CHƯƠNG 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong thập kỷ qua, việc tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ đã gia tăng đáng kể trên phạm vi toàn thế giới, dẫn đến cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và thiệt hại nghiêm trọng cho môi trường. Một số tác động nghiêm trọng của việc ô nhiễm môi trường là sự nóng lên toàn cầu, suy giảm hệ động thực vật (Chen và Chai, 2010). Các quốc gia trên thế giới đã nhận thấy mối đe dọa này và bắt đầu đưa ra các giải pháp để giảm thiểu tác động tiêu cực của các hoạt động kinh doanh đến môi trường.
Nhận thức và mối quan tâm này đối với môi trường và xã hội dẫn đến sự xuất hiện của khái niệm “Phát triển bền vững”, trong đó nhấn mạnh sự cần thiết phải thúc đẩy sự bền vững và ủng hộ hình thức phát triển kinh tế nhưng đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội. “Phát triển bền vững” tiếp tục khuyến khích đổi mới sinh thái và tiêu dùng xanh. Đổi mới sinh thái tập trung vào việc kết hợp các ứng dụng, phương pháp phát triển bền vững môi trường ở mọi giai đoạn tạo ra hàng hóa và dịch vụ (Veleva và Ellenbecker, 2001). Các vấn đề môi trường và sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên cũng như những ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người buộc con người phải tập trung vào tiêu dùng có trách nhiệm hơn.
Vì vậy, để giảm thiểu tác hại của hành vi tiêu dùng đối với môi trường, con người cần phải nhận thức và thực hiện hành vi tiêu dùng xanh. Tiêu dùng xanh có nghĩa là khi đưa ra quyết định mua hàng, người tiêu dùng quan tâm đến ảnh hưởng của sản phẩm đến môi trường và lựa chọn những hàng hoá gây hại cho môi trường ít nhất (Muldoon, 2006). Hành vi tiêu dùng xanh của con người phải được thực hiện trong cuộc sống hàng ngày. Các chính sách quốc gia dẫn đầu cho việc thay đổi hành vi của người tiêu dùng (Barr & Gilg, 2006).
Tuy nhiên, nhận thức về tiêu dùng xanh có ảnh hưởng đến ý định hành vi tiêu dùng và hành vi thực tế. “ Ngày nay, tiêu dùng xanh đã khá phổ biến ở các nước phát triển và cũng đã có những bước tiến ban đầu ở các nước đang phát triển khi thu nhập cá nhân và ý thức tiêu dùng ngày càng tăng. Số lượng người sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho các sản phẩm sinh thái thân thiện gần đây cho thấy thị trường của các sản phẩm thân thiện môi trường đang mở rộng (Laroche, M., Bergeron, J và Barbaro-Forleo, 2001). ” 2 Tiêu dùng xanh là một phần quan trọng của tiêu dùng bền vững, tăng trưởng xanh cũng như chiến lược phát triển mà nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam đang theo đuổi.
Việt Nam nói chung và tại thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, tăng trưởng kinh tế đang gắn liền với sự sụt giảm mạnh về tài nguyên thiên nhiên và gia tăng ô nhiễm môi trường. Năm 2018, theo số liệu của Bộ Y tế, Việt Nam đang là một trong những nước có tỷ lệ ung thư tăng cao nhất trên thế giới, chiếm tới 35%. Mỗi năm, Việt Nam dành 0,22% GDP chi trả cho sáu căn bệnh ung thư mà nguyên nhân chính là do thực phẩm bẩn. Theo báo cáo của Sở Tài nguyên – Môi trường TP.HCM, hiện nay trên địa bàn TP.HCM mỗi ngày phát sinh khoảng 8.700 tấn chất thải rắn sinh hoạt.
Nhiều nghiên cứu đã cho thấy việc nâng cao nhận thức về môi trường cụ thể là tăng cường tiêu dùng, mua sắm xanh có thể giúp cải thiện tình trạng này. Đã có nhiều bài viết, nghiên cứu về tiêu dùng xanh trong thời gian qua tập trung về ý định và hành vi của người tiêu dùng đối với các sản phẩm tiêu dùng xanh như: nghiên cứu của Vũ Anh Dũng và cộng sự (2012), William Young và cộng sự (2010), Nguyễn Vũ Hùng và cộng sự (2015), Shwu-Ing Wu (2015), Wei-Che Hsu và cộng sự (2016), Nghiên cứu của Nguyễn Thế Khải – Nguyễn Thị Lan Anh (2016), Yi Chang Yang (2017)…Tuy nhiên tại Việt Nam hiện chưa có nhiều nghiên cứu tìm hiểu về yếu tố về sự tin tưởng các sản phẩm xanh cũng như nhận thức về tính hiệu quả của tiêu dùng về khi tiêu dùng xanh, các nghiên cứu về tiêu dùng xanh tại Việt Nam thường dừng ở việc tìm hiểu về ý định, chưa nhiều nghiên cứu về hành vi tiêu dùng thực sự và việc thúc đẩy từ ý định đến hành vi. Cùng với việc nghiên cứu các biến nhân khẩu học của Người tiêu dùng có thể giúp cho nhà sản xuất, kinh doanh hay cụ thể là các chiến dịch quảng bá về tiêu dùng xanh có thể đưa ra các chiến lược tiếp cận khách hàng mục tiêu hiệu quả hơn. Hơn nữa, trên thực tế cần nhiều hơn các nghiên cứu liên quan đến tiêu dùng xanh trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có tính cập nhật và tuyên truyền để có thể thúc đẩy mạnh mẽ đến ý định và hành vi tiêu dùng xanh.
Xuất phát từ yêu cầu khác quan và thực tế cấp thiết nêu trên, tác giả quyết định lựa chọn đề tài: “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định, hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng tại Thành phố Hồ Chí Minh”. Mục tiêu của nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quan Đề tài này góp phần trả lời cho câu hỏi điều gì thực sự tác động đến người tiêu dùng hướng đến việc tiêu dùng xanh, từ đó có hành động thực tế. Thông qua việc tìm ra các yếu tố có thể thúc đẩy ý định và hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh, nghiên cứu sẽ đề xuất các nhà hoạch định*cũng như các doanh nghiệp các chương trình, chính sách để người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh cũng như tại Việt Nam có thể thúc đẩy từ ý định thành hành vi tiêu dùng xanh thực sự.
Mục tiêu chi tiết - Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng xanh của người tiêu dùng tại Thành phố Hồ Chí Minh - Xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến ý định tiêu dùng xanh của khách hàng tại Thành phố Hồ Chí Minh - Một số hàm ý quản trị nhằm hỗ trợ doanh nghiệp xác định cách tiếp cận đối khách hàng có ý định tiêu dùng xanh. Đề xuất các hàm ý quản trị thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh. Các câu hỏi nghiên cứu “Nghiên cứu đặt ra các câu hỏi nghiên cứu về các yếu tố có thể ảnh hưởng tới ý định và hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh như sau: - Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng xanh của người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh? - Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này đến ý định tiêu dùng xanh của người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh? - Mức độ ảnh hưởng của ý định đến hành vi tiêu dùng xanh thực sự? - Các hàm ý quản trị nào doanh nghiệp có thể sử dụng để thúc đẩy người tiêu dùng tiêu dùng xanh?” 4 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.
Đối tượng nghiên cứu “Đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh thông qua ý định của người tiêu dùng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu “- Phạm vi về không gian: Các điều tra của nghiên cứu được thực*hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh. - Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 02/2020 đến tháng 08/2020, thời gian điều tra 6 tháng. - Phạm vi về nội dung nghiên cứu: + Nghiên cứu này xem xét những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng + Hành vi tiêu dùng xanh là hành vi mua và sử dụng các sản phẩm không gây hại cho môi trường hoặc sức khỏe con người.” - Phạm vi về sản phẩm: Sản phẩm nghiên cứu hành vi mua và sử dụng sản phẩm xanh là*thực phẩm sạch, các sản phẩm tiết kiệm điện (tủ lạnh/điều hòa/bóng đèn); 1.
Đóng góp của đề tài nghiên cứu 1. Về mặt lý thuyết Đề tài này hướng tới việc xác định lại cũng như tìm ra các yếu tố phù hợp có thể ảnh hưởng đến ý định, hành vi tiêu dùng xanh dựa trên mô hình mở rộng của mô hình TPB đối với người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh. Về mặt thực tiễn Nghiên cứu này sẽ cung cấp một nguồn dữ liệu cơ bản thực tế mang tính cập nhật về hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng như xác định lại các yếu tố có thể ảnh hưởng mạnh đến ý định và khi có ý định thì sẽ tác động như thế nào đến hành vi tiêu dùng xanh. Từ đó đề xuất cho các nhà hoạch định “ chính sách cũng như các doanh nghiệp các công cụ có thể thúc đẩy ý định và hành vi tiêu dùng xanh, góp phần tạo ra môi trường thuận lợi để người tiêu dùng có hành vi thực tế thay vì chỉ có ý định hoặc có thái độ tốt với tiêu dùng xanh.CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH 2.
Các khái niệm liên quan đến tiêu dùng xanh 2. Sản phẩm xanh Là một sản phẩm thân*thiện với môi trường. Đó có thể là một sản phẩm không gây ô nhiễm cho môi trường, hay gây phương hại đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đồng thời có thể tái chế hoặc bảo tồn (Vazifehdoust và ctg, 2013). “Sản phẩm xanh cũng được đánh giá trên cả hai khía cạnh là sản xuất và sử dụng.
Điều này có nghĩa là sản phẩm xanh cần đảm bảo không gây tác hại cho môi trường và hệ sinh thái khi tiêu dùng và bản thân quá trình sản xuất sản phẩm xanh cũng không gây ra những tác hại này (Elkington & cộng sự, 1993). Tiêu dùng xanh Thuật ngữ “Tiêu dùng xanh” xuất hiện từ những năm 1960 tại Châu Âu và Hoa Kỳ. Năm 1963, Tổ chức Quốc tế của Hiệp hội NTD (International Organization of Consumer Unions – IOCU) lần đầu tiên đề xuất khái niệm về Tiêu dùng xanh, và họ cũng cho rằng Người tiêu dùng nên có các nghĩa vụ xanh. Hiện nay thuật ngữ này được sử dụng với nhiều tên gọi và các cách tiếp khác nhau.
Alfredsson (2004) cho rằng, tiêu dùng xanh liên quan đến những chỉ số khoa học về sử dụng năng lượng và thải khí CO2. Còn Carriga (2004), mua sản phẩm thân thiện với môi trường đã được gọi là tiêu dùng xanh.