Xây Dựng Chỉ Số Đo Lường Phát Triển Du Lịch Bền Vững Cho Các Điểm Đến Việt Nam

Khám phá cách xây dựng chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững cho các điểm đến tại Việt Nam, thúc đẩy sự phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thảo Nguyên
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Nguyễn Hoàng Vũ
• Trường học: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Xây Dựng Chỉ Số Đo Lường Phát Triển Du Lịch Bền Vững Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Tính bền vững
• 2.2. Du lịch và tính bền vững
• 2.3. Các mục tiêu của du lịch bền vững
• 2.4. Các chỉ tiêu về Du lịch bền vững
• 2.5. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 2.5.1. Tổng quan các chỉ tiêu đo lường phát triển du lịch bền vững
• 2.5.2. Tổng quan xây dựng chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững
• 2.6. Xây dựng chỉ số phát triển du lịch bền vững
• 2.6.1. Xác định các khía cạnh của phát triển du lịch bền vững
• 2.6.2. Xác định trọng số cho chỉ số tổng hợp phát triển du lịch bền vững
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Xây dựng khung lý thuyết
• 3.3. Lựa chọn các vấn đề và chỉ tiêu bền vững
• 3.4. Chọn lọc các chỉ tiêu
• 3.5. Nghiên cứu thử nghiệm
• 3.6. Xây dựng Chỉ số Du lịch Bền vững (STI)
• 3.6.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.6.2. Cỡ mẫu và thủ tục lấy mẫu
• 3.6.3. Xác định trọng số, xây dựng chỉ số tổng hợp
• 3.6.4. Trực quan hóa Lập bản đồ vị trí với đo lường đa hướng (Multidimensional scaling (MDS))
• 3.7. Khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nghiên cứu thí điểm để làm sạch các chỉ tiêu
• 4.2. Nghiên cứu chính thức và xây dựng chỉ số phát triển du lịch bền vững
• 4.2.1. Đặc điểm nhân khẩu học người trả lời
• 4.2.2. Xác minh sự phát triển của chỉ tiêu
• 4.2.3. Đánh giá tính bền vững, so sánh giữa các điểm đến và chỉ số du lịch bền vững tổng hợp (STI)
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Hàm ý nghiên cứu
• 5.2. Đóng góp, giới hạn và hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.2.1. Những đóng góp về mặt lý thuyết
• 5.2.2. Đóng góp thực tiễn
• 5.2.3. Hạn chế và Hướng nghiên cứu trong tương lai
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chỉ Số Đo Lường Phát Triển Du Lịch Bền Vững VN

Du lịch đã trở thành một trong những ngành kinh tế quan trọng và phát triển nhanh nhất trên toàn cầu. Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với những tác động lớn đến môi trường tự nhiên, đời sống xã hội và văn hóa của cộng đồng địa phương. Những tác động này có thể tích cực hoặc tiêu cực, phụ thuộc vào cách thức phát triển và quản lý du lịch. Khái niệm phát triển bền vững đã được chấp nhận rộng rãi như một con đường hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn, nhân văn hơn và có trách nhiệm với xã hội. Ngày càng có nhiều người tin rằng du lịch có thể đóng một vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển bền vững. Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) luôn khuyến khích các quốc gia đảm bảo rằng các chính sách và hành động của mình trong phát triển và quản lý du lịch tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc bền vững. Việc đánh giá du lịch bền vững hiện nay là một vấn đề cấp thiết. Vì vậy, việc xây dựng một chỉ số đo lường toàn diện là vô cùng quan trọng.

1.1. Tầm quan trọng của du lịch bền vững trong bối cảnh Việt Nam

Du lịch Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ, với lượng khách du lịch quốc tế và nội địa ngày càng tăng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc quản lý và phát triển du lịch một cách bền vững. Phát triển bền vững là một trong những mục tiêu thiên niên kỷ của thế giới và cũng là mục tiêu hàng đầu cho sự phát triển của Việt Nam. Đại dịch COVID-19 đã mang đến cơ hội đặc biệt cho ngành du lịch Việt Nam nhìn lại, điều chỉnh và suy nghĩ lại về hướng đi bền vững hơn. "Phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam" xuất hiện từ một hội nghị mang tên “Phát triển du lịch bền vững cho Đông Nam Á” được tổ chức tại Đại học Quốc gia Việt Nam, Hà Nội vào năm 2019.

1.2. Sự cần thiết của chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững

Việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá du lịch bền vững không chỉ cần thiết đối với các quốc gia trên thế giới, mà còn rất quan trọng đối với những quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Việt Nam cần có chỉ số phát triển du lịch bền vững cho điểm đến để phân tích một điểm du lịch cụ thể về tình hình hiện tại đối với tính bền vững; hỗ trợ trong việc đánh giá quản lý du lịch các điểm đến và so sánh các biện pháp bền vững được thực hiện bởi các điểm đến. Điều này sẽ được các nhà quản lý điểm đến, các nhà điều hành du lịch quan tâm, vì nó sẽ cải thiện khả năng quản lý điểm đến của họ.

II. Vấn Đề Thách Thức Đo Lường Du Lịch Bền Vững Hiện Nay

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc xây dựng các thước đo bền vững cho du lịch, vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các nghiên cứu trước đây có khoảng trống nghiên cứu liên quan đến các chỉ tiêu bền vững: Bản chất của du lịch là luôn vận động, thay đổi do đó các khía cạnh truyền thống của phát triển bền vững (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội) không giải thích đầy đủ cho phát triển du lịch bền vững. Các khía cạnh mới liên quan đến tính bền vững là rất quan trọng cần xem xét, cập nhật để có thể giám sát tốt quá trình phát triển du lịch bền vững. Hơn nữa, việc xây dựng chỉ số du lịch bền vững với các khía cạnh mới và sử dụng một chỉ số tổng hợp để so sánh giữa các địa điểm vẫn chưa được phát triển nhiều. Ở Việt Nam, chưa có một hệ thống đo lường chính thức về phát triển du lịch bền vững.

2.1. Hạn chế của các chỉ số truyền thống về du lịch bền vững

Các nghiên cứu trước đề ra bộ các chỉ tiêu dựa trên ba khía cạnh kinh tế, xã hội, và môi trường. Tuy nhiên, khi áp dụng cho từng điểm đến thì gặp vấn đề không đồng bộ, không có đủ các chỉ tiêu cho từng điểm đến dẫn đến việc khó khăn khi so sánh các điểm đến có quá nhiều đặc trưng khác biệt. Việc thiếu vắng các khía cạnh mới như thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ cũng là một hạn chế lớn. Như (Asmelash & Kumar, 2019) đã chỉ ra, các khía cạnh mới này rất quan trọng và cần được xem xét để giám sát tốt hơn quá trình phát triển du lịch bền vững.

2.2. Thiếu hụt hệ thống đo lường du lịch bền vững tại Việt Nam

Theo (Ngo & Creutz, 2022; Choe & Phi, 2022), ở Việt Nam chưa có một hệ thống đo lường nào về phát triển du lịch bền vững. Đây là một hạn chế lớn, gây khó khăn cho việc đánh giá và so sánh hiệu quả phát triển du lịch bền vững giữa các địa phương. Việc xây dựng một hệ thống chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững là vô cùng cần thiết để khắc phục những hạn chế này.

III. Phương Pháp Xây Dựng Chỉ Số Đo Lường Du Lịch Bền Vững

Nghiên cứu này đề xuất một phương pháp toàn diện để xây dựng chỉ số du lịch bền vững (STI), bao gồm các bước sau: Thiết lập danh sách các chỉ tiêu ban đầu thông qua phương pháp Delphi. Thu thập dữ liệu từ các thành phố/tỉnh du lịch được chọn của Việt Nam. Đánh giá tính hợp lệ và độ tin cậy bằng cách sử dụng các phương pháp thống kê khác nhau. Xây dựng chỉ số du lịch bền vững (STI) bao gồm các khía cạnh bền vững mới để tiến hành so sánh giữa các điểm đến. Chỉ số du lịch bền vững (STI) sẽ cung cấp một đánh giá toàn diện về mức độ phát triển bền vững du lịch ở các tỉnh/thành phố được chọn của Việt Nam và sẽ đưa ra các đề xuất thiết thực để đạt được tính bền vững du lịch ở cấp địa phương.

3.1. Sử dụng phương pháp Delphi để xác định các chỉ tiêu ban đầu

Phương pháp Delphi được sử dụng để thu thập ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực du lịch và phát triển bền vững. Các chuyên gia sẽ đánh giá và lựa chọn các chỉ tiêu phù hợp để đưa vào danh sách ban đầu. Quá trình này giúp đảm bảo tính toàn diện và phù hợp của các chỉ tiêu được lựa chọn.

3.2. Thu thập và phân tích dữ liệu từ các điểm đến du lịch

Dữ liệu được thu thập từ các thành phố/tỉnh du lịch được chọn của Việt Nam (ví dụ: TP.Hồ Chí Minh, TP.Hà Nội, tỉnh Kiên Giang) thông qua khảo sát và các nguồn thông tin chính thức. Các phương pháp thống kê được sử dụng để đánh giá tính hợp lệ và độ tin cậy của dữ liệu, cũng như để xây dựng chỉ số STI.

3.3. Xây dựng chỉ số tổng hợp và so sánh giữa các điểm đến

Các chỉ tiêu được lựa chọn sẽ được tổng hợp thành một chỉ số du lịch bền vững (STI). Chỉ số này sẽ được sử dụng để so sánh mức độ phát triển bền vững giữa các điểm đến khác nhau. Kết quả so sánh sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản lý và các bên liên quan để đưa ra các quyết định phù hợp.

IV. Các Khía Cạnh Mới Của Chỉ Số Phát Triển Du Lịch Bền Vững

Nghiên cứu này bổ sung ba khía cạnh mới về tính bền vững của du lịch để đưa ra một cái nhìn bao quát và toàn diện về phát triển du lịch bền vững. Ba khía cạnh mới này là: Thể chế, Cơ sở hạ tầng và Công nghệ. Việc bổ sung các khía cạnh này giúp khắc phục những hạn chế của các chỉ số truyền thống, vốn chỉ tập trung vào các khía cạnh kinh tế, môi trường và xã hội. Chỉ số du lịch bền vững (STI) được xây dựng gồm sáu khía cạnh: ba khía cạnh truyền thống (kinh tế, môi trường và xã hội) và ba khía cạnh mới (thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ).

4.1. Tầm quan trọng của khía cạnh thể chế trong du lịch bền vững

Khía cạnh thể chế bao gồm các chính sách, quy định và cơ chế quản lý liên quan đến du lịch. Một hệ thống thể chế hiệu quả sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển du lịch bền vững, đồng thời đảm bảo sự tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường và văn hóa xã hội. Các chính sách cần khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp du lịch thực hiện các biện pháp bền vững.

4.2. Vai trò của cơ sở hạ tầng trong phát triển du lịch bền vững

Cơ sở hạ tầng bao gồm các yếu tố như giao thông, năng lượng, nước sạch và hệ thống xử lý chất thải. Một hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại và bền vững sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch. Việc sử dụng năng lượng tái tạo và quản lý chất thải hiệu quả là rất quan trọng.

4.3. Ứng dụng công nghệ trong phát triển du lịch bền vững

Công nghệ có thể được sử dụng để cải thiện hiệu quả hoạt động của ngành du lịch, giảm thiểu tác động đến môi trường và nâng cao trải nghiệm của du khách. Các ứng dụng công nghệ bao gồm hệ thống quản lý năng lượng thông minh, ứng dụng di động cung cấp thông tin về du lịch bền vững và các giải pháp du lịch thông minh.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Chỉ Số Du Lịch Bền Vững STI

Nghiên cứu này áp dụng chỉ số du lịch bền vững (STI) với bốn điểm đến (TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng, tỉnh Kiên Giang) để đánh giá và so sánh mức độ bền vững của bốn điểm đến ở từng khía cạnh cũng như ở chỉ số tổng hợp. Kết quả cho thấy sự khác biệt đáng kể về mức độ phát triển bền vững giữa các điểm đến, đặc biệt là ở các khía cạnh thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ. Nghiên cứu cũng đưa ra các đề xuất cụ thể để cải thiện tính bền vững của du lịch tại từng điểm đến.

5.1. So sánh mức độ phát triển bền vững giữa các điểm đến

Việc so sánh giữa các điểm đến giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu của từng địa phương. Các điểm đến có thể học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau để cải thiện tính bền vững của du lịch. Ví dụ, một điểm đến có thể học hỏi từ một điểm đến khác về cách quản lý chất thải hiệu quả.

5.2. Đề xuất các giải pháp cải thiện tính bền vững du lịch

Nghiên cứu đưa ra các đề xuất cụ thể để cải thiện tính bền vững của du lịch tại từng điểm đến. Các đề xuất này bao gồm việc cải thiện hệ thống thể chế, đầu tư vào cơ sở hạ tầng bền vững và ứng dụng công nghệ để giảm thiểu tác động đến môi trường. Các đề xuất này được dựa trên kết quả phân tích dữ liệu và đánh giá thực tế tại từng địa phương.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Du Lịch Bền Vững

Nghiên cứu này đã xây dựng và ứng dụng thành công chỉ số du lịch bền vững (STI) tại Việt Nam. STI được phát triển sẽ cung cấp một đáng giá toàn diện về mức độ phát triển bền vững du lịch ở các tỉnh/thành phố được chọn của Việt Nam và sẽ đưa ra các đề xuất thiết thực để đạt được tính bền vững du lịch ở cấp địa phương. STI cũng cung cấp một thước đo xếp hạng phát triển du lịch bền vững giữa các điểm đến, hoặc đánh giá tiến trình phát triển du lịch bền vững của một điểm đến theo thời gian. Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế và cần được tiếp tục phát triển trong tương lai.

6.1. Đóng góp của nghiên cứu về mặt lý thuyết và thực tiễn

Nghiên cứu đóng góp vào lý thuyết bằng cách bổ sung các khía cạnh mới về tính bền vững của du lịch. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn thông qua việc giúp các bên liên quan của ngành du lịch lựa chọn các chỉ tiêu phù hợp và đánh giá hiệu quả các biện pháp phát triển du lịch bền vững.

6.2. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu trong tương lai

Một trong những hạn chế của nghiên cứu là phạm vi khảo sát còn hạn chế. Trong tương lai, cần mở rộng phạm vi khảo sát để đảm bảo tính đại diện của kết quả. Nghiên cứu cũng có thể được mở rộng để đánh giá tác động của các chính sách và chương trình phát triển du lịch bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Phát triển du lịch bền vững đã trở thành định hướng chiến lược trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Du lịch là ngành kinh tế có tốc độ tăng trưởng nhanh, đóng góp quan trọng vào GDP và giải quyết việc làm (năm 2019 ngành du lịch tạo ra 10,6% việc làm và 10,4% GDP toàn cầu; năm 2022 đóng góp 8,6 nghìn tỷ USD và hơn 58 triệu việc làm; tại Việt Nam đóng góp trung bình 6 - 10% GDP/năm). Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của hoạt động du lịch nếu thiếu quy hoạch và quản lý phù hợp sẽ tạo ra các ngoại tác tiêu cực như suy thoái môi trường, ô nhiễm, mất đa dạng sinh học, phát thải khí nhà kính và làm xáo trộn cấu trúc văn hóa – xã hội địa phương.

Vấn đề đo lường và giám sát phát triển du lịch bền vững đối mặt với các khoảng trống nghiên cứu chính sau:

• Các mô hình đo lường truyền thống chỉ tập trung vào ba trụ cột cơ bản (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội), chưa phản ánh đầy đủ bản chất vận động liên tục của du lịch. Việc thiếu vắng các khía cạnh thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ làm giảm tính giải thích và khả năng giám sát thực tế.
• Các hệ thống chỉ tiêu quốc tế không đồng bộ khi áp dụng vào các điểm đến có đặc thù khác biệt; dữ liệu thống kê phục vụ đo lường thường thiếu hụt tại các quốc gia đang phát triển.
• Các phương pháp tổng hợp chỉ số trước đây tồn tại nhiều hạn chế: phương pháp Vectorial Dynamic Composite Indicator (VDCI) đòi hỏi dữ liệu kéo dài ít nhất 5 năm và phụ thuộc vào điểm chuẩn chủ quan; phương pháp trung bình cộng đơn giản gặp lỗi bù trừ giữa các khía cạnh; phương pháp gán trọng số chuyên gia mang tính chủ quan.
• Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc phân tích định tính hoặc đề xuất danh mục chỉ tiêu sơ khởi mà chưa xây dựng được một chỉ số tổng hợp hoàn chỉnh có kiểm định thực nghiệm để so sánh giữa các điểm đến.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

1. Đề xuất phương pháp tính chỉ số thành phần cho sáu khía cạnh (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội, thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ) phù hợp với các điểm đến tại Việt Nam, từ đó xây dựng chỉ số tổng hợp: Chỉ số Du lịch Bền vững (Sustainable Tourism Index - STI).
2. Áp dụng đo lường và so sánh chỉ số từng khía cạnh cũng như chỉ số tổng hợp STI giữa bốn tỉnh/thành phố được chọn (TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng và tỉnh Kiên Giang); đề xuất các hàm ý quản lý thiết thực cho chính quyền địa phương.

Câu hỏi nghiên cứu:

• RQ1: Phát triển du lịch bền vững bao gồm những khía cạnh nào? Làm thế nào để đo lường phát triển du lịch một cách toàn diện nhất? Làm thế nào để xây dựng chỉ số du lịch bền vững để giám sát du lịch bền vững?
• RQ2: Làm thế nào để áp dụng chỉ số du lịch bền vững để so sánh sự phát triển bền vững của du lịch giữa các điểm đến? Những ý nghĩa thiết thực đối với chính quyền địa phương nhằm phát triển bền vững cho ngành du lịch là gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững cho các điểm đến Việt Nam.
• Đối tượng khảo sát: Du khách từng tham quan một trong bốn điểm đến trong vòng 1 năm; người dân địa phương sinh sống tại địa bàn ít nhất 5 năm. Đáp viên có độ tuổi từ 18 trở lên và trình độ học vấn từ Cấp ba/THCN trở lên.
• Phạm vi không gian: Bốn tỉnh/thành phố gồm TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng và tỉnh Kiên Giang (tập trung vào các quận/huyện trung tâm và các địa bàn du lịch nổi tiếng).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực nghiệm được thu thập và phân tích phục vụ luận án hoàn thành năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu quốc tế về chỉ tiêu và chỉ số đo lường du lịch bền vững được tác giả hệ thống hóa qua nhiều giai đoạn phát triển:

• Giai đoạn khởi đầu với dự án của Liên đoàn các nhà điều hành tour quốc tế (1994) và các hướng dẫn chỉ tiêu của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO, 1995; 2004; 2005); hướng dẫn của Cơ quan Môi trường Liên bang Đức (2001); Hội đồng Du lịch Anh (2002); Viện Môi trường Pháp.
• Hướng tiếp cận xây dựng chỉ số dựa trên dữ liệu thống kê chính thức và ba trụ cột truyền thống (kinh tế, môi trường, xã hội): Fernández & Rivero (2009) áp dụng mô hình DPSIR tại 17 vùng tự trị Tây Ban Nha; Castellani & Sala (2010) đánh giá tại các đô thị của Ý; Blancas et al. (2010, 2015, 2016, 2018) nghiên cứu tại các vùng ven biển Tây Ban Nha và 29 quốc gia châu Âu; Lozano-Oyola et al. (2019) nghiên cứu 36 điểm đến đô thị Andalucia; Torres-Delgado & Palomeque (2018) nghiên cứu 20 đô thị tại Catalonia; Punzo et al. (2022) nghiên cứu 21 khu vực của Ý.
• Hướng tiếp cận kết hợp dữ liệu thống kê và khảo sát các bên liên quan: Perez et al. (2013, 2017) bổ sung khía cạnh di sản tại 15 điểm đến Cuba; McLoughlin et al. (2018) nghiên cứu tại hạt Donegal (Ireland); Ghoochani et al. (2020) nghiên cứu vùng đất ngập nước bằng Delphi.
• Hướng tiếp cận mở rộng sang khía cạnh thể chế: Asmelash & Kumar (2019) kiểm định mô hình gồm kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội và thể chế tại Ethiopia, đạt tổng phương sai trích 49,008% và đề xuất bổ sung cơ sở hạ tầng cùng công nghệ.

STT	Tác giả & Năm	Địa bàn nghiên cứu	Số lượng chỉ tiêu và khía cạnh	Nguồn dữ liệu
1	Fernández & Rivero (2009)	17 vùng tự trị Tây Ban Nha	14 chỉ tiêu môi trường (mô hình DPSIR)	Thống kê quốc gia
2	Castellani & Sala (2010)	Đô thị tại Ý	Dân số (3), Nhà ở (1), Du lịch (2), Dịch vụ (3)	Thống kê địa phương
3	Blancas et al. (2010)	32 khu vực ven biển Tây Ban Nha	Kinh tế (8), Môi trường (16), Xã hội (8)	Thống kê quốc gia/khu vực
4	Perez et al. (2013)	15 điểm du lịch Cuba	Kinh tế (14), Xã hội (11), Di sản (14)	Thống kê và khảo sát
5	Blancas et al. (2016)	29 quốc gia Châu Âu	Kinh tế (36), Môi trường (20), Xã hội (29)	Khảo sát và thống kê
6	McLoughlin et al. (2018)	Quận Donegal, Ireland	Kinh tế (10), Môi trường (17), Xã hội (13), Quản lý (3)	Khảo sát du khách, dân cư
7	Asmelash & Kumar (2019)	Bang Tigrai, Ethiopia	Kinh tế (11), Môi trường (12), Văn hóa - Xã hội (18), Thể chế (12)	Khảo sát du khách, người dân
8	Lozano-Oyola et al. (2019)	36 đô thị Andalucia	Kinh tế (20), Môi trường (15), Xã hội (14)	Thống kê quốc gia
9	Punzo et al. (2022)	21 khu vực của Ý	Kinh tế (34), Môi trường (21), Xã hội (20)	Thống kê quốc gia

Tổng quan nghiên cứu tại Việt Nam:

• Các nghiên cứu tập trung vào thương hiệu du lịch (Bui et al., 2010; Tran et al., 2021); phân tích chuỗi giá trị gắn với giảm nghèo (Nguyen, 2015); đánh giá đóng góp của du lịch vào tăng trưởng kinh tế và GDP (Trang & Duc, 2013; Shih & Do, 2016).
• Các nghiên cứu về đo lường phát triển bền vững: Tuan & Rajagopal (2019) xây dựng thang đo định tính cho ba khía cạnh kinh tế, môi trường và văn hóa – xã hội dựa trên ý kiến chuyên gia; Mai & Ha (2021) đề xuất bộ 28 chỉ tiêu cấp tỉnh nhưng gặp khó khăn về nguồn dữ liệu đo lường; Ngo & Creutz (2022) và Choe & Phi (2022) chỉ ra sự thiếu hụt một hệ thống đo lường du lịch bền vững thực nghiệm đồng bộ tại Việt Nam.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Luận án bổ sung ba khía cạnh mới (thể chế, cơ sở hạ tầng, công nghệ) vào ba khía cạnh truyền thống; sử dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) để gán trọng số khách quan và áp dụng công thức trung bình nhân có trọng số nhằm xây dựng chỉ số STI áp dụng thực tế cho các điểm đến tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Khái niệm phát triển bền vững: Dựa trên định nghĩa của WCED (1987) và Goodwin & Harris (2001), phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa khai thác tài nguyên phục vụ nhu cầu hiện tại và bảo vệ năng lực đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai trên ba phương diện kinh tế, môi trường và xã hội.
• Khái niệm du lịch bền vững: Theo định nghĩa của UNWTO (1992, 2004, 2010), UNEP & UNWTO (2005), Machado (2003) và Luật Du lịch Việt Nam (2017), du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm tối thiểu hóa thiệt hại và tối đa hóa lợi ích đối với môi trường tự nhiên, du khách và cộng đồng địa phương ở hiện tại đồng thời bảo đảm nhu cầu cho các thế hệ tương lai.
• Mười hai mục tiêu du lịch bền vững (UNEP & UNWTO, 2005): Khả năng phát triển kinh tế, Sự thịnh vượng của địa phương, Chất lượng việc làm, Công bằng xã hội, Sự trải nghiệm của du khách, Kiểm soát của địa phương, Sức khỏe cộng đồng, Sự phong phú về văn hóa, Tính toàn vẹn về thể chất, Sự đa dạng sinh học, Hiệu quả tài nguyên, Môi trường trong lành.

Khung phân tích sáu khía cạnh của luận án

1. Bền vững kinh tế: Năng lực tạo việc làm, thu nhập ổn định, đầu tư hạ tầng dịch vụ và chia sẻ lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương (Goodwin & Harris, 2001; Seifi & Ghobadi, 2017).
2. Bền vững văn hóa – xã hội: Nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo tồn di sản văn hóa, bản sắc địa phương, bảo đảm an ninh trật tự và hạn chế tệ nạn xã hội (Beerli & Martin, 2004; Choe et al., 2021).
3. Bền vững môi trường: Giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước, không khí, tiếng ồn; bảo tồn đa dạng sinh học, cảnh quan và hệ sinh thái tự nhiên (Mrksa & Gajic, 2014; Seifi & Ghobadi, 2017).
4. Bền vững thể chế địa phương: Năng lực quản lý của chính quyền địa phương, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, việc thực thi quy hoạch và sự phối hợp giữa các bên liên quan (Valentin & Spangenberg, 2000; Fang et al., 2017, 2022; Costa et al., 2019).
5. Bền vững cơ sở hạ tầng: Hệ thống hạ tầng kỹ thuật (giao thông, điện, cấp thoát nước) và hạ tầng xã hội, cơ sở vật chất phục vụ lưu trú, ăn uống và tiếp cận dịch vụ (Panasiuk, 2007; Boers & Cottrell, 2005; Johnston & Tyrrell, 2005).
6. Bền vững công nghệ: Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), du lịch thông minh, hệ thống thông tin hỗ trợ du khách, an ninh điện tử và công nghệ giảm tiêu hao năng lượng (Stipanuk, 1993; Gretzel et al., 2015; Rantala et al., 2018; Javed et al., 2020).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng qua các bước:

Khung lý thuyết (6 khía cạnh) 
  → Tổng quan chỉ tiêu 
  → Phương pháp Delphi (2 vòng, 100 chuyên gia) 
  → Nghiên cứu thử nghiệm (làm sạch chỉ tiêu) 
  → Nghiên cứu chính thức (khảo sát tại 4 điểm đến) 
  → Phân tích PCA (xác định trọng số) 
  → Tính toán chỉ số STI (trung bình nhân) 
  → Phân tích MDS (lập bản đồ vị trí)

• Phương pháp định tính:
  • Tổng quan tài liệu để hình thành danh mục chỉ tiêu ban đầu.
  • Sử dụng kỹ thuật Delphi qua 2 vòng khảo sát bằng bảng hỏi kín qua email nhằm tránh ảnh hưởng qua lại giữa các chuyên gia. Mẫu chuyên gia gồm 100 người thuộc các lĩnh vực: du lịch, khách sạn, cơ quan thống kê nhà nước, cơ sở đào tạo và cơ quan quản lý nhà nước.
• Phương pháp định lượng:
  • Nghiên cứu thử nghiệm: Khảo sát mẫu cư dân và du khách tại bốn tỉnh/thành phố để đánh giá thời gian điền bảng hỏi, loại bỏ biến rác và kiểm tra tính phù hợp về ngôn ngữ vùng miền.
  • Nghiên cứu chính thức: Thu thập dữ liệu từ người dân địa phương (cư trú $\ge 5$ năm) và du khách (đã đến điểm đến trong vòng 1 năm) tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và Kiên Giang.
  • Phân tích độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha) và phân tích nhân tố khẳng định/khám phá.
  • Phân tích thành phần chính (PCA): Xác định số lượng nhân tố giữ lại dựa trên tiêu chí Kaiser (Eigenvalue $> 1.0$), tiêu chí Scree plot (Cattell, 1966) và tỷ lệ phương sai trích; từ đó trích xuất trọng số khách quan cho từng chỉ tiêu và từng khía cạnh.
  • Phương pháp tổng hợp chỉ số: Luận án áp dụng phương pháp trung bình nhân có trọng số (Böhringer & Jochem, 2007) để khắc phục nhược điểm bù trừ của trung bình cộng:

$$STI_i = \prod_{j=1}^{m} X_{ij}^{w_j} \quad \text{với} \quad \sum_{j=1}^{m} w_j = 1$$

• Kỹ thuật trực quan hóa: Đo lường đa hướng (Multidimensional Scaling - MDS) được sử dụng để lập bản đồ vị trí tương đối của bốn điểm đến trên không gian đa chiều theo các khía cạnh bền vững.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập bối cảnh nghiên cứu về sự phục hồi và phát triển của ngành du lịch toàn cầu cũng như Việt Nam sau đại dịch COVID-19. Tác giả phân tích tính hai mặt của du lịch: vừa là động lực tăng trưởng kinh tế, tạo sinh kế, vừa là nguồn gốc gây áp lực lên tài nguyên, xã hội và môi trường nếu không có công cụ giám sát hiệu quả. Chương này xác định rõ tính cấp thiết của việc xây dựng một hệ thống chỉ số đo lường toàn diện, thiết lập hai mục tiêu nghiên cứu, hai câu hỏi nghiên cứu (RQ1, RQ2), đối tượng, phạm vi nghiên cứu tại bốn địa phương (TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Kiên Giang) và kết cấu gồm năm chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước

Chương 2 trình bày các khái niệm nền tảng về tính bền vững (WCED, Goodwin & Harris) và du lịch bền vững (UNWTO, UNEP, Luật Du lịch 2017). Tác giả chi tiết hóa 12 mục tiêu phát triển du lịch bền vững theo UNEP & UNWTO (2005). Chương này rà soát hệ thống 15 nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu quốc tế và các công trình trong nước, phân tích các phương pháp đo lường đã tồn tại. Luận án luận giải cơ sở lý thuyết cho việc mở rộng mô hình sang sáu khía cạnh: kinh tế, văn hóa – xã hội, môi trường, thể chế địa phương, cơ sở hạ tầng và công nghệ. Đồng thời, chương 2 so sánh các phương pháp gán trọng số (trọng số bằng nhau, AHP, BAL, PCA) và các phương pháp tổng hợp chỉ số (trung bình cộng, VDCI, trung bình nhân), chỉ rõ hạn chế của việc bù trừ điểm số và độ trễ thời gian của các mô hình trước.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng:

• Quy trình sàng lọc chỉ tiêu: Từ hệ thống chỉ tiêu tổng quan, tác giả thực hiện quy trình Delphi 2 vòng với 100 chuyên gia thông qua bảng hỏi kín qua email để thu được danh mục các chỉ tiêu thành phần cho sáu khía cạnh (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội, cơ sở hạ tầng, công nghệ, thể chế).
• Thiết kế nghiên cứu thử nghiệm nhằm tinh chỉnh thang đo, khắc phục sự khác biệt từ ngữ địa phương.
• Phương pháp thu thập dữ liệu nghiên cứu chính thức: Quy định rõ tiêu chí chọn mẫu khảo sát đối với du khách (tham quan trong vòng 1 năm) và người dân địa phương (sinh sống từ 5 năm trở lên, học vấn từ Cấp ba/THCN trở lên, tuổi từ 18 trở lên).
• Trình bày công thức phân tích PCA để tính toán trọng số khách quan, công thức trung bình nhân có trọng số để thiết lập chỉ số tổng hợp STI, và kỹ thuật MDS để xây dựng không gian trực quan so sánh các điểm đến.
• Mô tả đặc điểm địa bàn nghiên cứu tại bốn tỉnh/thành phố: TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng và tỉnh Kiên Giang.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 tổng hợp toàn bộ kết quả phân tích số liệu thực nghiệm:

• Kết quả nghiên cứu thí điểm: Làm sạch và loại bỏ các biến không đạt yêu cầu đo lường.
• Kết quả nghiên cứu chính thức: Thống kê mô tả đặc điểm nhân khẩu học của mẫu khảo sát gồm du khách và cư dân tại bốn địa phương.
• Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha) và phân tích nhân tố cho các chỉ tiêu thành phần của sáu khía cạnh.
• Xác định hệ thống trọng số khách quan từ phân tích PCA cho từng chỉ tiêu và từng khía cạnh.
• Tính toán điểm số chỉ số phát triển du lịch bền vững thành phần cho từng khía cạnh (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội, cơ sở hạ tầng, công nghệ, thể chế) và chỉ số tổng hợp STI cho từng địa phương (TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng, tỉnh Kiên Giang).
• Lập bản đồ không gian tương đối MDS (Hình 4.1), phản ánh vị trí và đặc trưng phát triển bền vững của bốn điểm đến dựa trên tương quan đa chiều giữa các khía cạnh.

Chương 5: Kết luận và hàm ý

Chương 5 đúc kết các kết quả đạt được, đối chiếu với các mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu ban đầu. Tác giả trình bày các hàm ý quản trị dành cho chính quyền địa phương và các nhà quản lý điểm đến tại Việt Nam nhằm điều chỉnh chính sách quy hoạch, cân bằng giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng dịch vụ hạ tầng, thúc đẩy ứng dụng công nghệ số và củng cố năng lực thể chế. Chương này cũng tổng kết các đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn, đồng thời chỉ ra các hạn chế của nghiên cứu và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp về mặt lý thuyết

• Luận án bổ sung ba khía cạnh mới (thể chế, cơ sở hạ tầng và công nghệ) vào ba khía cạnh truyền thống (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội), hoàn thiện khung phân tích gồm sáu khía cạnh nhằm giải thích toàn diện cấu trúc phát triển du lịch bền vững trong bối cảnh hiện đại.
• Xây dựng quy trình phương pháp luận xác định chỉ số tổng hợp du lịch bền vững (STI) kết hợp kỹ thuật phân tích thành phần chính (PCA) để gán trọng số khách quan và phương pháp trung bình nhân có trọng số. Cách tiếp cận này khắc phục được tính chủ quan của trọng số chuyên gia và loại bỏ tính bù trừ sai lệch giữa các chỉ tiêu thành phần vốn tồn tại trong các phương pháp trung bình cộng tuyến tính.

Những đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng và kiểm định thành công bộ chỉ tiêu đo lường phát triển du lịch bền vững phù hợp với điều kiện thực tế tại các điểm đến du lịch của Việt Nam.
• Đo lường thực nghiệm và so sánh thứ bậc phát triển bền vững giữa bốn trung tâm du lịch trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng, tỉnh Kiên Giang) trên từng khía cạnh riêng biệt và trên chỉ số tổng hợp STI.
• Ứng dụng kỹ thuật MDS thiết lập bản đồ vị trí nhận thức, cung cấp công cụ trực quan giúp chính quyền địa phương và các nhà quản lý nhận diện chính xác điểm mạnh, điểm yếu của từng địa bàn.
• Đề xuất các căn cứ thực nghiệm giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng giải pháp quản lý, phân bổ nguồn lực, đầu tư cơ sở hạ tầng, đẩy mạnh chuyển đổi số du lịch và nâng cao năng lực quản trị công ở cấp địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi không gian nghiên cứu thực nghiệm mới tập trung vào bốn tỉnh/thành phố đại diện (TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng, tỉnh Kiên Giang), chưa bao phủ toàn bộ các loại hình điểm đến khác nhau trên toàn quốc (như vùng núi, nông thôn hay các đô thị du lịch quy mô nhỏ).
• Khung mẫu khảo sát tập trung vào du khách có chuyến đi trong vòng 1 năm và cư dân địa phương sinh sống từ 5 năm trở lên có trình độ học vấn từ Cấp ba/THCN trở lên, có thể chưa bao quát hết quan điểm của các nhóm đối tượng đặc thù khác.
• Do công nghệ thông tin và truyền thông thay đổi liên tục, một số chỉ tiêu thuộc khía cạnh công nghệ có thể cần cập nhật thường xuyên theo xu hướng công nghệ mới.

Hướng nghiên cứu trong tương lai

• Mở rộng phạm vi thu thập dữ liệu và áp dụng bộ chỉ số STI tại nhiều tỉnh, thành phố và các vùng du lịch sinh thái, di sản khác tại Việt Nam.
• Thiết lập cơ chế thu thập dữ liệu định kỳ theo chuỗi thời gian để theo dõi và đánh giá động thái biến đổi của chỉ số STI của các điểm đến qua các năm.
• Tiếp tục bổ sung, hiệu chỉnh các chỉ tiêu đo lường thuộc khía cạnh công nghệ và thể chế nhằm thích ứng với tiến trình chuyển đổi số và thay đổi chính sách quản lý du lịch.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Du lịch, Kinh tế học ứng dụng, Thống kê: Luận án cung cấp tài liệu tham khảo về quy trình kết hợp phương pháp định tính (Delphi 2 vòng) và định lượng (PCA, MDS, trung bình nhân có trọng số) trong xây dựng chỉ số tổng hợp; đồng thời là cơ sở lý thuyết về việc mở rộng các khía cạnh đo lường du lịch bền vững.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, Cục Thống kê, Sở Du lịch các tỉnh/thành): Kết quả nghiên cứu cung cấp khung công cụ định lượng hỗ trợ đánh giá hiệu quả phát triển du lịch, xếp hạng điểm đến, phục vụ việc giám sát và xây dựng quy hoạch du lịch bền vững tại địa phương.
• Đối với các tổ chức quản lý điểm đến (DMO) và doanh nghiệp lữ hành, khách sạn: Cung cấp thông tin tham khảo về mức độ hài lòng của du khách và cư dân đối với cơ sở hạ tầng, dịch vụ công nghệ và môi trường tại các địa bàn trọng điểm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án đề xuất mở rộng mô hình đo lường du lịch bền vững thành sáu khía cạnh?

Các nghiên cứu truyền thống thường chỉ đo lường ba khía cạnh: kinh tế, môi trường và văn hóa – xã hội. Tuy nhiên, du lịch vận động không ngừng và phụ thuộc lớn vào năng lực quản lý công, chất lượng hạ tầng và ứng dụng công nghệ. Luận án bổ sung ba khía cạnh: thể chế (chính sách, năng lực quản lý), cơ sở hạ tầng (kỹ thuật, xã hội, lưu trú, giao thông) và công nghệ (ICT, du lịch thông minh, an ninh) nhằm nâng cao độ bao quát và giải thích toàn diện mức độ phát triển bền vững của điểm đến.

2. Luận án sử dụng phương pháp nào để xác định trọng số cho các chỉ tiêu trong chỉ số STI?

Luận án sử dụng phân tích thành phần chính (PCA) để trích xuất trọng số khách quan từ dữ liệu khảo sát thực nghiệm. Phương pháp này giải quyết được nhược điểm gán trọng số chủ quan theo cảm tính của chuyên gia hoặc giả định trọng số bằng nhau thiếu cơ sở thực nghiệm khi các chỉ tiêu có tương quan với nhau.

3. Phương pháp tổng hợp chỉ số STI trong luận án có ưu điểm gì so với phương pháp trung bình cộng?

Luận án sử dụng phương pháp trung bình nhân có trọng số. Phương pháp này ngăn chặn hiện tượng bù trừ sai lệch – trường hợp một điểm đến đạt điểm rất cao ở một khía cạnh có thể bù lấp cho sự yếu kém nghiêm trọng ở khía cạnh khác nếu dùng trung bình cộng, qua đó phản ánh chính xác yêu cầu phát triển cân bằng giữa tất cả các khía cạnh bền vững.

4. Quy trình Delphi trong luận án được triển khai như thế nào?

Phương pháp Delphi được thực hiện qua hai vòng khảo sát độc lập bằng bảng hỏi kín gửi qua email tới 100 chuyên gia thuộc các nhóm: chuyên gia du lịch - khách sạn, cán bộ cơ quan thống kê nhà nước, giảng viên đào tạo chuyên ngành và cán bộ quản lý nhà nước về du lịch. Kỹ thuật này giúp thu thập ý kiến khách quan, không bị chi phối bởi quan điểm của người khác để hoàn thiện danh mục chỉ tiêu đo lường.

5. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ những đối tượng và địa bàn nào?

Dữ liệu được thu thập tại bốn tỉnh/thành phố: TP. Hồ Chí Minh, TP. Hà Nội, TP. Đà Nẵng và tỉnh Kiên Giang (tại các khu vực trung tâm và điểm tham quan nổi tiếng). Mẫu khảo sát gồm: du khách đã tham quan một trong bốn điểm đến trong vòng 1 năm và cư dân địa phương sinh sống từ 5 năm trở lên, có độ tuổi từ 18 trở lên và học vấn từ Cấp ba/THCN trở lên.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thảo Nguyên (2023) tại Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh đã giải quyết vấn đề xây dựng chỉ số đo lường phát triển du lịch bền vững cho các điểm đến tại Việt Nam. Bằng việc mở rộng khung lý thuyết thành sáu khía cạnh (kinh tế, môi trường, văn hóa – xã hội, thể chế, cơ sở hạ tầng, công nghệ) và ứng dụng quy trình phương pháp luận chặt chẽ (Delphi, PCA, MDS, trung bình nhân có trọng số), tác giả đã xác lập chỉ số tổng hợp STI có cơ sở khoa học vững chắc. Kết quả đo lường thực nghiệm tại bốn trung tâm du lịch lớn gồm TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và Kiên Giang cung cấp bức tranh so sánh khách quan và đóng vai trò là công cụ quản lý hữu ích phục vụ công tác hoạch định chính sách du lịch bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu trong đó tầm quan trọng của du lịch bền vững, chỉ số du lịch bền vững được thảo luận, tiếp theo là cơ sở của nghiên cứu, phát biểu vấn đề, mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. Chương 2 Cung cấp một cái nhìn tổng quan về các tài liệu liên quan đến du lịch bền vững. Theo hướng này, du lịch và tính bền vững, và các chỉ tiêu về du lịch bền vững được xây dựng và đề xuất trong các tài liệu đã được thảo luận từ đó hình thành khung nghiên cứu chung cho đề tài. Chương 3 Phương pháp luận của thiết kế nghiên cứu đưa ra thảo luận về các công cụ và cách tiếp cận phương pháp luận nên được sử dụng trong đề tài.

Cách thức thực hiện nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng được mô tả trong phần này. Chương 4 Phân tích chi tiết dữ liệu định lượng. Kết quả nghiên cứu thử nghiệm và nghiên cứu chính thức được tổng hợp và phân tích. Xây dựng các chỉ số từng khía cạnh, xây dựng chỉ số tổng hợp phát triển du lịch bền vững, đo lường các chỉ tiêu ở một số điểm đến của Việt Nam.

Chương 5 Trình bày kết luận và hàm ý nghiên cứu những đóng góp về lý thuyết và thực tiễn của đề tài. 12 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 2.1 Tính bền vững Theo định nghĩa do Ủy ban thế giới về môi trường và phát triển (World Commission on Environment and Development - WCED) đề xuất, có hai vấn đề chính quan trọng: thứ nhất, nhu cầu của con người luôn muốn được thỏa mãn và thứ hai, sự khan hiếm tài nguyên và môi trường. Việc lạm dụng các nguồn lực khan hiếm trong đáp ứng nhu cầu, chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến khả năng tồn tại của con người ở hiện tại và trong tương lai. Trong bối cảnh đó, phát triển bền vững có thể được hiểu là quá trình xem xét sự phát triển cân bằng giữa các khía cạnh kinh tế, môi trường và xã hội.

Ba khía cạnh then chốt này luôn không thể tách rời khi nghiên cứu tính bền vững. Bền vững kinh tế có thể được hiểu là một hệ thống kinh tế cần có về năng lực sản xuất hàng hóa và dịch vụ liên tục, để duy trì mức độ có thể quản lý của chính phủ và nợ nước ngoài cũng như đảm bảo chống lại sự phá hoại của những mất cân bằng nghiêm trọng trong các lĩnh vực sản xuất (Goodwin & Harris, 2001). (Goodwin & Harris, 2001) đã định nghĩa bền vững xã hội là một hệ thống bền vững về mặt xã hội phải đạt được sự phân phối công bằng và cung cấp đầy đủ các dịch vụ xã hội, như y tế, giáo dục, bình đẳng giới, trách nhiệm chính trị và sự tham gia của các bên liên quan. Đối với tính bền vững về môi trường, đó là một hệ thống phải đảm bảo tránh khai thác quá mức các nguồn tài nguyên tái tạo, đồng thời ngăn chặn việc cạn kiệt các nguồn tài nguyên không thể tái tạo.

Điều này có nghĩa là duy trì đa dạng sinh học, môi trường ổn định và các chức năng khác của hệ sinh thái (Goodwin & Harris, 2001). Do đó, từ nửa sau thế kỷ 20, định nghĩa về tính bền vững bắt đầu dựa trên ba khía cạnh lớn này.2 Du lịch và tính bền vững Hiện nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về du lịch bền vững. Tại Hội nghị về môi trường và phát triển của Liên Hợp Quốc tại Rio de Janeiro năm 1992, Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã đưa ra định nghĩa: “Du lịch bền vững là việc phát 13 triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của du khách và người dân địa phương trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tái tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống con người”.

Machado đã định nghĩa du lịch bền vững là: “Các hình thức du lịch đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch, ngành du lịch, và cộng đồng địa phương nhưng không ảnh hưởng tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. Du lịch khả thi về kinh tế nhưng không phá huỷ tài nguyên mà tương lai của du lịch phụ thuộc vào đó, đặc biệt là môi trường tự nhiên và kết cấu xã hội của cộng đồng địa phương” (Machado, 2003). Định nghĩa này tập trung vào tính bền vững của các hình thức du lịch (sản phẩm du lịch) chứ chưa đề cập một cách tổng quát tính bền vững cho toàn ngành du lịch. Mối liên hệ giữa du lịch và phát triển bền vững còn rõ ràng hơn bởi hai thực tế sau: du lịch là một trong những ngành công nghiệp mạnh nhất trên thế giới và “tài nguyên” chính mà du lịch sử dụng để phát triển là những di sản thiên nhiên, văn hóa và lịch sử trên thế giới (Jovanović Tončev, 2014).

Tính bền vững của du lịch có thể được giải quyết theo định nghĩa rộng hơn: các hướng dẫn và quản lý thực hành phát triển du lịch bền vững được áp dụng cho tất cả các hình thức du lịch ở tất cả các loại hình điểm đến, bao gồm cả du lịch đại trà và các phân khúc du lịch khác. Các nguyên tắc bền vững đề cập đến các khía cạnh môi trường, kinh tế và văn hóa xã hội của phát triển du lịch và sự cân bằng hài hòa phải được thiết lập giữa ba khía cạnh này để đảm bảo tính bền vững lâu dài của nó (UNEP, 2004; UNEP & UNWTO, 2005; UNWTO, 2004). Do đó, du lịch bền vững cần: Đảm bảo các hoạt động kinh tế hiệu quả, lâu dài, mang lại lợi ích kinh tế - xã hội được phân bổ công bằng cho tất cả các bên liên quan, bao gồm, việc làm ổn định, cơ hội kiếm thu nhập, các dịch vụ xã hội cho cộng đồng sở tại và góp phần xóa đói giảm nghèo; Bảo tồn di sản văn hóa và các giá trị truyền thống của cộng đồng chủ nhà, góp phần vào sự hiểu biết và dung hòa giữa các nền văn hóa; 14 Sử dụng tối ưu tài nguyên môi trường là yếu tố then chốt trong phát triển du lịch, duy trì các quá trình sinh thái thiết yếu và giúp bảo tồn di sản thiên nhiên và đa dạng sinh học (UNEP & UNWTO, 2005). Ở Việt Nam, Luật Du lịch năm 2017 đưa ra định nghĩa: “Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế - xã hội và môi trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tương lai”.

Xây dựng và phát triển du lịch bền vững được xem là mục tiêu quốc gia, đặc biệt là tại các nước phát triển như Việt Nam. Việc phát triển du lịch bền vững là phù hợp với xu thế chung, tất yếu của thế giới, đảm bảo sự phát triển chung, cũng như cho sự phát triển của ngành Du lịch. Theo tác giả phát triển du lịch bền vững là phát triển du lịch nhằm tối thiểu hóa thiệt hại và tối đa hóa lợi ích của du lịch đối với môi trường tự nhiên, du khách và cộng đồng địa phương ở hiện tại đồng thời đảm bảo nhu cầu cho các thế hệ sau.3 Các mục tiêu của du lịch bền vững Theo sách “Làm cho Du lịch bền vững hơn” do UNEP và UNWTO xuất bản, có một chương trình nghị sự giúp đạt được du lịch bền vững hơn. Có hai bộ phận cấu thành thiết yếu và không thể thiếu ở đó (UNEP & UNWTO, 2005): Khả năng tiếp tục hoạt động du lịch trong tương lai, đảm bảo rằng các điều kiện phù hợp cho việc này; Khả năng xã hội và môi trường hấp thụ và hưởng lợi từ các tác động của du lịch một cách bền vững.

Được xây dựng dựa trên hai điểm này, 12 mục tiêu được xác định sử dụng nhằm đảm bảo đạt được tiến bộ cho du lịch bền vững hơn. Mười hai mục tiêu cho du lịch bền vững được trình bày trong Bảng 2. Không có ưu tiên trong danh sách, mỗi mục tiêu đều quan trọng như nhau (UNEP & UNWTO, 2005): 15 Bảng 2.1: Mười hai mục tiêu phát triển du lịch bền vững Mục tiêu Mô tả, giải thích và các lĩnh vực chính 1. Khả năng Đảm bảo khả năng tồn tại và khả năng cạnh tranh của các điểm đến và phát triển kinh doanh nghiệp du lịch để họ có thể tiếp tục phát triển thịnh vượng và mang tế lại lợi ích trong dài hạn (Tìm hiểu thị trường, mang lại sự hài lòng của du khách, môi trường kinh doanh ổn định, xúc tiến thị trường, cung ứng lao động, khả năng tiếp cận tốt, an toàn và an ninh, chất lượng môi trường tổng thể, cung cấp hỗ trợ kinh doanh).

Sự thịnh Để tối đa hóa sự đóng góp của du lịch vào sự thịnh vượng kinh tế của điểm vượng của địa đến, bao gồm tỷ lệ chi tiêu của du khách được giữ lại tại địa phương (Hỗ phương trợ các doanh nghiệp địa phương, khuyến khích sử dụng lao động địa phương, khuyến khích và tạo điều kiện cho địa phương tìm nguồn cung ứng, tăng thời gian lưu trú cũng như sự sẵn có của các cơ hội chi tiêu, thúc đẩy việc mua các sản phẩm địa phương). Chất lượng Tăng cường số lượng và chất lượng việc làm địa phương do du lịch tạo ra việc làm và hỗ trợ, bao gồm mức lương, điều kiện dịch vụ và sự sẵn có cho tất cả mọi người mà không bị phân biệt đối xử theo giới tính, chủng tộc, khuyết tật hoặc theo những cách khác (Tăng cơ hội việc làm, việc làm toàn thời gian, đảm bảo và thực thi nội quy lao động, khuyến khích các doanh nghiệp cung cấp các chương trình đào tạo kỹ năng và thăng tiến nghề nghiệp, quan tâm đến đời sống của người lao động bị mất việc làm). Công bằng xã Tìm kiếm sự phân phối rộng rãi và công bằng các lợi ích kinh tế và xã hội hội từ du lịch trong cộng đồng đia phương, bao gồm cải thiện cơ hội, thu nhập và dịch vụ sẵn có cho người nghèo (Phát triển cơ hội kiếm thu nhập cho những người có hoàn cảnh khó khăn, tận dụng thu nhập từ du lịch để hỗ trợ các chương trình xã hội).