CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 5THỂ LOẠI VĂN MIÊU TẢ 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Văn học Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn học. Trong đó có thể kể đến như: Văn học là khoa học nghiên cứu văn chương.
Hiểu một cách hạn chế hơn, văn học là dạng văn bản được coi là một hình thức nghệ thuật, hoặc bất kỳ một bài viết nào được coi là có giá trị nghệ thuật hoặc trí tuệ, thường là do cách thức triển khai ngôn ngữ theo những cách khác với cách sử dụng bình thường. Trong các định nghĩa hiện đại hơn,văn học bao hàm cả các văn bản được nói ra hoặc được hát lên (văn học truyền miệng). Sự phát triển trong công nghệ in ấn đã cho phép phân phối và phát triển các tác phẩm chữ viết, và tạo ra loại văn học điện tử. Văn học là bộ môn nghệ thuật lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm, lấy hình tượng làm phương thức biểu đạt nội dung, lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng.
Quy luật của văn học là cái đẹp nhằm thỏa mãn nhu cầu về tình cảm vô cùng phong phú của con người. Đôi khi văn học không trực tiếp miêu tả con người nhưng con người vẫn là trung tâm mà văn học hướng tới. Văn học không chỉ phản ánh đời sống con người mà còn nói lên những mơ ước, khát vọng, những tâm tư tình cảm của con người, trong chiều sâu tâm hồn với tất cả sự đa dạng và phong phú của nó. Đã có rất nhiều quan niệm khác nhau về văn học được đưa ra, nhưng có thể hiểu văn học là loại hình nghệ thuật gần gũi, thân quen trong đời sống của con người là loại hình nghệ thuật dùng ngôn từ, những chất liệu góp nhặt từ cuộc sống để tái tạo, sáng tạo và thực hiện chức năng thẩm mỹ của mình qua đó nó phản ánh chất lượng của cuộc sống.
Cảm thụ Theo Từ điển Tiếng Việt (Nguyễn Văn Xô) “Cảm thụ tức là nhận biết được bằng cảm tính, giác quan”. Theo Từ điển Tiếng Việt- Hoàng Phê cảm thụ là “nhận biết được cái tế nhị bằng cảm tính tinh vi”. Như vậy, ta hiểu rộng ra: Cảm thụ là quá trình cảm nhận, nhận biết các hiện tượng, sự vật từ các hoạt động tâm lý nhận thức và nhờ các giác quan của cơ thể. Cảm thụ văn học Theo phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học, NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, 1999: “Cảm thụ văn học là một quá trình tiếp nhận, hiểu, cảm được văn chương tính hình tượng của văn chương, đặc trưng phản ánh nghệ thuật văn chương.
Phạm Trọng Luân trong cuốn Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học định nghĩa: “Cảm thụ văn học là quá trình lao động sáng tạo, là quá trình vận động nhiều năng lực, là quá trình tiếp nối sự sáng tạo của nghệ sĩ.” (tr 99) Theo tác giả Trần Mạnh Hưởng lại cho rằng: “Cảm thụ văn học là sự cảm nhận những giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác phẩm (cuốn truyện, bài văn, bài thơ.) hay một bộ phận của tác phẩm ( đoạnvăn, đoạn thơ. thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ.”[6, tr5] Hay Cảm thụ văn họclà quá trình người đọc nhập thân đầy cảm xúc vào tác phẩm, suy tư về một số câu chữ, hình ảnh, lập luận và sống cùng tâm trạng, cảm xúc của nhân vật, nhân vật trữ tình hoặc của tác giả. Người cảm thụ đồng thời vừa là người tiếp nhận vừa là người phản hồi về tác phẩm[39, tr.8] Từ sự tổng hợp các ý kiến của các nghiên cứu, chúng ta có thể hiểu cảm thụ văn học như sau: CTVH có nghĩa là khi đọc (nghe) một câu chuyện, một bài thơ hay một tác phẩm văn học ta không những hiểu mà còn phải cócảm xúc, tưởng tượng và thật sự gần gũi, “nhập thân” vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn học bằng 7 nhiều năng lực tinh thần: tri giác, xúc cảm, liên tưởng, tưởng tượng nhằm phát hiện, khám phá, chiếm lĩnh bản chất thẫm mỹ của tác phẩm đó tạo được mối giao cảm giữa tác giả và người đọc. Người đọc cần phân biệt được rõ giữa đọc hiểu và cảm thụ văn học ở hai phạm trù khác nhau.
Chẳng hạn khi đọc những câu thơ trong bài thơ Mẹ của Trần Quốc Minh (SGK TV2-tập 2) .Lời ru có gió mùa thu Bàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió về Những ngôi sao thức ngoài kia Chẳng bằng mẹ đó thức vì chúng con Đêm nay con ngủ giấc tròn Mẹ là ngọn gió của con suốt đời. (Mẹ - Trần Quốc Minh) Để có thể cảm nhận được đầy đủ, sâu sắc nội dung của đoạn thơ trên thì người đọc cần phải thực sự nhập thân vào tác phẩm, suy tưvề câu chữ và có những thắc mắc mang tính thẩm mỹ của mình. Ở đây, chúng ta dễ dàng phát hiện được tác giả dùng hình ảnh ẩn dụ đó là gió mùa thu và bàn tay mẹ thật tài tình khéo léo, đúng lúc. Qua đó ta tưởng tượng mẹ không phải quạt cho con ngủ bằng tay mà là bằng lòng mẹ, không chỉ ru con bằng lời mà ru con bằng tấm lòng yêu con của mẹ.
Sức mạnh của tình yêu con dồn hết trong lời hát ru, lên đôi tay mẹ quạt trở thành ngọn gió thu mát mẻ xua đi cái nóng hè oi ả cho giấc ngủ của con. Đi suốt cuộc đời, đôi khi được lắng nghe những giai điệu mộc mạc qua câu hát ru của người mẹ ta bỗng thấy như sợi dây cuộc sống cũng phải chùng lại, bật lên một tiếng trầm trong bản hòa tấu phức hợp của cuộc sống. Nó gợi cho ta phút nhớ tới mẹ, nhớ tới những ước mơ thành hình không chỉ bằng hơi thở cuộc sống mà bằng cả tâm hồn dịu dàng mẹ dành trọn cho con. Năng lực cảm thụ văn học Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê) chủ biên, năng lực có thể hiểu theo hai nét nghĩa khác nhau: Nét nghĩa đầu tiên: “Năng lực là khả năng chủ quan hoặc điều kiện tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó.” Nét nghĩa 8 thứ hai: “Năng lực là phẩm chất tâm sinh lý tạo cho con người khả năng nào đó để hoàn thành công việc nào đó đạt chất lượng cao.”(tr 660,661) Theo đặc điểm tâm sinh lý học năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của các cá nhân để phù hợp với yêu cầu của một điều kiện nhất định đảm bảo hoạt động đó có hiệu quả.
(Tâm lý học đại cương, Đinh Thị Kim Thoa) Năng lực CTVH còn được hiểu là khả năng tiếp nhận vẻ đẹp của ngôn từ, vẻ đẹp của cách nói văn chương, khả năng phát hiện được những tín hiệu nghệ thuật và đánh giá được chúng trong việc biểu đạt nội dung. Những tín hiệu nghệ thuật này chính là cách biểu hiện của văn chương bằng những lớp từ gợi tả, gợi cảm, những cách biểu đạt đa nghĩa, những kết hợp mới lạ, những hình ảnh, ý thơ đẹp. Trên cơ sở tổng hợp các ý kiến của các nhà chuyên gia, năng lực CTVH có thể hiểu chính là khả năng cảm nhận được những đặc điểm, đặc trưng, bản chất những cái hay cái đẹp của tác phẩm và sự rung cảm, đồng cảm một cách sâu sắc, tinh tế với những điều tác giả gửi gắm qua tác phẩm văn học của mình. Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học Bồi là đắp vào, thêm vào.
Dưỡng là nuôi dưỡng. Bồi dưỡng là quá trình mà chúng ta dựa trên năng lực, năng khiếu có sẵn của học sinh từ đó phát triển, hoàn thiện chúng. Theo Từ điển Tiếng Việt của Phan Văn Cúc, bồi dưỡng theo nghĩa gốc là “làm tăng sức khỏe bằng chất bồi bổ”, còn theo nghĩa chuyển là làm tăng năng lực phẩm chất. Ở đề tài này, chúng ta có thể hiểu bồi dưỡng theo nghĩa chuyển.
Bồi dưỡng năng lực CTVH là quá trình mà ở đó người giáo viên vận dụng những tri thức, kiến thức, những kỹ năng chuyên môn của mình để trang bị, nâng cao kiến thức cho học sinh về khả năng cảm thụ văn học từ đó góp phần giúp các em hoàn thiện, phát triển năng lực vốn sống, tâm hồn bản thân của mình.Văn miêu tả Miêu tả là “lấy nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện chân tướng của sự vật.” Văn miêu tả không đưa ra những lời nhận xét chung chung, đánh giá trừu tượng mà vẽ ra các sự vật, hiện tượng, con người bằng ngôn ngữ một cách cụ thể sinh 9 động. Nó là sự kết tinh của những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc qua khả năng quan sát nhạy bén, óc tưởng tượng phong phú và tâm hồn nhạy cảm. Hoặc miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy. Thông qua văn miêu tả bằng ngôn ngữ thì người ta có thể hình dung ra quá trình vận động, tưởng tượng ra những thứ vô hình như âm thanh, tiếng động, hương vị.
và những tư tưởng tình cảm của con người. Đặc điểm của hoạt động cảm thụ văn học cho học sinh 1. Cảm thụ văn học trước hết là hoạt động nhận thức hình tượng văn học Để hoạt động CTVH đạt hiệu quả cao nhất, thì trước tiên các em là người đọc, người nghe phải có cho mình khả năng nhận thức được hình tượng văn học được thể hiện trong tác phẩm văn học đó.Hình tượng văn học là điều cốt lõi, quan trọng là linh hồn của tác phẩm mà tác giả muốn truyền đạt qua tác phẩm của mình. Việc mỗi HS có thể nhận thức để hình thành cho mình khả năng nhận biết được hình tượng văn học trong tác phẩm được xem là bước đệm đầu tiên của quá trình CTVH diễn ra ở các em.
HS ở giai đoạn này muốn CTVH tốt thì bản thân các em phải trang bị, hình thành kỹ năng thông qua từ ngữ, tín hiệu mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm để hiểu được nội dung tác phẩm, hình dung được những con người, những cuộc sống, tâm trạng, tính cách, số phận…của các nhân vật trong đó, đồng thời nắm bắt được cảm xúc nhân vật. Từ đó, các em rút ra được ý chính (đối với đoạn văn), tư tưởng chủ đề (đối với tác phẩm hoàn chỉnh) và phát hiện được ý đồ nghệ thuật của tác giả.