CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN HÀNG XANH 1.1 Khái niệm về ngân hàng xanh Khái niệm về ngân hàng xanh, hay còn thường được gọi với tên tiếng Anh green bank, đã được Foster và cộng sự (2020) định nghĩa theo hai hướng. Đầu tiên, theo Foster và cộng sự (2020), ngân hàng xanh được định nghĩa là “các ngân hàng thực hiện các hoạt động trực tiếp nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường như sử dụng tiết kiệm năng lượng, nước, và xử lý rác thải”. Bên cạnh đó, ngân hàng xanh cũng được định nghĩa là “các ngân hàng tác động gián tiếp đến môi trường thông qua việc tăng cường hỗ trợ các dự án thân thiện với môi trường như: nhà máy sử dụng khí đốt từ chất thải, nhà máy cung cấp năng lượng tái tạo và năng lượng mặt trời, hoặc nhà máy chế tạo phân sinh học” (Foster và cộng sự, 2020). Như vậy, trên tầng nghĩa rộng, khái niệm về ngân hàng xanh có thể hiểu một cách tổng quát như là “một mô hình ngân hàng bền vững, mà trong đó ngân hàng này cần phải phát triển một cách bền vững, thì các quyết định đầu tư cần nhìn vào bức tranh lớn và hành động một cách có lợi cho người tiêu dùng, kinh tế, xã hội và môi trường” (Lymperopoulos và cộng sự, 2012).
Theo một nghĩa thu hẹp hơn, ngân hàng xanh hướng đến “các hoạt động nghiệp vụ của ngân hàng khuyến khích các hoạt động vì môi trường và giảm phát thải cacbon, ví dụ như khuyến khích khách hàng sử dụng sản phẩm, dịch vụ xanh, hoặc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường khi duyệt vốn vay hay cấp tín dụng ưu đãi cho dự án giảm CO2, và năng lượng tái tạo” (Goddy và cộng sự, 2020). Tóm lại, khái niệm về ngân hàng xanh có thể được định nghĩa là “một ngân hàng có cung cấp các dịch vụ và sản phẩm gắn kết mật thiết với các cam kết về môi trường hoặc đầu tư cho vay sản xuất xanh, sạch”. Tuy nhiên, ngân hàng xanh cũng có những tác động tích cực và tiêu cực đối với hoạt động của các ngân hàng thương mại. Đối với những tác động tích cực, các sản phẩm ngân hàng xanh sẽ có những ưu điểm như sau: “(1) Chi phí năng lượng thấp hơn: ngân hàng xanh giúp cho các ngân hàng thương mại có thể triển khai các giải pháp năng lượng sạch, từ đó giảm hóa đơn năng lượng cho người tiêu dùng và doanh nghiệp mà không phải trả các chỉ phí trả trước khác; (2) Cho vay với lãi suất tương đối thấp hơn: ngân hàng xanh giúp cho các ngân hàng thương mại hạn chế được một số các chỉ phí hoạt động kinh doanh, từ đó có khả năng giảm thiểu được mức lãi suất cho vay; (3) Phát triển nền kinh tế quốc gia: sở dĩ vì ngân hàng xanh sẽ giúp cho các ngân hàng thương mại phát triển bền vững hơn trong tương lai (4) Tạo việc làm cho người lao động trong xã hội: thông qua việc ngân hàng xanh sẽ đòi hỏi nhiều nhân viên có trình độ công nghệ cao hoặc có nhiều kiến thức về ngân hàng xanh tham gia hỗ trợ công việc; (5) Hạn chế được các thủ tục giao dịch trên giấy tờ: nhờ vào việc in ấn các hoá đơn điện tử; và (6) Nâng cao nhận thức cho các ngân hàng thương mại và người tiêu dùng trong các vấn đề về môi trường: vì ngân hàng xanh sẽ đề cao được vai trò của môi trường và cho các khách hàng thấy được tầm quan trọng của chúng” (Rekha Rai và cộng sự, 2019).
Bên cạnh những tác động tích cực của các sản phẩm ngân hàng xanh đến các hoạt động kinh doanh của những ngân hàng thương mại, mô hình ngân hàng xanh này còn từng được nhiều bài nghiên cứu khoa học chứng minh là có đóng góp lớn đến sự phát triển của thị trường tài chính và nền kinh tế (Ellahi và cộng sự; 2021; Ahuja, 2015). Đầu tiên, nhóm tác giả Ellahi và cộng sự (2021) đã từng đưa ra nhận định rằng các sản phẩm ngân hàng xanh sẽ có đóng góp rất lớn vào sự phát triển của nền kinh tế của một quốc gia, khi sản phẩm này sẽ giúp cho các quốc gia tiếp cận được những xu hướng phát triển công nghệ mới tiên tiến và hiện đại hơn. Không chỉ vậy, tác giả Ahuja (2015) còn bổ sung thêm rằng bên cạnh những tác động tích cực đến nền kinh tế, các sản phẩm ngân hàng xanh còn mang lại nhiều lợi ích trong việc phát triển nền văn hoá và xã hội của các quốc gia nói chung, cũng như người dân tại mỗi nước nói riêng, khi sản phẩm này sẽ nâng cao được nhận thức của người dân trong vấn đề bảo vệ môi trường, từ đó tạo ra động lực thúc đẩy họ hạn chế những giao dịch ngân hàng truyền thống gây ra nhiều tác hại cho môi trường, điển hình như việc sử dụng giấy tờ nhiều. Ngược lại, đối với những tác động tiêu cực, các sản phẩm ngân hàng xanh cũng sẽ có những nhược điểm như sau: (1) Các vấn đề về đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ xanh: Các sản phẩm ngân hàng xanh ít nhiều sẽ gây ra những hạn chế đối với việc nghiên cứu, phát triển, và thiết kế mới các giao dịch kinh doanh truyền thống của các ngân hàng thương mại; (2) Chưa có độ nhận diện cao và nhu cầu lớn trong thị trường Việt Nam: các ngân hàng thương mại mất từ 3 đến 4 năm để triển khai các kế hoạch thực hiện ngân hàng xanh nhưng chưa đảm bảo được tỷ lệ thành công của chúng như thế nào về sau; (3) Đòi hỏi một mức chỉ phí hoạt động cao hơn so với thông thường: sở dĩ vì chi phí thực hiện các sản phẩm ngân hàng xanh chủ yếu liên quan đến các hệ thống kỹ thuật tiên tiến, hiện đại, và cũng đắt tiền hơn; (4) Đòi hỏi phải có các cán bộ tín dụng có kinh nghiệm và có nhiều kiến thức trong lĩnh vực công nghệ: do ngân hàng xanh thực hiện chủ yếu thông qua các hình thức trực tuyến, yêu cầu một lực lượng lao động có kiến thức cao hơn; (5) Rủi ro tín dụng phát sinh trong các hoạt động cho vay lớn hơn: do xác suất vỡ nợ của các ngân hàng và khách hàng khi đó sẽ lớn hơn, xuất phát từ việc chi phí đầu tư vốn vào các cơ sở sản xuất sẽ tăng trưởng lên cao hơn, cũng như gây ra các thực trạng tiêu cực như mất thị phần hoặc khiếu nại từ bên thứ ba.2 Đặc điểm của ngân hàng xanh Với những khái niệm và định nghĩa bên trên, nhóm tác giả McEwen và cộng sự (2020) cho rằng một ngân hàng xanh sẽ có những đặc điểm nổi bật và cơ bản như: “(1) triển khai các dịch vụ điện tử và tự động hóa; (2) ưu tiên cho vay hoặc đầu tư vào các dự án có đánh giá các rủi ro liên quan đến môi trường; (3) quan tâm đến các mục tiêu xã hội, mục tiêu phát triển bền vững và phát triển xanh; (4) có sự giám sát và hướng dẫn kỹ càng về các dự án của khách hàng để giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm môi trường; (5) có sự thay đổi năng lực đánh giá của cán bộ ngân hàng và khách hàng về những hoạt động thân thiện với môi trường”.
Trước hết, đối với đặc điểm triển khai các dịch vụ điện tử và tự động hóa, các ngân hàng thương mại triển khai mô hình này nhằm mục đích chính là để hạn chế được các giao dịch truyền thống và chủ yếu thực hiện thông qua hình thức trực tuyến. Đối với đặc điểm ưu tiên cho vay hoặc đầu tư vào các dự án có đánh giá các rủi ro liên quan đến môi trường, đặc điểm này đã được đưa ra dựa trong Điều 154 của Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định, những dự án được cấp tín dụng xanh hoặc phát hành trái phiếu xanh chính là các dự án đầu tư thuộc lĩnh vực bảo vệ môi trường, mang lại lợi ích về môi trường, hoặc được Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ có liên quan đến các tiêu chí về môi trường. Tương tự, đặc điểm quan tâm đến các mục tiêu xã hội, mục tiêu phát triển bền vững và phát triển xanh của ngân hàng xanh cũng được thể hiện dựa trong một buổi trao đổi của các chuyên gia tại Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề Tín dụng xanh, ngân hàng xanh hướng tới phát triển bền vững tại Việt Nam do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tổ chức vào ngày 27/10 tại Hà Nội. Cụ thể hơn, các chuyên gia đã cho biết rằng việc phát triển ngân hàng xanh phải gắn liền với việc phát triển bền vững, được lồng ghép vào trong quá trình sản xuất với bảo tồn tài nguyên và nâng cao chất lượng môi trường.
Đi cùng với những đặc trưng đó của ngân hàng xanh, các sản phẩm và dịch vụ mà một ngân hàng xanh cần cung cấp đến cho khách hàng có thể kể đến như (Ransom và cộng sự, 2005): “(1) Các dịch vụ ngân hàng trực tuyến: trả hóa đơn trực tuyến, nộp tiền vào tài khoản, chuyển khoản trực tuyến, sao kê giao dịch ngân hàng và tiết kiệm trực tuyến; (2) Các tài khoản kiểm tra xanh: kiểm tra tài khoản của khách hàng trên máy ATM hoặc thông qua màn hình chuyên dụng đặt tại ngân hang theo hướng thân thiện với môi trường; (3) Các khoản vay xanh: Vay hỗ trợ hộ gia đình, Vay xây dựng trung tâm thương mại, hoặc Vay mua 6 tô; và (4) Các loại thé xanh: thé tin dụng, hoặc thẻ ghi nợ, để các ngân hàng có thể đóng góp tiền cho các tổ chức bảo vệ môi trường”.3 Các yếu tố tác động đến quyết định sử dụng ngân hàng xanh Nhìn chung, quyết định sử dụng sản phẩm ngân hàng xanh của các khách hàng chủ yếu bị ảnh hưởng với những yếu tố chính như là: (1) thúc đẩy trách nhiệm với môi trường; (2) yếu tố kinh tế; (3) trải nghiệm sản phẩm xanh; (4) tính thân thiện với môi trường; và (5) sự hấp dẫn xã hội. Đầu tiên, thúc đẩy trách nhiệm với môi trường thường được cho là yếu tố quan trọng tác động đến quyết định sử dụng ngân hàng xanh của khách hàng (Hà Minh Trí, 2021; Khanh và cộng sự, 2021; Hảo và cộng sự, 2020). Do thúc đẩy trách nhiệm với môi trường chính là nguyên nhân dẫn đến cách hành xử theo khuynh hướng thân thiện với môi trường của người tiêu dùng.