CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI NHÓM ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1. Những vấn đề lý luận khi thu hồi đất nhóm nông nghiệp 1. Khái niệm đất nông nghiệp Theo Luật Đất đai năm 1993, ĐNN được hiểu là “đất xác định chủ yếu sử dụng vào sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản hoặc nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp” (Điều 42).
Theo đó ĐNN là một trong sáu loại đất đai của Việt Nam5. Luật Đất đai năm 2003 lại dựa vào tiêu chí mục đích sử dụng để phân loại đất, đất đai được chia thành các nhóm: ĐNN, đất phi nông nghiệp và nhóm đất chưa sử dụng. Luật Đất đai năm 2003 đưa ra khái niệm ĐNN rộng hơn hơn với tên gọi “nhóm ĐNN”. Theo Điều 10 Luật Đất đai 2013, căn cứ vào mục đích sử dụng, đất đai được phân loại như sau: nhóm đất nông nghiêp, nhóm đất phi nông nghiệp, nhóm đất chưa sử dụng.
Theo đó thì nhóm ĐNN bao gồm các loại đất sau đây: Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác; Đất trồng cây lâu năm; Đất rừng sản xuất; Đất rừng phòng hộ; Đất rừng đặc dụng; Đất nuôi trồng thủy sản; Đất làm muối và ĐNN khác. Từ những phân tích trên có thể khái quát lại khái niệm nhóm ĐNN như sau: “Nhóm ĐNN bao gồm tổng thể các loại đất, có đặc tính sử dụng giống nhau, với tư cách là tư liệu sản xuất chủ yếu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, khoanh nuôi tu bổ, bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường sinh thái, nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp”. 5 bao gồm ĐNN, đất lâm nghiệp, đất chuyên dùng, đất khu dân cư nông thôn, đất đô thị, đất chưa sử dụng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Ngoài những đặc điểm chung của đất đai6, nhóm ĐNN còn có những đặc điểm riêng cơ bản sau đây: Thứ nhất, nhóm ĐNN là loại đất mà giá trị sử dụng phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng đất đai, độ màu mỡ phì nhiêu của đất. Giá trị của nhóm ĐNN phụ thuộc vào các yếu tố nông, hóa, thổ nhưỡng như độ phì nhiêu, tầng dày của lớp đất mặt, độ dốc, độ PH (độ chua) v.v7 Thứ hai, nhóm ĐNN được sử dụng làm tư liệu sản xuất trực tiếp và không thể thay thế được trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và làm muối.
Việc nghiên cứu đặc điểm của nhóm ĐNN là loại đất được sử dụng cho mục đích “chủ yếu” là sản xuất nông nghiệp sẽ có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc xác định loại đất được bồi thường và mức bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất8. Với những phân tích trên đây, có thể thấy nhóm ĐNN là loại đất khá đặc thù trong vốn đất quốc gia, đặc biệt đối với một đất nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp như ở Việt Nam. Khái quát về thu hồi nhóm đất nông nghiệp Theo quy định của Luật Đất đai 2013 thì: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại QSDĐ của người được Nhà nước trao QSDĐ hoặc thu lại đất của người SDĐ vi phạm pháp luật về đất đai”. Từ đó có thể hiểu một cách khái quát về Nhà nước thu hồi nhóm ĐNN là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại nhóm ĐNN và QSDĐ nhóm nông nghiệp đã giao cho các chủ thể SDĐ theo quy định của pháp luật đất đai9.
Qua đó có thể thấy thu hồi nhóm ĐNN có đặc điểm chung là sự chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai sơ cấp giữa Nhà nước và người SDĐ, tức là chấm dứt hiệu 6 là tài sản không do con người tạo ra, có tính cố định và không thể di dời… Đỗ Xuân Cảnh, “Pháp luật bồi thường về đất khi nhà nước thu hồi từ thực tiễn thực hiện tại 7 huyện Mường La, tỉnh Sơn La”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Hà Nội, 2016, tr 14 Đỗ Xuân Cảnh, “Pháp luật bồi thường về đất khi nhà nước thu hồi từ thực tiễn thực hiện tại 8 huyện Mường La, tỉnh Sơn La”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Hà Nội, 2016, tr 16 Trần Phương Liên (2013), “Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi 9 ĐNN - Thực trạng và hướng hoàn thiện”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 lực của các quyết định hành chính giao đất, cho thuê đất, đất có nguồn gốc từ việc nhận QSDĐ thông qua các giao dịch như nhận thừa kế, nhận chuyển đổi, nhận chuyển nhượng, nhận tặng, cho, góp vốn; công nhận QSDĐ đã được cơ quan Nhà nước ban hành từ trước cho người bị thu hồi nhóm ĐNN. Bên cạnh đó, thu hồi nhóm ĐNN có những đặc điểm riêng biệt có thể kể đến như sau: Giá tính bồi thường theo nhóm ĐNN thì loại đất khác nhau là khác nhau; ngoài khoản bồi thường, người dân có nhóm ĐNN bị thu hồi còn được hỗ trợ tìm việc làm, ổn định đời sống, dạy nghề, đào tạo nghề…10 Theo quy định Điều 66 Luật Đất đai 2013 chỉ có UBND cấp có thẩm quyền mới được thu hồi nhóm ĐNN để sử dụng vào các mục đích sau đây: “- Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh bao gồm: Làm nơi đóng quân, trụ sở làm việc; Xây dựng căn cứ quân sự; xây dựng công trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an ninh; Xây dựng ga, cảng quân sự; xây dựng công trình công nghiệp, khoa học và công nghệ, văn hoá, thể thao phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh; Xây dựng kho tàng của lực lượng vũ trang nhân dân; làm trường bắn, thao trường, bãi thử vũ khí, bãi huỷ vũ khí; Xây dựng cơ sở đào tạo trung tâm huấn luyện, bệnh viện, nhà an dưỡng của lực lượng vũ trang nhân dân; Xây dựng nhà công vụ của lực lượng vũ trang nhân dân; Xây dựng cơ sở giam giữ, cơ sở giáo dục do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý. - Thu hồi đất dể phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng gồm: + Thực hiện các dự án quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất; + Thực hiện các dự án do Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư mà phải thu hồi đất, bao gồm: Dự án xây dựng khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế; khu đô thị mới, dự án đầu tư bằng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA); Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, tổ chức 10Trần Phương Liên (2013), “Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi ĐNN - Thực trạng và hướng hoàn thiện”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội, tr 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 chính trị, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương; trụ sở của tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao; Công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp quốc gia; Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật cấp quốc gia gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc; Hệ thống dẫn, chứa xăng dầu, khí đốt; kho dự trữ quốc gia; công trình thu gom, xử lý chất thải. + Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu hồi đất bao gồm: Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp địa phương; Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật của địa phương gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc, chiếu sáng đô thị; Công trình thu gom, xử lý chất thải; Dự án xây dựng công trình phục vụ sinh hoạt chung của cộng đồng dân cư; Dự án tái định cư, nhà ở cho sinh viên, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ; xây dựng công trình của cơ sở tôn giáo; khu văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí phục vụ công cộng; chợ; nghĩa trang, nghĩa địa, nhà tang lễ, nhà hỏa táng; Dự án xây dựng khu đô thị mới, khu dân cư nông thôn mới; Chỉnh trang đô thị, khu dân cư nông thôn; Cụm công nghiệp; Khu sản xuất, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản tập trung; Dự án phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng; Dự án khai thác khoáng sản được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, trừ trường hợp khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, khoáng sản tại các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ và khai thác tận thu khoáng sản.” Việc thu hồi nhóm ĐNN trong các trường hợp trên còn phải căn cứ vào kế hoạch SDĐ hàng năm của cấp huyện đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt và tiến độ SDĐ thực hiện dự án11.
11Trần Phương Liên (2013), “Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi ĐNN - Thực trạng và hướng hoàn thiện”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội, tr 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 14 Bên cạnh đó, theo Điều 73 Luật Đất đai 2013, Nhà nước cho phép SDĐ thông qua hình thức nhận chuyển nhượng, thuê QSDĐ, nhận góp vốn bằng QSDĐ đề sản xuất, kinh doanh nhưng phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch SDĐ đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Nói cách khác đây là hình thức chủ đầu tư tự thoả thuận với các tổ chức kinh tế, hộ gia đình, cá nhân để nhận chuyển nhượng, thuê QSDĐ, nhận góp vốn bằng QSDĐ để sản xuất, kinh doanh. Hình thức này hiện nay được Nhà nước khuyến khích và phổ biến tại nhiều dự án trên cả nước12. Khái quát chung về trách nhiệm bồi thường khi Nhà nước thu hồi nhóm đất nông nghiệp 1.
Khái niệm về bồi thường khi Nhà nước thu hồi nhóm đất nông nghiệp Thuật ngữ “bồi thường” trong pháp luật đất đai ở Việt Nam đã được ghi nhận trong các văn bản pháp luật về đất đai, kể từ trước khi có Luật Đất đai năm 198713.