Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ THỰC HIỆN BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Khái niệm, đặc điểm và nguyên tắc về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Các khái niệm liên quan - Thu hồi đất: Khái niệm thu hồi đất lần đầu tiên được quy định tại Luật Đất đai năm 2003 nhưng đến năm 2013 tiếp tục được khẳng định lại tại Khoản 11, Điều 3, Luật đất đai 2013 quy định “Thu hồi đất là việc nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai” [19]. Tại Luật đất đai 2013 thì đối tượng trong thu hồi ở đây bao gồm Quyền sử dụng đất và đất.
Trong đó, nhà nước thu hồi lại quyền sử dụng khi trong trường hợp chủ thể này đang sử dụng đất hợp pháp và khi rơi vào các trường hợp luật định nhà nước sẽ ra quyết định thu hồi lại đất và đối với đối tượng thu hồi là trong trường hợp chủ thể này không có quyền sử dụng đất mà do sử dụng đất vi phạm pháp luật. - Bồi thường về đất: Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất. Theo từ điển tiếng Việt thì: "Bồi thường" hay “ đền bù” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác. “Giải phóng mặt bằng” có nghĩa là di dời, di dân đi nơi khác để lấy mặt bằng xây dựng công trình.
Điều này có nghĩa là: Không phải mọi khoản đều bồi thường bằng tiền là xong mà chủ thể đó phải được đảm bảo về lợi ích hợp pháp. 11 Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải tái định cư. Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế và vốn là điều hoà sự "hy sinh" không chỉ là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối. Việc bồi thường có thể vô hình (xin lỗi) hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền, bằng vật chất khác), có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể.
Giá đất bồi thường: Giá đất do Nhà nước quy định đảm bảo nguyên tắc sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường; đất tại khu vực giáp ranh giữa các tỉnh trực thuộc Trung ương có điều kiện tự nhiên, kết cấu hạ tầng như nhau, cùng mục đích sử dụng hiện tại, cùng mục đích sử dụng theo quy hoạch thì mức giá như nhau; giá đất bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định và công bố, không bồi thường theo giá đất sẽ chuyển mục đích sử dụng. Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải đảm bảo nguyên tắc dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng theo quy định của pháp luật (Điều 74 Luật Đất đai năm 2013). - Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển. Trên thực tế, ngoài các khoản bồi thường nói trên thì có một hình thức bồi thường khác gọi là việc hỗ trợ.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế được quy định tại Luật Đất đai số 45/2013/QH13 ngày 29/11/2013, Nghị định 12 số 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất và Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Từ đó có thể hiểu bản chất của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng trong tình hình hiện nay không đơn thuần là bồi thường về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo được lợi ích của người dân phải di chuyển. Đó là họ phải có được chỗ ở ổn định, có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, được hỗ trợ ổn định đời sống sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp để tạo điều kiện cho người dân sống và ổn định. - Tái định cư khi nhà nước thu hồi đất: Là việc bố trí chỗ ở mới cho người bị thu hồi đất mà không còn chỗ ở nào khác trong phạm vi cấp xã nơi có đất bị thu hồi và phải di chuyển chỗ ở.
Hình thức tái định cư bao gồm: bằng nhà ở, bằng đất ở hoặc bằng tiền. Tái định cư được hiểu là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng dụng đất đai để thực hiện các dự án phát triển; đây là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản, di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó. Tái định cư: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư để bảo đảm phục vụ tái định cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở; khu tái định cư phải được xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ đảm bảo đủ điều kiện cho người sử dụng tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ; việc bố trí tái định cư phải gắn với tạo việc làm và chuyển đổi nghề nghiệp.
Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu của Nhà nước, bồi thường bằng đất ở. Trình tự tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: Được quy 13 định rất cụ thể, chi tiết trong Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản dưới luật mà thể hiện vấn đề đổi mới quan trọng đó là: trước khi bị thu hồi đất ít nhất 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp người sử dụng đất phải được thông báo chủ trương thu hồi đất từ đó có đủ thời gian để tìm hiểu chính sách pháp luật để thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình; trong quá trình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì người bị thu hồi đất đều được tham gia trực tiếp hoặc thông qua người đại diện; phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được công khai. Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung. Bố trí tái định cư cho người có đất ở thu hồi mà phải di chuyển chỗ ở được quy định tại Điều 86, Luật Đất đai 2013.
Khu tái định cư phải được xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm đủ điều kiện bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền. Đặc điểm và các yếu tố tác động đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Như chúng ta đã biết, để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng được mặt bằng. Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của. Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm.
Bên cạnh đó công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội. Ở các địa phương khác nhau thì công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng có nhiều đặc điểm khác nhau. Một là, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất lệ thuộc vào chính trị. 14 Xuất phát từ bản chất chính trị của Nhà nước, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất chịu sự lãnh đạo của Đảng, bị chi phối bởi quan điểm của Đảng và cụ thể hóa các hoạt động nhằm phục vụ cho mục tiêu, quan điểm của Đảng.
Người sử dụng đất khi bị thu hồi đất thì được nhà nước bồi thường tùy theo từng loại đất và nguồn gốc sử dụng đất theo quy định của pháp luật. Để cụ thể hóa quan điểm trên, Quốc hội đã ban hành Luật Đất đai năm 2013 để thể chế hóa quan điểm ấy thành pháp luật, Chính phủ cũng đã ban hành nhiều Nghị định liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước. Hai là, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mang tính pháp quyền. Việt Nam là một xã hội dân chủ, để bảo vệ quyền tự do, quyền làm chủ của người dân cần phải xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợp để quản lý xã hội.
Hoạt động bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất do pháp luật quy định và luôn tuân thủ pháp luật. Khi thu hồi đất và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, các cơ quan nhà nước luôn thực hiện đúng thẩm quyền theo chức năng, nhiệm vụ được trao. Đồng thời phải đảm bảo các nguyên tắc và trình tự, thủ tục theo quy định. Tuy nhiên, việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mang tính mệnh lệnh một chiều từ Nhà nước, không phát sinh từ nhu cầu của người sử dụng đất.
Ba là, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mang tính chuyên môn nghiệp vụ cao. Hoạt động thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư luôn là vấn đề phức tạp, nhạy cảm, tác động đến nhiều người và đến sự ổn định, phát triển. Vì thế hoạt động này đòi hỏi phải có tính chuyên môn nghiệp vụ cao. Trên 15 thực tế, việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất luôn mang tính tổng hợp và độ phức tạp cao so với các lĩnh vực khác.