CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN DU LỊCH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG GẮN VỚI MÔI TRƯỜNG

Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch bền vững ở Đồng bằng Sông Cửu Long. Phân tích mối liên hệ giữa du lịch và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Trần Linh Đăng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Phú Tụ
• Trường học: Trường Đại học Công nghệ Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch vùng Đồng bằng Sông Cửu Long gắn với môi trường
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan Du lịch bền vững ĐBSCL Tiềm năng và thách thức

Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) là khu vực kinh tế - văn hóa quan trọng, được thiên nhiên ưu đãi với hệ thống sông ngòi chằng chịt và hệ sinh thái đa dạng. Nơi đây có tiềm năng lớn cho phát triển nông nghiệp, công nghiệp thực phẩm và đặc biệt là du lịch bền vững. Tuy nhiên, ĐBSCL đang đối mặt với nhiều thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, bao gồm nước biển dâng, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Sự suy thoái môi trường đe dọa sinh kế của người dân và ảnh hưởng tiêu cực đến ngành du lịch. Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ đã xác định tầm nhìn phát triển ĐBSCL bền vững, an toàn và thịnh vượng, kết hợp nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao với dịch vụ, du lịch sinh thái và công nghiệp.

1.1. Tiềm năng du lịch sinh thái và văn hóa sông nước ĐBSCL

ĐBSCL sở hữu tiềm năng du lịch sinh thái phong phú với các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia và hệ sinh thái đa dạng. Du lịch sông nước và du lịch văn hóa là những sản phẩm đặc trưng, thu hút du khách trong và ngoài nước. Sự kết hợp giữa du lịch và bảo tồn thiên nhiên, phát huy bản sắc văn hóa địa phương là hướng đi phát triển du lịch bền vững hiệu quả. Theo tài liệu, ĐBSCL hướng đến việc phát triển du lịch văn hóa và lễ hội, với 4 khu du lịch và 7 điểm du lịch trải rộng khắp khu vực.

1.2. Thách thức từ biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường

Biến đổi khí hậu là thách thức lớn nhất đối với ĐBSCL, đe dọa cơ sở hạ tầng, nguồn nước và hệ sinh thái. Ô nhiễm môi trường du lịch, suy thoái tài nguyên thiên nhiên và phá vỡ cảnh quan là những vấn đề cần giải quyết để đảm bảo phát triển du lịch bền vững. Theo như tài liệu, ĐBSCL là một trong những điểm nóng trên toàn cầu về biến đổi khí hậu, điều này gây ảnh hưởng đến các hoạt động nông nghiệp, khai thác du lịch, vận tải, ...

II. Vấn đề ô nhiễm môi trường tác động ngành du lịch ĐBSCL

Du lịch phát triển không bền vững có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Các hoạt động du lịch có thể gây ô nhiễm nguồn nước, không khí, đất và làm suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Bên cạnh đó, một số dự án du lịch còn có thể phá vỡ cảnh quan tự nhiên, gây ảnh hưởng đến các hệ sinh thái và làm mất đi những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Tình trạng ô nhiễm môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của du khách, làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến và gây thiệt hại cho ngành du lịch.

2.1. Xả thải từ cơ sở lưu trú và hoạt động du lịch

Các cơ sở lưu trú, nhà hàng và các hoạt động du lịch khác thường xuyên xả thải ra môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước và đất. Việc quản lý chất thải rắn, chất thải lỏng và khí thải chưa hiệu quả làm gia tăng mức độ ô nhiễm môi trường. Để giảm thiểu tác động tiêu cực này, cần tăng cường kiểm soát và xử lý chất thải, khuyến khích sử dụng các công nghệ thân thiện với môi trường. Trong phần bối cảnh nghiên cứu, tài liệu đề cập đến tình trạng xả thải và ô nhiễm nguồn nước từ các cơ sở lưu trú cho khách du lịch.

2.2. Suy thoái hệ sinh thái và đa dạng sinh học

Sự phát triển du lịch không kiểm soát có thể dẫn đến suy thoái hệ sinh thái và mất đa dạng sinh học. Việc xây dựng các công trình du lịch, khai thác tài nguyên thiên nhiên và xả thải gây ảnh hưởng đến môi trường sống của các loài động thực vật, làm mất cân bằng sinh thái. Cần có các biện pháp bảo tồn hệ sinh thái, bảo vệ môi trường, phục hồi các khu vực bị suy thoái để đảm bảo phát triển du lịch sinh thái bền vững.

III. Giải pháp Phát triển du lịch bền vững Cách nào hiệu quả

Để giải quyết những thách thức trên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để phát triển du lịch bền vững tại ĐBSCL. Các giải pháp này cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường, phát huy giá trị văn hóa địa phương và đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Việc áp dụng các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và du lịch có trách nhiệm là những hướng đi phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành du lịch.

3.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên du lịch

Cần có các chính sách và quy định chặt chẽ để quản lý tài nguyên du lịch, ngăn chặn tình trạng khai thác quá mức và bảo vệ các khu vực có giá trị sinh thái, văn hóa. Việc đánh giá tác động môi trường của các dự án du lịch cần được thực hiện nghiêm túc để đảm bảo các dự án này không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường. Các chính sách quản lý nên tập trung vào việc bảo vệ các khu bảo tồn thiên nhiên và di sản văn hóa.

3.2. Thúc đẩy du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái có trách nhiệm

Du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái là những mô hình du lịch mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường và phát huy giá trị văn hóa. Cần có các chương trình hỗ trợ cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển du lịch bền vững. Du lịch có trách nhiệm cần được khuyến khích để du khách và doanh nghiệp du lịch ý thức hơn về tác động của mình đến môi trường.

3.3. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng xanh và thân thiện với môi trường

Việc xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch cần tuân thủ các tiêu chuẩn xanh, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường và tiết kiệm năng lượng. Đầu tư vào hệ thống xử lý nước thải, chất thải rắn và các công trình bảo vệ môi trường là cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực của du lịch đến môi trường. Các dự án cần sử dụng năng lượng tái tạo và thực hiện các biện pháp giảm phát thải khí nhà kính.

IV. Nghiên cứu Các yếu tố ảnh hưởng đến Du lịch bền vững ĐBSCL

Nghiên cứu đã chỉ ra 7 yếu tố chính ảnh hưởng đến phát triển du lịch bền vững tại ĐBSCL, đó là: chính sách quản lý du lịch gắn với môi trường, nguồn nhân lực du lịch, văn hóa - xã hội, khả năng tiếp cận, cơ sở hạ tầng, tài nguyên du lịch và sản phẩm du lịch. Các yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và cần được xem xét một cách tổng thể để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành du lịch. Theo nghiên cứu này, sự tác động của từng yếu tố đến sự phát triển du lịch bền vững cần được đánh giá cẩn thận.

4.1. Vai trò của chính sách quản lý du lịch và nguồn nhân lực

Chính sách quản lý du lịch hiệu quả và nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để phát triển du lịch bền vững. Cần có các chính sách khuyến khích du lịch có trách nhiệm, bảo vệ môi trường và phát huy giá trị văn hóa. Nguồn nhân lực du lịch cần được đào tạo về kiến thức, kỹ năng về phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và phục vụ khách hàng chuyên nghiệp. Yếu tố nguồn nhân lực cần được xem xét trong hàm ý quản trị và khuyến nghị để phát triển du lịch bền vững.

4.2. Tầm quan trọng của văn hóa xã hội và cơ sở hạ tầng

Văn hóa - xã hội là nền tảng để phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương là trách nhiệm của cả cộng đồng và doanh nghiệp du lịch. Cơ sở hạ tầng du lịch đồng bộ và hiện đại là điều kiện cần thiết để thu hút du khách và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của yếu tố văn hóa và xã hội đối với việc tạo nên một sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn.

V. Tương lai Phát triển du lịch bền vững gắn với bảo vệ môi trường

Để đạt được mục tiêu phát triển du lịch bền vững, cần có sự chung tay của cả cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Các giải pháp cần được thực hiện một cách đồng bộ và liên tục để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành du lịch trong tương lai. Cần xây dựng một hệ sinh thái du lịch bền vững, nơi du khách, người dân và môi trường cùng được hưởng lợi.

5.1. Đề xuất chính sách và hành động cụ thể

Cần có các chính sách khuyến khích phát triển du lịch xanh, hỗ trợ các doanh nghiệp áp dụng công nghệ thân thiện với môi trường và sử dụng năng lượng tái tạo. Các hành động cụ thể cần được triển khai như giảm thiểu rác thải nhựa, tiết kiệm năng lượng và nước, bảo tồn đa dạng sinh học và phát huy giá trị văn hóa. Các chính sách nên tập trung vào việc hỗ trợ du lịch nông nghiệp và du lịch trải nghiệm.

5.2. Nghiên cứu và phát triển các mô hình du lịch bền vững

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các mô hình du lịch bền vững phù hợp với điều kiện của ĐBSCL. Các mô hình này cần đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng, bảo vệ môi trường và phát huy giá trị văn hóa. Các mô hình có thể bao gồm du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và du lịch chữa bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh nghiên cứu và lý do chọn đề tài Khu vực kinh tế - văn hóa đặc biệt quan trọng của khu vực phía Nam, Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) là nơi có nhiều tài nguyên, được thiên nhiên ưu ái với hệ thống sông ngòi, kênh rạch dài hơn 28.000 km với hệ sinh thái đa dạng từ nước ngọt, nước lợ và nước mặn. Đặc biệt, ĐBSCL còn là kho tàng văn hóa chứa đựng bản sắc, lối sống trên sông nước, là vùng đất có nhiều tiềm năng phát triển các ngành kinh tế như nông nghiệp, công nghiệp thực phẩm, du lịch… Song, trong những năm gần đây ĐBSCL là một trong những điểm nóng trên toàn cầu về biến đổi khí hậu. Khu vực này không chỉ rất lệ thuộc vào các hoạt động nông nghiệp đặc trưng (như đánh cá và nuôi tôm), khai thác du lịch, vận tải,.

mà còn dễ bị tổn thương bởi tác động của biến đổi khí hậu, bao gồm cả những hiện tượng biến đổi khí hậu diễn ra từ từ như nước biển dâng, xâm nhập mặn lẫn các hiện tượng biến đổi khí hậu diễn ra đột ngột như bão và lũ. Sự suy thoái môi trường có thể làm suy giảm hoặc ít nhất thay đổi cơ cấu sinh kế, sự mất an toàn về môi trường sống ở một số khu vực cụ thể, khiến cuộc sống của người dân bị đảo lộn, ảnh hưởng nặng nền đến sinh kế, đặc biệt là kinh tế. Có vẻ như biến đổi khí hậu cũng đã ảnh hưởng đến các hình thái di cư quan trọng ở miền Nam Việt Nam (chủ yếu là di cư trong nước). Một hành lang di cư đã được hình thành nối vùng ĐBSCL và các thành phố như Cần Thơ và đặc biệt là Tp.

HCM, Bình Dương,… Tuy nhiên, quá trình này có thể kéo dài vài năm hoặc thậm chí lâu hơn. Chính vì những lý do nêu trên, Nghị quyết 120/NQ-CP ngày 17-11-2017 của Chính phủ đã xác định tầm nhìn đến năm 2100, “ĐBSCL phát triển bền vững, an toàn, thịnh vượng, trên cơ sở phát triển phù hợp nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao, kết hợp với dịch vụ, du lịch sinh thái, công nghiệp.”, Nghị quyết cũng nêu rõ, phát triển dịch vụ-du lịch dựa trên tiềm năng, lợi thế về đặc điểm tự nhiên, sinh thái, văn hóa, con người với hiệu quả kinh tế cao; phát triển các loại hình du lịch miệt vườn, du lịch sông nước, du lịch sinh thái gắn với các khu bảo tồn thiên nhiên. Với các sản phẩm du lịch mang tính đặc thù của vùng, ĐBSCL trở thành khu du lịch trọng điểm của Vùng Tây Nam Bộ. Vì vậy, định hướng phát triển cho du lịch vùng ĐBSCL là du lịch văn hóa, lễ hội trong đó có 04 khu du lịch và 07 điểm du lịch rải rác khắp các tỉnh, thành phố thuộc vùng ĐBSCL (Thủ tướng Chính phủ, 2016).

ĐBSCL luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của Đảng, Nhà nước và Đảng bộ, chính quyền địa 2 phương và đang có nhiều điều kiện để du lịch phát triển thành ngành kinh tế mũi nhọn. Năm 2018, ĐBSCL đã đón hơn 40 triệu lượt du khách, tăng 16,8% so với năm 2017. Trong đó, có hơn 3 triệu lượt khách quốc tế. Năm 2019 (tác giả không sử dụng số liệu các năm 2020, 2021, 2022 vì đây là những năm ngành du lịch chịu ảnh hưởng nặng nề của dịch Covid-19), khu vực này đón 47 triệu lượt du khách, khách lưu trú ước đạt 13,5 triệu lượt; tổng thu từ hoạt động du lịch ước đạt 30 nghìn tỷ đồng (Tổng cục thống kê, 2019), và có nhiều cơ hội phát triển song cũng đối mặt với nhiều nguy cơ, thách thức mang tính sống còn, nước biển dâng, gây ảnh hưởng nặng nề trong nhiều năm trở lại đây.

Tuy nhiên, hoạt động du lịch vùng ĐBSCL chưa phát huy được hết tiềm năng, chưa được khai thác một cách hiệu quả và tương xứng là do sản phẩm du lịch chưa được đa dạng, quảng cáo chưa hiệu quả, nguồn nhân lực chưa được đào tạo, hạ tầng giao thông cho du lịch còn hạn chế và sản phẩm cần đẩy mạnh các hoạt động phát triển sản phẩm du lịch theo hướng thích ứng biến đổi khí hậu, thân thiện với môi trường. Do đó, Du lịch vùng ĐBSCL còn bị đánh giá kém phát triển nhất trong 7 vùng du lịch cả nước. Trên thực tế, hoạt động du lịch chưa tập trung xây dựng các sản phẩm đặc thù, hầu hết các địa phương đều tổ chức khai thác các sản phẩm tương tự nhau, khai thác du lịch vẫn chưa có quy mô, hạn hẹp và nhỏ lẻ. Vì thế, sản phẩm du lịch vùng ĐBSCL chưa thực sự hấp dẫn, chưa có sự khác biệt, còn thiếu tính cạnh tranh.

Ngoài ra, nguồn nhân lực du lịch qua đào tạo chỉ mới đạt khoảng 30% (Huỳnh Văn Tánh, 2016), thời gian khách lưu trú ngắn do chưa đủ hấp dẫn khiến du khách chi tiêu nhiều, cũng không giữ chân du khách được lâu, dẫn đến du lịch có số lượng khách nhiều nhưng doanh thu không cao. Do đó, việc xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù của vùng trở thành vấn đề được nhiều địa phương quan tâm và mong muốn tìm được giải pháp chung để cải thiện hơn về hoạt động du lịch của vùng đồng thời gắn với việc BVMT. Vì vậy, làm sao có được sản phẩm mới, đặc thù, mang bản sắc địa phương thu hút du khách? Xuất phát từ những vấn đề trên, tác giả nghiên cứu “Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch vùng Đồng bằng sông Cửu Long gắn với môi trường”.1 Bối cảnh nghiên cứu lý thuyết Nghiên cứu phát triển du lịch và các nhân tố tác động đến chúng đã được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong nước quan tâm vì du lịch luôn được đánh giá là đây là ngành kinh tế có tiềm lực về tài chính, doanh thu, lợi nhuận và các vấn đề xã hội khác, đặc 3 biệt trong bối cảnh hội nhập sâu rộng như hiện nay Rutty, M., và cộng sự (2015), Tapak, L và cộng sự (2019),. Nhiều nhà khoa học ở Việt Nam và các nước trên thế giới đã và đang cố gắng lý giải tại sao sự phát triển du lịch phải hướng đến sự bền vững mà một trong những yếu tố quan trọng là phải bảo vệ tài nguyên và môi trường, bảo vệ văn hóa bản địa và đếm lại lợi ích cộng đồng… đó cũng là quyết tâm của Việt Nam trong nỗ lực thực hiện cam kết tại COP26, đưa mức phát ròng về “0” vào năm 2050.

Đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến phát triển du lịch gắn với môi trường, tuy nhiên đây vẫn là mảng đề tài thu hút được nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu quan tâm và tiếp tục nghiên cứu sâu hơn ở các khía cạnh khác nhau. Đặc biệt, sau thời kỳ dịch bệnh Covid-19, với đặc thù của bối cảnh du lịch có sự thay đổi nhất định (Duro, J. A, và cộng sự, 2021) do đó việc nghiên cứu vấn đề này tại địa phương có tiềm năng phát triển ở Việt Nam đang rất được quan tâm. Cụ thể: Ở khía cạnh du lịch bền vững, hầu hết các nghiên cứu đề cập đến khía cạnh rộng hơn trong kinh tế, sản phẩm, chính sách, nguồn nhân lực, v.

Trong bài nghiên cứu của mình, tác giả chỉ tập trung vào phát triển du lịch gắn với môi trường. Trong đó, tất cả biến tập trung tác động phát triển du lịch gắn liền với môi trường sẽ được xem xét một cách đầy đủ và thấu đáo. Do vậy, tác giả sắp xếp thứ tự một số nghiên cứu và trình bày nội dung thể hiện mối liên hệ giữa phát triển du lịch bền vững và PTDL gắn liền với môi trường. Nhìn chung, một số nghiên cứu đi vào làm rõ khái niệm và bản chất của du lịch gắn với môi trường nhưng hiện nay vẫn còn nhiều bất đồng.

Ngoài ra, ở góc độ ứng dụng làm thế nào để phát triển du lịch dựa trên sự khai thác các yếu tố tài nguyên tự nhiên và tài nguyên văn hóa của từng địa phương hiện đang có nhiều hướng khác nhau. Nghiên cứu theo hướng này có một số công bố tiêu biểu như: Quan điểm thứ 1: đánh giá thực trạng, tiềm năng, định hướng phát triển: (1) Nguyễn Hoàng Phương (2018), “Phát triển du lịch vùng ĐBSCL trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế”, tác giả đã phân tích rõ các nhân tố tác động đến phát triển du lịch ĐBSCL trong thời kỳ hội nhập, bao gồm: phát triển sản phẩm du lịch vùng ĐBSCL, phát triển thị trường, xúc tiến quảng bá du lịch vùng, đầu tư và thu hút đầu tư để phát triển du lịch của vùng, hoạt động đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển du lịch của vùng, hợp tác quốc tế về du lịch, đảm bảo môi trường sinh thái trong phát triển du lịch vùng, đảm bảo an ninh và an toàn trong phát triển du lịch, và vai trò quản lý của nhà nước đối với phát triển 4 du lịch của vùng. Từ đó, đánh giá những điểm mạnh, điểm yếu và tiềm năng cho PTDL của vùng ĐBSCL. Phân tích rõ tác động của hội nhập quốc tế đối với phát triển du lịch vùng ĐBSCL, mối quan hệ giữa tài nguyên du lịch với việc phát triển các sản phẩm du lịch trên cơ sở lợi thế của vùng để PTDL trong hội nhập quốc tế.

(2) Hà Quang Thanh (2020), “Phát triển du lịch vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế”, tác giả đề cập đến những yếu tố thuận lợi cho việc PTDL tại ĐBSCL như: Bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế; Sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với sự phát triển của Vùng; Những thuận lợi về yếu tố thiên nhiên trong phát triển du lịch; Thuận lợi về các giá trị văn hóa, con người. Ngoài ra, tác giả cũng đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy việc phát triển du lịch của Vùng như: phải tuân thủ các cam kết quốc tế, đảm bảo phát triển bền vững; Tích cực chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho tiến trình phát triển du lịch; Đầu tư thích đáng về cơ sở hạ tầng; Cần nhanh chóng thích ứng với biến đổi khí hậu; đa dạng hóa các sản phẩm du lịch; vừa liên kết hợp tác, vừa cạnh trạnh tạo hiệu quả cao trong phát triển du lịch, từng bước hình thành thế mạnh của vùng trong phát triển du lịch.