Chương 1: Cơ sở lý luận Chương 2: Thực trạng về vấn đề nghiên cứu Chương 3: Các giải pháp và kiến nghị. Ý định mua Ý định hành vi được hiểu là một kế hoạch hoặc khả năng mà một người nào đó nghĩ sẽ hành xử theo một cách đặc biệt trong tình huống cụ thể nào đó hoặc sẵn lòng nỗ lực để thực hiện một hành vi nào đó (Fishbein & Ajzen, 1975) và được xem là một hành động của con người bị ảnh hưởng bởi sự tác động của nhân tố niềm tin vào hành vi (thái độ), niềm tin vào chuẩn mực (chuẩn chủ quan) và niềm tin vào sự kiểm soát (nhận thức kiểm soát hành vi) (Ajzen, 1991). Khi các niềm tin này càng mạnh thì ý định hành động của con người càng lớn. Ý định là một yếu tố dùng để đánh giá khả năng thực hiện hành vi trong trương lai (Blackwell và cộng sự, 2001) và là một chỉ dẫn tốt cho hành vi mua của khách hàng (Venkatesh và cộng sự, 2003).
Một vài kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, khi con người có cảm giác lớn hơn về nghĩa vụ đạo đức và sự hối tiếc khi dự đoán về một hành vi không thực hiện sẽ góp phần làm tăng khả năng thực hiện hành vi đó (Sheeran & Webb, 2016). Có thể nói, nếu những ý định hành vi, cụ thể là ý định mua có khả năng dẫn đến hành vi mua cao hơn nếu ý định có mục đích hướng đến tập thể, được xuất phát từ nghĩa vụ đạo đức và bản thân sẽ thấy hối tiếc nếu không thực hiện hành vi đó. Nhưng đôi khi, ý định sẽ được dựa trên cảm giác về việc thực hiện hành vi (thái độ tình cảm) hơn là suy nghĩ về hậu quả có thể xảy ra của hành động (thái độ nhận thức). Và có nhiều ý định sẽ thể hiện sự mâu thuẫn giữa những gì họ muốn làm và điều họ thấy nên làm (Milkman và cộng sự, 2012).
Xe máy điện Sau khi sử dụng phần nghĩa được Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia QCVN 41:2016/BGTVT 7giải thích về “xe gắn máy” nhằm làm rõ hơn cho khái niệm “xe máy điện” ở Nghị Định 46/2016/NĐ 8- CP hơn thì ta có thể định nghĩa rằng: xe máy 7 https://luatvietnam.vn/giao-thong/quy-chuan-viet-nam-qcvn-41-2016-bgtvt-bo-giao-thong-van-tai-163135- d3.html 8 https://vbpl.vn/bogiaothong/Pages/vbpq-van-ban-goc.aspx?dvid=315&ItemID=105829 8 điện là một loại xe gắn máy, sử dụng động cơ điện kèm điều kiện về công suất ở mức tối đa 4 kW và vận tốc thiết kế tối đa 50 km/h. Lý thuyết nghiên cứu 1. Lý thuyết về hành vi hợp lý (TRA) Fishbein (1967) đã nghiên cứu ra Lý thuyết về hành vi hợp lý (TRA) và cùng Ajzen sửa đổi, mở rộng vào năm 1975. Lý thuyết tập trung vào ý định của một người không bị ảnh hưởng bởi bất cứ tác nhân nào nên có thể dùng mối tương quan giữa các yếu tố niềm tin, thái độ, ý định và hành vi để dự đoán những gì mà một người nào đó có thể làm hay không làm.
Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) Vì nhiều tranh cãi cho rằng, TRA không thích hợp với thực tế vốn luôn bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố xung quanh nên Ajzen (1991) đã cho ra đời Lý thuyết hành vi có kế hoạch như một phiên bản mở rộng dựa trên cơ sở TRA với giả định về một hành vi có thể được dự báo hoặc giải thích bởi các ý định để thực hiện hành vi đó. Điểm mới của nghiên cứu này chính là sự bổ sung của yếu tố “Nhận thức hành vi kiểm soát” và đây cũng là yếu tố có thể tác động gián tiếp đến. Trong lý thuyết này, ý định có thể bị tác động bởi 3 yếu tố sau: (1) Thái độ: Đánh giá tích cực hoặc tiêu cực của một cá nhân đối với kết quả nhận được từ việc thực hiện một hành vi nào đó. (2) Chuẩn chủ quan: Ảnh hưởng từ áp lực của xã hội, từ người thân quen, những người có khả năng tác động đến việc thực hiện hay không thực hiện một hành vi nào đó.
(3) Nhận thức kiểm soát hành vi: Cảm nhận mức độ dễ dàng hoặc khó khăn của cá nhân đối với việc thực hiện hành vi nào đó. 9 Thái độ Chuẩn chủ quan Ý định hành vi Thực hiện hành vi Nhận thức kiểm soát hành vi Hình 1. Mô hình hành vi có kế hoạch (TPB) (Nguồn: Ajzen, 1991) Theo tổng hợp của (Shalender & Sharma, 2020) về một số nghiên cứu đã sử dụng mô hình TPB để khám phá về những hành vi có trách nhiệm với môi trường của người mua như một bằng chứng khẳng định - TPB khá hiệu quả trong việc dự đoán các hành vi có ý thức về môi trường hoặc các ý định hành vi như “Nayum và Klockner (2014) đã sử dụng mô hình TPB để thiết lập mối quan hệ giữa lòng trung thành với thương hiệu, quy mô hộ gia đình và thu nhập với việc mua xe điện; Lia và cộng sự. (2015) kết nối mối quan tâm về môi trường với việc mua xe điện sử dụng mô hình TPB,…Liu et al.
(2018) đã thực hiện nghiên cứu để đánh giá hành vi xanh của người tiêu dùng sử dụng TPB, trong khi Li et al. Mô hình hành vi người tiêu dùng “Hộp đen” ý thức Các nhân tố kích thích của người mua Các phản ứng đáp lại Đặc điểm Quá trình ra của người mua Marketing Môi trường người mua quyết định mua ▪ Nhận thức vấn ▪ Lựa chọn sản phẩm đề ▪ Sản phẩm ▪ Kinh tế ▪ Văn hóa ▪ Lựa chọn nhãn hiệu ▪ Tìm kiếm thông ▪ Giá cả ▪ Công nghệ ▪ Xã hội ▪ Lựa chọn nơi mua tin ▪ Vị trí ▪ Pháp luật ▪ Cá nhân ▪ Định thời gian mua ▪ Đánh giá ▪ Chiêu thị ▪ Văn hóa ▪ Tâm lý ▪ Số lượng mua, tần ▪ Quyết định suất mua. ▪ Hành vi mua Hình 1. Mô hình hành vi người tiêu dùng (Nguồn: Philip Kotler, 2007) Tuy mô hình về hành vi mua của Kotler không đề cập cụ thể “ý định mua” trong quá trình ra quyết định mua nhưng khi xét tổng thể thì tác giả nhận thấy “ý định mua” vẫn thuộc nhóm “quá trình ra quyết định mua” bởi khi cá nhân có nhận thức về sự cần thiết về dịch vụ hoặc sản phẩm nào đó đủ lớn thì thường sẽ có xu hướng tự tìm kiếm thông tin và trong quá suy xét đánh giá có thể hình thành nên ý định mua để đưa ra quyết định tiến đến hành vi mua.
Vì thế, các nhân tố kích thích thuộc 2 nhóm marketing và môi trường cũng ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng. Đó cũng là căn cứ để tác giả đề xuất các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua xe máy điện VinFast, đồng thời cũng là cơ sở tham khảo cho quá trình đưa ra giải pháp và đề xuất theo mục tiêu mà nghiên cứu hướng tới. Lý thuyết nghiên cứu mở rộng: Nghiên cứu sử dụng mô hình TPB mở rộng để thảo luận về các tác động ảnh hưởng đến việc áp dụng xe điện ở Ấn Độ. Trải qua quá trình dự đoán ý định chấp nhận của 326 khách hàng đối với việc mua xe điện, qua đó (Shalender & Sharma, 2020) cho thấy thái độ (attitude), chuẩn chủ quan (subjective norm), kiểm soát hành vi nhận thức (Perceived behavioral control), chuẩn mực đạo đức (moral norm) và mối quan tâm đến môi trường (environment concern) có mối quan hệ tích cực với ý định 11 chấp nhận của người mua.
Từ kết quả của nghiên cứu cũng cho thấy rằng, mô hình TPB mở rộng phù hợp trong việc làm sai lệch ý định chấp nhận của khách hàng đối với xe điện. Mô hình nghiên cứu “Sử dụng lý thuyết mở rộng về hành vi có kế hoạch (TPB) để dự đoán ý định sử dụng xe điện ở Ấn Độ ” (Nguồn: Shalender & Sharma, 2020) 1. Các giả thuyết nghiên cứu 1. Thái độ - Mối quan hệ giữa chất lượng sản phẩm và ý định mua xe máy điện VinFast Thái độ là ý kiến, sự đánh giá (có thể theo hướng tích cực hoặc tiêu cực) của một cá nhân đối với kết quả nhận được từ việc thực hiện một hành vi nào đó (Ajzen, 1991) và đây cũng là một trong những yếu tố thuộc nhóm tâm lý cá nhân có tác động mạnh đến ý định mua xe điện nói chung (Ye và cộng sự, 2021) và xe máy điện VinFast nói riêng (Thảo và Linh, 2021).
Ngoài ra, thái độ còn ảnh hưởng tích cực đến hành vi tiêu dùng xanh ở nhiều nền văn hóa đa dạng khác nhau (Châu Á, Châu Mỹ, 12 Châu Âu,.), từ sản phẩm xanh (Yadav và Pathak, 2016) đến xe điện (Huang và Ge, 2019). Khi người tiêu dùng tin rằng xe điện có lợi hơn ở cấp độ cá nhân, môi trường hay quốc gia, hoặc họ tin rằng việc sử dụng xe điện đơn giản, tiện lợi hơn thì sẽ thể hiện thái độ tích cực hướng đến việc mua xe điện (Tu và Yang, 2019). Liên hệ thực trạng, khi giá xăng tăng cao ở Việt Nam, sau nhiều lần giá xăng chạm ngưỡng 30.000 đồng/lít, người tiêu dùng chuyển hẳn sang dùng xe máy điện (Theo Tuổi Trẻ). 9Tuy nhiên, theo khảo sát mới nhất về người tiêu dùng ô tô toàn cầu của (Deloitte, 2022) 10cho thấy 64% số người Việt được hỏi đều chọn lý do mua xe điện là vì chi phí nhiên liệu thấp xăng.
Tuy nhiên, nếu tiền điện bằng giá xăng thì người Việt chiếm tỷ lệ cao nhất với 71% chọn cân nhắc lại việc mua xe máy điện. Ngoài ra, tuy hệ sinh thái trạm sạc quy mô lớn đang được VinFast triển khai thực hiện cùng sự hợp tác với các trạm xăng Petro, mối lo ngại về lượng pin không đủ đáp ứng cho quãng đường di chuyển cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thái độ người tiêu dùng. Vì nhiều lí do có thể tác động cách nhìn nhận của người tiêu dùng theo 2 chiều hướng nên đây sẽ là yếu tố được lựa chọn để đặt cho giả thuyết đầu tiên. H1: Thái độ có ảnh hưởng tích cực (+) đến ý định mua xe máy điện VinFast.
Chuẩn chủ quan - Mối quan hệ giữa chuẩn chủ quan và ý định mua xe máy điện VinFast Chuẩn chủ quan là yếu tố cho thấy sự ảnh hưởng từ áp lực của xã hội, từ người thân quen, những người có khả năng tác động đến việc thực hiện hay không thực hiện một hành vi nào đó (Ajzen, 1991). Trong nghiên cứu của (Chen & Chao, 2010) đã đưa ra mức độ tác động từ ba nhóm đối tượng chính là người quan trọng đối với người thực hiện khảo sát, từ cộng đồng mạng xã hội, các chính sách chính quyền. Đề xuất từ (Thảo & Linh, 2021) gồm người nổi tiếng, người truyền cảm hứng, thần tượng là những đối tượng có sức ảnh hưởng lên ý định mua xe máy điện VinFast.