ĐẶT VẤN ĐỀ Những năm gần đây, dòng vốn vào các nƣớc đang phát triển và nền kinh tế chuyển đổi có sự chuyển biến mạnh mẽ do sự thay đổi chính sách của các nƣớc phát triển. Kể từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, việc áp dụng triệt để chính sách tiền tệ mở rộng thông qua các chƣơng trình nới lỏng định lƣợng (Quantitative Easing_QE) ở các quốc gia tiên tiến (Anh, Mỹ, EU, Nhật Bản…) đã khiến cho dòng vốn khổng lồ ồ ạt đổ vào các thị trƣờng mới nổi (Hình 1. Tuy nhiên sau đó, do các nƣớc phát triển đồng loạt tăng lãi suất để tránh tăng trƣởng nóng và lạm phát tăng cao đã dẫn đến tình trạng nhà đầu tƣ rút vốn hàng loạt khỏi những thị trƣờng này. Thêm vào đó, trƣớc tình hình thay đổi chính sách của các nƣớc phát triển, các nền kinh tế mới nổi cũng phản ứng lại để bảo vệ đồng nội tệ và kiềm chế lạm phát bằng cách nâng lãi suất.
Điều này khiến cho dòng vốn vào khu vực các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam đã bị thay đổi nhanh chóng và sẽ có xu hƣớng biến động lớn. Nhƣ vậy, có thể nói sự thay đổi trong điều kiện kinh tế toàn cầu, cụ thể ở nhóm các nƣớc phát triển và diễn biến của các yếu tố vĩ mô thuộc các quốc gia đang phát triển và nền kinh tế mới nổi là những nhân tố chính quyết định dòng vốn vào các nƣớc này. Những nhân tố bên ngoài quốc gia, liên quan đến sự phát triển kinh tế của các nƣớc tiên tiến đƣợc xem là nhân tố đẩy. Ngƣợc lại, các yếu tố bên trong liên quan đến điều kiện kinh tế của các nƣớc đang phát triển đƣợc gọi là nhân tố kéo, ví dụ nhƣ tốc độ tăng trƣởng GDP, lạm phát, lãi suất… 1 Hình 1.1: Cơ cấu dòng vốn vào Việt Nam giai đoạn 2000-2019 10000 5000 8000 3000 6000 1000 4000 2000 -1000 0 -3000 -2000 -5000 -4000 -6000 -7000 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 FDI FPI Vốn khác Tổng Nguồn: Cơ sở dữ liệu BOP-IMF Có rất nhiều nghiên cứu tranh luận về các nhân tố ảnh hƣởng đến dòng vốn vào một quốc gia.
(Calvo và cộng sự, 1993; Fernandez-Arias, 1996) cho rằng nguyên nhân của việc dòng vốn ào ạt đổ vào các nƣớc đang phát triển là do các nhân tố đẩy, trong khi đó (Bohn & Tesar, 1996; Valdés và cộng sự, 2001) tìm thấy rằng các nhân tố kéo đóng vai trò quan trọng hơn trong việc giải thích dòng vốn vào các quốc gia trong khu vực Châu Á. Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng cả hai nhân tố trên đều có ảnh hƣởng đáng kể đến dòng vốn vào các nƣớc đang phát triển nhƣ (Chuhan và cộng sự, 1998; Montiel và cộng sự, 1999). Nhƣ vậy, đối với một quốc gia mới nổi nhƣ Việt Nam, đi lên từ một nền kinh tế chuyển đổi và đang trong quá trình hội nhập, tiến đến tự do hóa dòng vốn và gỡ bỏ dần các quy định hành chính hạn chế sự luân chuyển vốn, liệu có bị ảnh hƣởng bởi các nhân tố đẩy hay không? Hay cả hai nhân tố kéo và nhân tố đẩy đều đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút dòng vốn nƣớc ngoài vào Việt Nam? Nhìn chung tại Việt Nam, các nghiên cứu còn khá đơn giản và chỉ tập trung vào một vài cấu thành đơn giản của dòng vốn là vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài hoặc vốn đầu tƣ gián tiếp qua thị trƣờng chứng khoán, mặt khác, các nhân tố bên ngoài quốc gia cũng chƣa đƣợc chú trọng, điều này có thể làm hạn chế việc giải thích động thái dòng vốn vào Việt Nam trong thời gian qua. Thêm vào đó, dòng vốn đầu tƣ nƣớc ngoài đƣợc xem là 2 một trong những dòng vốn quan trọng giúp cho sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam hiện tại và trong tƣơng lai, vậy nên việc xem xét các yếu tố ảnh hƣởng đến dòng vốn này tại Việt Nam là điều cấp thiết.
Nghiên cứu này sẽ phân tích các nhân tố tác động đến dòng vốn đầu tƣ quốc tế vào Việt Nam, tập trung vào hai thành phần cơ bản của dòng vốn là vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (Foreign Direct Investment - FDI) và vốn đầu tƣ gián tiếp nƣớc ngoài qua thị trƣờng chứng khoán (Portfolio Investment - FPI) trong giai đoạn quý 1/2000 đến quý 2/2019, trong phạm vi các nhân tố ảnh hƣởng là nhân tố kéo và nhân tố đẩy.2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Dòng vốn là một trong những vấn đề đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc quan tâm bằng nhiều cách tiếp cận với các phạm vi và phƣơng pháp khác nhau. Nghiên cứu trƣớc đây tập trung vào một khía cạnh cơ bản trong yếu tố tác động đến dòng vốn, có thể kể đến nhƣ nghiên cứu của (Calvo và cộng sự, 1993; Fernandez-Arias, 1996) nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố bên ngoài quốc gia, bao gồm sự phát triển kinh tế của các quốc gia tiên tiến trên thế giới nhƣ Mỹ, Anh, EU, Nhật Bản…Trong khi đó, một số nghiên cứu của (Bohn & Tesar, 1996; Valdés và cộng sự, 2001) lại chú trọng về vai trò của các nhân tố đặc thù của quốc gia nhƣ lãi suất, tốc độ tăng trƣởng GDP, lạm phát… trong việc thu hút dòng vốn nƣớc ngoài. Nhìn chung các nghiên cứu hiện nay đều tập trung vào cả hai yếu tố, bên trong và ngoài quốc gia, hay còn gọi là các nhân tố kéo và nhân tố đẩy. Bên cạnh các nhân tố truyền thống, (Çulha, 2006) lại bổ sung thêm các yếu tố khác, làm chặt chẽ thêm quan điểm về thu hút dòng vốn vào các nền kinh tế mới nổi.
Các nhân tố đẩy trong mô hình đƣợc tác giả lựa chọn lần lƣợt là chỉ số sản xuất công nghiệp của Mỹ (đại diện cho cú sốc cung toàn cầu) và lãi suất tín phiếu kho bạc Mỹ kì hạn 3 tháng (đại diện cho cú sốc lãi suất nƣớc ngoài). Các nhân tố kéo là những yếu tố vĩ mô trong nƣớc bao gồm lãi suất thực, chỉ số chứng khoán, ngoài ra cán cân ngân sách và cán cân vãng lai cũng đƣợc xem xét đến. Nghiên cứu của (Fratzscher, 2012) tập trung vào dòng vốn đầu tƣ gián tiếp qua thị trƣờng chứng khoán ở cấp độ vi mô, tức là ở cấp quỹ đầu tƣ cá nhân. Ngoài các nhân tố đẩy nhƣ GDP thực, chỉ số giá tiêu dùng (CPI), chỉ số sản xuất công nghiệp Mỹ…, tác giả còn xem xét thêm sự thay đổi đối với rủi ro thông qua chỉ số VIX của S&P 500.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, các nhân tố đẩy cũng nhƣ thay đổi trong rủi ro toàn cầu gây ảnh hƣởng 3 lớn đến dòng vốn cả trong giai đoạn khủng hoảng và phục hồi Nghiên cứu về dòng vốn tại Việt Nam khá đa dạng, đa số tập trung vào một cấu thành cơ bản của dòng vốn là FDI. Nghiên cứu của (Mai Thu Hiền & Nguyễn Ngọc Bình, 2016) xác định một số yếu tố ảnh hƣởng đến việc thu hút FDI vào Việt Nam dựa trên số liệu của 16 quốc gia đối tác FDI chủ yếu của Việt Nam từ năm 2003 đến 2014. Kết quả thực nghiệm cho thấy khoảng cách địa lý cùng tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu ngƣời (GDP per capita), độ mở thƣơng mại và chi phí lao động có tác động đáng kể đến thu hút FDI. Ngoài ra, nghiên cứu của (Lê Thị Lanh và cộng sự, 2015) cũng xem xét tác động của các biến số kinh tế vĩ mô đến dòng vốn FPI tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2012, kết quả cho thấy GDP và lạm phát có ý nghĩa thống kê trong việc giải thích dòng vốn FPI tại Việt Nam.3 LÝ DO NGHIÊN CỨU Với những nghiên cứu hiện tại, việc xem xét và phân tích dòng vốn nƣớc ngoài vào Việt Nam trong giai đoạn 2000-2019 là điều cần thiết.
Đặc biệt là khi các nghiên cứu ở Việt Nam chỉ tập trung vào một trong số nhiều bộ phận cấu thành nên dòng vốn nƣớc ngoài vào Việt Nam. Bên cạnh đó, các nghiên cứu này tập trung phân tích những yếu tố tác động từ bên trong hơn là xem xét các yếu tố bên ngoài thuộc điều kiện kinh tế của các quốc gia tiên tiến. Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam là một quốc gia chịu ảnh hƣởng đáng kể bởi những biến động trong chính sách kinh tế thế giới và cả các chính sách trong nƣớc. Đặc biệt là trong giai đoạn nghiên cứu, dòng vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài và vốn đầu tƣ gián tiếp nƣớc ngoài qua thị trƣờng chứng khoán tại Việt Nam có những tín hiệu tƣơng tự nhƣ thị trƣờng các nƣớc mới nổi khác, và ngoài các yếu tố vĩ mô trong nƣớc, các yếu tố nƣớc ngoài dƣờng nhƣ cũng có tác động đáng kể đến các dòng vốn trên.
Ngoài ra, bối cảnh tình hình kinh tế thế giới hiện nay có nhiều biến động và các nhà đầu tƣ trên thế giới trở nên cẩn trọng hơn khi thị trƣờng chứng khoán Việt Nam đang dần bị ảnh hƣởng sâu sắc bởi những thông tin cũng nhƣ rủi ro liên quan đến nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ. Đây là lý do nhóm nghiên cứu đề xuất nghiên cứu đề tài: "Các yếu tố tác động đến dòng vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào Việt Nam" nhằm góp phần phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến dông vốn nƣớc ngoài vào Việt Nam, trên cơ sở đó, đƣa ra các giải pháp thích hợp nhằm thu hút dòng vốn này trong tƣơng lai. Nghiên cứu sẽ hệ thống hóa nhứng lý luận liên quan đến dòng vốn và 4 các yếu tố ảnh hƣởng đến dòng vốn nƣớc ngoài, bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ bổ sung thêm bằng chứng thực nghiệm về vai trò của các nhân tố kéo và đẩy trong việc giải thích dòng vốn nƣớc ngoài vào một trong các quốc gia đang phát triển trong khu vực Châu Á là Việt Nam.4 TÍNH MỚI, SÁNG TẠO CỦA ĐỀ TÀI Điểm nổi bật của nghiên cứu này là xem xét hai thành phần quan trọng riêng biệt trong tổng dòng vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Việt Nam là FDI và FPI. Thêm vào đó, nghiên cứu có xét đến các yếu tố bên ngoài quốc gia - là các nhân tố đẩy ảnh hƣởng đến dòng vốn này và mô hình vector tự hồi quy cấu trúc (SVAR) đƣợc sử dụng để xem xét đầy đủ phản ứng của dòng vốn trƣớc những cú sốc bên trong và bên ngoài Việt Nam.5 MỤC TIÊU, ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.