thử phẩm 500 0 nghiệm 25 10 1 0 0 Giai đoạn phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Do đó vai trò vườn ươm DN KHCN cung cấp các dịch vụ hỗ trợ các nhà khoa học và các kỹ thuật viên thành các chủ DN có khả năng nghiên cứu sản phẩm công nghệ và có khả năng kinh doanh. Thị trường hóa hoạt động nghiên cứu gắn với sản xuất, phục vụ nền kinh tế. Thông qua đó các quốc gia thực hiện mô hình tăng trưởng kinh tế dựa vào công nghệ, tăng cường khả năng cạnh tranh xuất khẩu hàng hóa dựa vào DN KHCN.
Phân loại vườn ươm: Phân loại theo hình thức sở hữu: - Vườn ươm do khu vực công tạo ra với mục tiêu phát triển DN và tạo việc làm cho xã hội - Vườn ươm do khu vực tư nhân tạo ra với mục tiêu thu lợi nhuận. Thực tế trên thế giới chỉ có 10% vườn ươm thuộc loại này. - Vườn ươm hình thành từ hợp tác công tư. Phân loại theo lợi nhuận: - Vườn ươm phi lợi nhuận - Vườn ươm vì lợi nhuận.
Phân theo thế hệ vườn ươm: - Thế hệ thứ I (những năm 1980) cung cấp không gian làm việc và chia sẻ tiện ích dùng chung cho các nhóm kinh doanh trong vườn ươm. - Thế hệ thứ II: Vườn ươm cung cấp thêm những dịch vị hỗ trợ phát triển kinh doanh và tiếp cận nguồn lực tài chính - Thế hệ thứ III: Áp dụng thành tựu công nghệ thông tin trong hoạt động. Hình thành mô hình vườn ươm ảo và có phương thức hoạt động khác biệt so với mô hình nguyên thủy, được tài trợ bởi các công ty đầu tư mạo hiểm và công ty tư vấn lớn. Các dịnh vụ cung cấp của vƣờn ƣơm Mỗi vườn ươm có mục tiêu khác nhau sẽ cung cấp các loại hình dịch vụ khác nhau nhằm giảm rào cản gia nhập thị trường cho DN như đăng ký kinh doanh, cơ sở vật chất (văn phòng giá rẻ, phòng thí nghiệm, thiết bị văn phòng, internet, …), tư vấn xây dựng đội ngũ nhân sự, đào tạo toàn diện cho DN, tư vấn kinh doanh, thường được các quản lý (mentor) của DN có kinh nghiệm hướng dẫn.
Đặc biệt vai trò vốn mạo hiểm, quỹ vay và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 bảo lãnh tín dụng đối với tiếp cận vốn cho DN khởi sự; hỗ trợ tiếp thị thương mại, sở hữu trí tuệ.