Các biện pháp cưỡng chế khác trong bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 trên cơ sở thực tiễn địa bàn thành phố hà nội

Luận văn về các biện pháp cưỡng chế khác trong BLTTHS 2015 tại Hà Nội. Phân tích thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Hoàng Trung Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thu Hạnh
• Trường học: Trường Đại Học Luật - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Các Biện Pháp Cưỡng Chế Khác Trong Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự Năm 2015 (Trên cơ sở thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biện Pháp Cưỡng Chế Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, việc áp dụng biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự đóng vai trò quan trọng. Mục đích là phòng ngừa, cưỡng chế tội phạm, phát hiện, xử lý hành vi phạm tội. Điều này đòi hỏi chủ thể tiến hành tố tụng ban hành các quyết định, hành vi tố tụng mang tính cưỡng chế. Các biện pháp này liên quan đến việc xâm phạm quyền con người, quyền cơ bản của người bị buộc tội. Do ảnh hưởng trực tiếp đến quyền hiến định, việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng cần sự kiểm soát nghiêm ngặt và tuân thủ pháp luật. Các biện pháp cưỡng chế khác được quy định trong BLTTHS năm 2015 như: áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản. Hệ thống các biện pháp này hình thành và phát triển cùng với pháp luật TTHS Việt Nam. Trong mỗi lần sửa đổi, bổ sung BLTTHS, chế định về biện pháp cưỡng chế được hoàn thiện, góp phần nâng cao hiệu quả điều tra và bảo vệ quyền con người, không làm oan, không bỏ lọt tội phạm.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của biện pháp cưỡng chế tố tụng

Cuốn Từ điển Luật học (NXB Từ điển Bách khoa, 1999) định nghĩa cưỡng chế là "những biện pháp bắt buộc cá nhân hay tổ chức phải thực hiện và phục tùng mệnh lệnh nhất định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền". Cưỡng chế phải được tiến hành theo thủ tục, trình tự chặt chẽ, có thể buộc cá nhân làm hoặc không làm một việc nhất định liên quan đến quyền tài sản hoặc nhân thân. Biện pháp sử dụng là bạo lực về mặt vật chất hoặc tinh thần, thường áp dụng khi quyết định có hiệu lực không được thực hiện tự nguyện. Biện pháp cưỡng chế là khái niệm thuộc phạm trù lý luận Nhà nước và pháp luật, gắn liền với Nhà nước.

1.2. Ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự

Tố tụng hình sự là lĩnh vực hoạt động đặc biệt quan trọng của Nhà nước, đòi hỏi áp dụng các biện pháp cưỡng chế. Việc áp dụng các biện pháp này là cần thiết để phát hiện tội phạm, cưỡng chế các hành vi phạm tội và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tội phạm là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong bộ luật hình sự. Do tác động của nguyên tắc tội phạm phải bị trừng trị bằng hình phạt nên người thực hiện hành vi phạm tội có xu hướng lẩn tránh trách nhiệm. Do đó, nhu cầu áp dụng các biện pháp cưỡng chế là tất yếu khách quan, giúp loại trừ những cản trở hoạt động tố tụng, đảm bảo các cơ quan tiến hành tố tụng hoàn thành nhiệm vụ.

II. Thách Thức Áp Dụng Biện Pháp Cưỡng Chế Cần Giải Pháp Nào

Từ thực tiễn áp dụng, chế định các biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS 2015 bộc lộ những bất cập. Quy định chưa rõ ràng hoặc thiếu thống nhất về căn cứ, thẩm quyền, thủ tục áp dụng dẫn đến nhiều cách hiểu và áp dụng khác nhau. Việc quy định căn cứ áp dụng biện pháp cưỡng chế chưa rõ ràng, chủ thể có quyền áp dụng còn rộng, việc hủy bỏ, thay thế biện pháp kê biên tài sản và phong tỏa tài khoản chưa bao quát hết các trường hợp thực tế. Những tồn tại, hạn chế ảnh hưởng đến việc bảo vệ các quyền cơ bản của người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam và gây cản trở hiệu quả điều tra, khám phá tội phạm. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện vấn đề lý luận, tổng kết thực tiễn, đánh giá đúng thực trạng quy định của BLTTHS về các biện pháp cưỡng chế, đề xuất phương hướng và giải pháp là cần thiết.

2.1. Các bất cập trong quy định về căn cứ áp dụng biện pháp cưỡng chế

Việc xác định rõ ràng căn cứ áp dụng cho từng biện pháp cưỡng chế là rất quan trọng. Tuy nhiên, nhiều quy định hiện hành còn chung chung, chưa cụ thể hóa được các tình huống thực tế. Điều này dẫn đến việc các cơ quan tiến hành tố tụng gặp khó khăn trong việc xác định liệu có đủ cơ sở để áp dụng biện pháp cưỡng chế hay không. Cần có sự rà soát, sửa đổi để làm rõ các dấu hiệu, yếu tố cần thiết để áp dụng biện pháp cưỡng chế một cách hợp pháp và chính xác.

2.2. Thẩm quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế còn rộng và chưa rõ ràng

Quy định về thẩm quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế cần được cụ thể hóa hơn. Hiện nay, có nhiều chủ thể được trao quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế, nhưng phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của từng chủ thể chưa được phân định rõ ràng. Điều này dễ dẫn đến tình trạng lạm quyền, vượt quyền hoặc chồng chéo trong quá trình thực thi. Cần có quy định chi tiết về thẩm quyền của từng cơ quan, người có thẩm quyền để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

2.3. Hạn chế trong quy định về hủy bỏ thay thế biện pháp kê biên phong tỏa

Việc hủy bỏ hoặc thay thế các biện pháp cưỡng chế như kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản khi không còn cần thiết hoặc khi có căn cứ khác là một yêu cầu quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị áp dụng. Tuy nhiên, quy định hiện hành chưa bao quát hết các trường hợp thực tế có thể xảy ra, dẫn đến việc giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực thi còn nhiều vướng mắc. Cần có sự bổ sung, hoàn thiện để đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp của quy định này.

III. Hướng Dẫn Hoàn Thiện Pháp Luật Về Biện Pháp Cưỡng Chế TTHS

Công cuộc cải cách tư pháp đang được Đảng ta đặc biệt quan tâm nhằm xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Để đẩy mạnh tiến trình cải cách tư pháp, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Yêu cầu nâng cao chất lượng công tác tư pháp đã được thể hiện trong nhiều nghị quyết quan trọng của Đảng. Cùng với yêu cầu tăng cường chất lượng, hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, yêu cầu tôn trọng quyền dân chủ, quyền con người ngày càng được chú trọng, đề cao trong cải cách tư pháp. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng, hoàn thiện các chế định pháp lý liên quan đến hoạt động TTHS, trong đó có chế định các biện pháp cưỡng chế đang được đặt ra như một đòi hỏi bức thiết.

3.1. Rà soát và sửa đổi các quy định còn chung chung thiếu cụ thể

Để giải quyết các bất cập trong quy định về biện pháp cưỡng chế, cần tiến hành rà soát tổng thể các quy định hiện hành. Mục tiêu là xác định những quy định còn chung chung, thiếu cụ thể hoặc không phù hợp với thực tiễn. Sau đó, tiến hành sửa đổi, bổ sung để làm rõ hơn các khái niệm, điều kiện, trình tự thủ tục áp dụng, đảm bảo tính minh bạch và khả thi trong quá trình thực thi. Quy trình rà soát và sửa đổi cần được thực hiện một cách khoa học, bài bản, có sự tham gia của các chuyên gia pháp luật, các nhà thực tiễn và các bên liên quan.

3.2. Phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của các chủ thể

Việc phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể trong việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế là rất quan trọng để tránh tình trạng lạm quyền, vượt quyền hoặc chồng chéo trong quá trình thực thi. Cần có quy định chi tiết về phạm vi quyền hạn, trách nhiệm và nghĩa vụ của từng cơ quan, người có thẩm quyền. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để đảm bảo các chủ thể thực hiện đúng thẩm quyền và tuân thủ pháp luật.

3.3. Bổ sung các quy định về bảo vệ quyền lợi của người bị áp dụng

Để đảm bảo tính nhân văn và công bằng trong quá trình áp dụng biện pháp cưỡng chế, cần bổ sung các quy định về bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị áp dụng. Các quy định này cần đảm bảo rằng người bị áp dụng có quyền được biết rõ lý do, căn cứ áp dụng, có quyền được khiếu nại, tố cáo và có quyền được bồi thường thiệt hại nếu bị áp dụng sai hoặc trái pháp luật. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát độc lập để đảm bảo các quyền lợi này được thực thi một cách hiệu quả.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Biện Pháp Cưỡng Chế Khác 2024

Để nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp cưỡng chế khác, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan nhà nước có liên quan và toàn xã hội. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình tố tụng. Đồng thời, cần đầu tư nguồn lực để nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác tố tụng, đảm bảo họ có đủ trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức để thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả.

4.1. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng

Việc phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án) là rất quan trọng để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong quá trình áp dụng các biện pháp cưỡng chế. Cần có quy chế phối hợp cụ thể, quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong việc thu thập chứng cứ, xác định căn cứ áp dụng, thực hiện biện pháp cưỡng chế và giải quyết các vấn đề phát sinh. Đồng thời, cần tăng cường trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm để nâng cao năng lực và hiệu quả công tác.

4.2. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác tố tụng

Đội ngũ cán bộ làm công tác tố tụng đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính đúng đắn, khách quan và hiệu quả của quá trình áp dụng biện pháp cưỡng chế. Cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức cho đội ngũ này. Đồng thời, cần tạo điều kiện để cán bộ được tham gia các khóa tập huấn, hội thảo chuyên đề để cập nhật kiến thức mới và trao đổi kinh nghiệm thực tiễn.

4.3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác tố tụng

Ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác tố tụng là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Việc ứng dụng công nghệ thông tin có thể giúp tăng cường tính minh bạch, chính xác và hiệu quả của quá trình áp dụng biện pháp cưỡng chế. Cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về các vụ án, các biện pháp cưỡng chế đã áp dụng, các quyết định của tòa án... để phục vụ công tác quản lý, điều hành và hỗ trợ ra quyết định.

V. Thực Tiễn Áp Dụng Biện Pháp Cưỡng Chế Tại Hà Nội Bài Học

Việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng các biện pháp cưỡng chế khác trên địa bàn thành phố Hà Nội giúp đánh giá hiệu quả và những hạn chế còn tồn tại. Phân tích các vụ việc cụ thể, các sai sót thường gặp trong quá trình áp dụng biện pháp cưỡng chế, nguyên nhân và trách nhiệm. Đề xuất các giải pháp khắc phục những hạn chế, nâng cao tính chuyên nghiệp của cán bộ và hiệu quả công tác.

5.1. Thống kê các vụ việc áp dụng biện pháp cưỡng chế không đúng quy định

Việc thống kê và phân tích các vụ việc áp dụng biện pháp cưỡng chế không đúng quy định là rất quan trọng để xác định nguyên nhân, trách nhiệm và đề xuất các giải pháp phòng ngừa. Cần thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các báo cáo của cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, các khiếu nại, tố cáo của người dân và các phương tiện truyền thông. Sau đó, tiến hành phân tích, đánh giá một cách khách quan, khoa học để xác định những sai sót, vi phạm và những vấn đề còn tồn tại.

5.2. Phân tích nguyên nhân và trách nhiệm của các sai sót

Sau khi thống kê và phân tích các vụ việc áp dụng biện pháp cưỡng chế không đúng quy định, cần tiến hành xác định nguyên nhân và trách nhiệm của các sai sót, vi phạm. Nguyên nhân có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, như thiếu hiểu biết pháp luật, trình độ chuyên môn nghiệp vụ còn hạn chế, phẩm chất đạo đức chưa tốt hoặc do áp lực công việc quá lớn. Trách nhiệm có thể thuộc về cá nhân cán bộ trực tiếp thực hiện, người ra quyết định áp dụng hoặc cơ quan quản lý.

5.3. Đề xuất các giải pháp khắc phục và phòng ngừa sai sót

Dựa trên kết quả phân tích nguyên nhân và trách nhiệm, cần đề xuất các giải pháp khắc phục những sai sót đã xảy ra và phòng ngừa các sai sót có thể xảy ra trong tương lai. Các giải pháp có thể bao gồm việc tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm và hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi của người bị áp dụng biện pháp cưỡng chế.

VI. Tương Lai Của Biện Pháp Cưỡng Chế TTHS Hướng Phát Triển

Hướng tới một hệ thống pháp luật tố tụng hình sự hiện đại, tôn trọng quyền con người, bảo đảm công bằng và hiệu quả. Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định về biện pháp cưỡng chế, đảm bảo phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, trao đổi kinh nghiệm về việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế.

6.1. Xây dựng hệ thống pháp luật tố tụng hình sự hiện đại nhân văn

Mục tiêu là xây dựng một hệ thống pháp luật tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế. Hệ thống này phải đảm bảo tính minh bạch, công khai, công bằng, tôn trọng quyền con người và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Đồng thời, phải đảm bảo hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và giữ gìn trật tự an toàn xã hội.

6.2. Nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về biện pháp cưỡng chế theo chuẩn mực quốc tế

Việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về biện pháp cưỡng chế theo chuẩn mực quốc tế là rất quan trọng để đảm bảo tính tương thích của pháp luật Việt Nam với pháp luật các nước trên thế giới và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Cần tham khảo kinh nghiệm của các nước có nền tư pháp phát triển, nghiên cứu các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và các án lệ của các tòa án quốc tế.

6.3. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Việc tăng cường hợp tác quốc tế giúp Việt Nam nâng cao năng lực trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao và các loại tội phạm mới. Đồng thời, giúp Việt Nam tiếp cận các kiến thức, kinh nghiệm và công nghệ tiên tiến trong lĩnh vực tư pháp hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và quy định của pháp luật về các biện pháp cƣỡng chế khác trong luật tố tụng hình sự Việt Nam Chương 2: Thực tiễn áp dụng các quy định về biện pháp cƣỡng chế khác trong BLTTHS 2015 (từ thực tiễn tại địa bàn thành phố Hà Nội) Chương 3: Một số đề xuất, kiến nghị góp phần hoàn thiện các quy định về các biện pháp cƣỡng chế trong Bộ luật tố tụng hình sự 2015 11 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ CÁC BIỆN PHÁP CƢỠNG CHẾ KHÁC TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của các biện pháp cƣỡng chế khác trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm Biện pháp cƣỡng chế khác là một trong những biện pháp cƣỡng chế hay nói đầy đủ hơn là các biện pháp mang tính cƣỡng chế là một khái niệm đã tồn tại từ lâu trong khoa học pháp lý. Về mặt thuật ngữ pháp lý, theo cuốn Từ điển Luật học do Nhà xuất bản Từ điển bách khoa ấn hành năm 1999 thì cƣỡng chế là “những biện pháp bắt buộc cá nhân hay tổ chức phải thực hiện và phục tùng mệnh lệnh nhất định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền”.

Từ điển Luật học do Nhà xuất bản Từ điển bách khoa và Nhà xuất bản Tƣ pháp ấn hành năm 2006 thì cƣỡng chế là “buộc cá nhân hay tổ chức phải phục tùng một mệnh lệnh, thực hiện một nghĩa vụ, trách nhiệm theo quyết định đã có hiệu lực của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền. Chỉ tổ chức hay cá nhân đƣợc pháp luật quy định mới đƣợc ra quyết định cƣỡng chế, quyết định lực lƣợng cƣỡng chế. Cƣỡng chế phải đƣợc tiến hành theo thủ tục, trình tự chặt chẽ. Cá nhân hay tổ chức là đối tƣợng cƣỡng chế có thể bị buộc phải làm hay không đƣợc làm một việc nhất định về quyền tài sản hay quyền nhân thân.

Biện pháp sử dụng trong cƣỡng chế là bạo lực về mặt vật chất hoặc tinh thần, thƣờng đƣợc áp dụng khi quyết định đã có hiệu lực không đƣợc thực hiện một cách tự nguyện ”. Để bảo đảm cho việc thực thi pháp luật, ngoài phƣơng thức tuyên truyền, phổ biến giáo dục, thuyết phục mọi chủ thể tự giác tuân thủ thì bất kỳ Nhà nƣớc nào cũng sử dụng các biện pháp có tính cƣỡng chế bằng pháp luật. Biện pháp cƣỡng chế là khái niệm thuộc phạm trù lý luận Nhà nƣớc và pháp luật, là hiện tƣợng gắn liền với Nhà nƣớc. Trong Nhà nƣớc XHCN, thuyết phục là biện pháp chủ yếu đƣợc áp dụng nhằm thực hiện những nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội.

Điều này xuất 12 phát từ tính chất Nhà nƣớc ta là Nhà nƣớc của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; mọi chủ trƣơng, chính sách của Nhà nƣớc đều đặt lợi ích của ngƣời dân lên hàng đầu chính vì vậy luôn nhận đƣợc sự ủng hộ và tuân thủ của nhân dân. Tuy nhiên, nếu chúng ta coi nhẹ sự quan trọng của biện pháp cƣỡng chế sẽ để lại nhiều hệ lụy trong xã hội, bởi lẽ do nhiều nguyên nhân khác nhau, vẫn còn một số bộ phận trong xã hội không có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống XHCN, không chấp hành nghiêm chỉnh chủ trƣơng, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc. Trong điều kiện nhƣ vậy, áp dụng biện pháp cƣỡng chế là cần thiết, phù hợp với nguyên tắc dân chủ, nhân đạo của Nhà nƣớc ta, bởi lẽ nó đƣợc thực hiện vì mục đích chung của toàn xã hội, trong đó có lợi ích cá nhân. Không áp dụng biện pháp cƣỡng chế, hay coi nhẹ nó, sẽ dẫn đến tình trạng vô pháp, vô kỷ luật trong xã hội và trong bộ máy nhà nƣớc.

Ngƣợc lại, nếu nhƣ quá đề cao và làm dụng đến các biện pháp cƣỡng chế, sẽ dẫn đến chuyên quyền, độc đoán. Vì vậy, sự kết hợp hài hòa giữa thuyết phục và cƣỡng chế cho phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội sẽ góp phần to lớn đối với việc thực hiện nhiệm vụ trong quản lý nhà nƣớc. Tố tụng hình sự là một trong những lĩnh vực hoạt động có yếu tố đặc biệt quan trọng của Nhà nƣớc. So với các lĩnh vực hoạt động nhà nƣớc khác thì tố tụng hình sự là lĩnh vực trong đó việc áp dụng các biện pháp cƣỡng chế là cần thiết khách quan và xâm phạm nhiều nhất đến tự do cá nhân, hạn chế một số quyền con ngƣời, nhân thân đƣợc hiến định.

Điều này xuất phát từ nhiệm vụ của tố tụng hình sự là phát hiện tội phạm và kẻ phạm tội, tiếp tục cƣỡng chế các hành vi phạm tội và truy cứu trách nhiệm hình sự của kẻ phạm tội. Đây là nguyên nhân dẫn đến sự cần thiết áp dụng các biện pháp cƣỡng chế can thiệp vào tự do cá nhân, quyền bất khả xâm phạm về thân thể và các quyền hiến định khác của công dân. Tội phạm là những hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc quy định trong bộ luật hình sự, do ngƣời có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện, nên trong quá trình đấu tranh phòng chống tội phạm đòi hỏi phải có những biện pháp cƣỡng chế thật nghiêm khắc. Do tác động của nguyên tắc tội phạm phải bị trừng trị bằng 13 hình phạt nên thông thƣờng ngƣời thực hiện hành vi phạm tội có xu hƣớng tìm mọi cách lẩn tránh trách nhiệm hình sự của mình.

Do vậy, nhu cầu áp dụng các biện pháp cƣỡng chế từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng đối với ngƣời tham gia tố tụng là tất yếu khách quan, nhằm loại trừ những cản trở hoạt động tố tụng có thể xảy ra, bảo đảm của hoạt động tố tụng hình sự đƣợc diễn ra bình thƣờng, bảo đảm có các cơ quan tiến hành tố tụng hoàn thành nhiệm vụ của mình. Trong trƣờng hợp này, biện pháp cƣỡng chế tố tụng hình sự là cần thiết, giúp tạo điều kiện cho việc thực hiện những nhiệm vụ của tố tụng hình sự, buộc bị can, bị cáo và những ngƣời tham gia tố tụng khác phải thực hiện những nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Tuy nhiên, cũng cần phải nhìn nhận rằng những biện pháp cƣỡng chế trong tố tụng hình sự cũng có thể trở thành mối đe dọa thực tế đến quyền, tự do hiến định của bị can, bị cáo, ngƣời bị tạm giữ… nếu nhƣ việc áp dụng các biện pháp này không tuân thủ các quy định của luật về điều kiện, trình tự, thủ tục và căn cứ áp dụng. Để giải quyết sự mâu thuẫn giữa việc bảo đảm, tôn trọng các quyền, tự do hiến định và sự cần thiết thực hiện nhiệm vụ phát hiện, khám phá tội phạm, truy cứu trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội đòi hỏi phải tìm ra hình thức pháp lý hạn chế quyền, tự do hiến định một cách hài hòa, có cân nhắc giữa ngƣời bị hạn chế và lợi ích của Nhà nƣớc, xã hội.

Không thể nhân danh lợi ích đấu tranh chống tội phạm mà xâm phạm đến quyền, lợi ích đƣợc Hiến pháp thừa nhận của cá nhân và ngƣợc lại, không thể hạ thấp yêu cầu đấu tranh chống tội phạm trƣớc những khả năng bất lợi khi hạn chế quyền, tự do cá nhân. Do vậy, trong bất kì hệ thống pháp luật của bất kì quốc gia nào cũng luôn ghi nhận các tình huống trong hoạt động tố tụng hình sự khi các quyền, tự do hiến định của công dân bị hạn chế trƣớc yêu cầu bảo vệ lợi ích chung của xã hội. Căn cứ trên mục đích áp dụng, biện pháp cƣỡng chế trong TTHS có thể đƣợc chia thành 3 nhóm: Nhóm 1: Gồm các biện pháp nhằm mục đích cƣỡng chế tội phạm, cƣỡng chế ngƣời có hành vi phạm tội bỏ trốn hoặc gây khó khăn cho hoạt động giải quyết vụ 14 án nhƣ bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cƣ trú, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, tạm hoãn xuất cảnh. Nhóm 2: Gồm những biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng cứ nhƣ khám xét ngƣời, chỗ ở, địa điểm…; xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, nhận dạng… Nhóm 3: Gồm những biện pháp bảo đảm sự thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án nhƣ áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản … Mặc dù, biện pháp cƣỡng chế trong tố tụng hình sự là một vấn đề truyền thống của khoa học pháp lý.

Tuy nhiên, trƣớc đây “biện pháp cƣỡng chế” với tƣ cách là một thuật ngữ pháp lý lại chƣa hề đƣợc quy định trong pháp luật tố tụng hình sự thực định. Với sự ra đời của BLTTHS năm 2015, lần đầu tiên, thuật ngữ “biện pháp cƣỡng chế” đƣợc đƣa vào trong luật. Cụ thể: “Điều 126. Các biện pháp cưỡng chế: Để bảo đảm hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, trong phạm vi thẩm quyền của mình, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể áp dụng biện pháp áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản ”.

Nhƣ vậy, BLTTHS năm 2015 lần đầu tiên nhắc đến thuật ngữ “biện pháp cƣỡng chế”, mặc dù chƣa đƣa ra đƣợc khái niệm về biện pháp cƣỡng chế khác nhƣng đã ghi nhận và liệt kê các biện pháp đƣợc coi là biện pháp cƣỡng chế, gồm: áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản. Căn cứ các quy định của BLTTHS năm 2015 về biện pháp cƣỡng chế, có thể đƣa ra khái niệm về các biện pháp cƣỡng chế khác trong BLTTHS năm 2015 nhƣ sau: ”Biện pháp cưỡng chế khác trong tố tụng hình sự là các biện pháp mang tính bắt buộc do người có thẩm quyền áp dụng với bị can, bị cáo, người chưa bị khởi tố về hình sự và một số người tham gia tố tụng khác trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, nhằm bảo đảm sự thuận lợi, khách quan cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, gồm: áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản để bảo đảm thi hành án”. 15 Nhƣ vậy, về bản chất, biện pháp cƣỡng chế khác theo quy định tại BLTTHS năm 2015 thực chất là các biện pháp cƣỡng chế nhằm bảo đảm cho việc tiến hành các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, hoặc có thể gọi chung là các biện pháp cƣỡng chế tố tụng khác (ngoài biện pháp ngăn chặn và biện pháp cƣỡng chế đảm bảo cho hoạt động thu thập chứng cứ), là nhóm 3 trong cách phân loại các biện pháp cƣỡng chế trong TTHS đã nêu phía trên.