Bộ tài liệu hướng dẫn sản xuất cà phê bền vững tại Việt Nam do Cục Trồng trọt và WASI ban hành

Ngành cà phê Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. 164 trang · Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên · 2016.

• Tác giả: Lê Ngọc Báu
• Trường học: Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Hướng Dẫn Sản Xuất Cà Phê Bền Vững
• Loại tài liệu: Tài liệu hướng dẫn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. HỢP PHẦN 1. CANH TÁC BỀN VỮNG
• 1.1. BÀI 1. TẠO HÌNH VÀ TỈA CÀNH CÂY CÀ PHÊ
• 1.1.1. Giới thiệu
• 1.1.2. Mục tiêu bài học
• 1.1.3. Nội dung bài học
• 1.1.3.1. I. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT CỦA CÂY CÀ PHÊ LIÊN QUAN ĐẾN KỸ THUẬT TẠO HÌNH
• 1.1.3.2. NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC CHỌN LỰA PHƯƠNG PHÁP TẠO HÌNH
• 1.1.3.3. III. CÁC PHƯƠNG PHÁP TẠO HÌNH CHÍNH
• 1.1.3.3.1. 1. Tạo hình đơn thân
• 1.1.3.3.2. Tạo hình cơ bản
• 1.1.3.3.3. Tỉa cành
• 1.1.3.3.4. Các kỹ thuật tạo hình bổ sung
• 1.1.3.3.5. 2. Tạo hình đa thân không hãm ngọn

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sản Xuất Cà Phê Bền Vững Tại Việt Nam

Ngành cà phê Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Tuy nhiên, việc sản xuất cà phê bền vững đang trở thành một yêu cầu cấp thiết. Để nâng cao năng suất và chất lượng, cần áp dụng các phương pháp canh tác bền vững. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn cải thiện thu nhập cho nông dân.

1.1. Định Nghĩa Sản Xuất Cà Phê Bền Vững

Sản xuất cà phê bền vững là quá trình canh tác cà phê mà không gây hại đến môi trường. Điều này bao gồm việc sử dụng các kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường và bảo vệ nguồn nước.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Cà Phê Đối Với Kinh Tế Việt Nam

Cà phê là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Ngành cà phê không chỉ tạo ra hàng triệu việc làm mà còn đóng góp lớn vào ngân sách quốc gia.

II. Thách Thức Trong Sản Xuất Cà Phê Bền Vững Tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, ngành cà phê Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, sâu bệnh và áp lực từ thị trường là những vấn đề cần được giải quyết. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững có thể giúp giảm thiểu những thách thức này.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất cà phê. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định làm giảm năng suất và chất lượng cà phê.

2.2. Sâu Bệnh Trong Ngành Cà Phê

Sâu bệnh là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất cà phê. Việc quản lý sâu bệnh hiệu quả là rất cần thiết để bảo vệ mùa màng.

III. Phương Pháp Canh Tác Cà Phê Bền Vững Hiệu Quả

Để sản xuất cà phê bền vững, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường. Các kỹ thuật như quản lý nước, dinh dưỡng và sâu bệnh là rất quan trọng.

3.1. Quản Lý Nước Trong Canh Tác Cà Phê

Quản lý nước là yếu tố quan trọng trong sản xuất cà phê bền vững. Việc sử dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước giúp giảm thiểu lãng phí và đảm bảo cây cà phê phát triển tốt.

3.2. Kỹ Thuật Quản Lý Dinh Dưỡng

Quản lý dinh dưỡng hợp lý giúp cây cà phê phát triển khỏe mạnh. Sử dụng phân bón hữu cơ và phân bón vi sinh là những giải pháp hiệu quả.

3.3. Quản Lý Sâu Bệnh Tổng Hợp

Quản lý sâu bệnh tổng hợp (IPM) là phương pháp hiệu quả để kiểm soát sâu bệnh mà không gây hại cho môi trường. Việc áp dụng các biện pháp sinh học và hóa học một cách hợp lý là rất cần thiết.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Sản Xuất Cà Phê Bền Vững

Việc áp dụng các phương pháp sản xuất cà phê bền vững đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều nông hộ đã cải thiện được năng suất và chất lượng cà phê. Các chương trình chứng nhận cà phê bền vững cũng đang được triển khai rộng rãi.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Sản Xuất Cà Phê Bền Vững

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp canh tác bền vững có thể tăng năng suất lên đến 30%. Điều này chứng tỏ rằng sản xuất cà phê bền vững là khả thi và hiệu quả.

4.2. Chương Trình Chứng Nhận Cà Phê Bền Vững

Các chương trình chứng nhận như Rainforest Alliance và UTZ Certified đang giúp nông dân tiếp cận thị trường quốc tế. Điều này không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn bảo vệ môi trường.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Ngành Cà Phê Bền Vững Tại Việt Nam

Tương lai của ngành cà phê bền vững tại Việt Nam phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại. Cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức để thúc đẩy sản xuất cà phê bền vững. Điều này sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và bảo vệ môi trường.

5.1. Hướng Đi Tương Lai Cho Ngành Cà Phê

Ngành cà phê cần tiếp tục đổi mới và áp dụng công nghệ mới để nâng cao năng suất và chất lượng. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển là rất cần thiết.

5.2. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Phát Triển Cà Phê Bền Vững

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững. Điều này sẽ giúp ngành cà phê phát triển bền vững và ổn định.

Nội dung chính

Bộ Tài Liệu Hướng Dẫn Sản Xuất Cà Phê Bền Vững Tại Việt Nam

Tổng quan về giáo trình

Bộ Tài liệu Hướng dẫn Sản xuất Cà phê Bền vững do Ban Điều phối Ngành hàng Cà phê Việt Nam (VCCB) trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp cùng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) biên soạn, với sự hỗ trợ từ Tổ chức Sáng kiến Thương mại Bền vững (IDH) và Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV). Tài liệu được thẩm định theo Quyết định số 225/QĐ-TT-CCN ngày 22/6/2014 của Cục trưởng Cục Trồng trọt và xuất bản bởi Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội (2016).

                      +-------------------------------------------------------------+
                      | BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG (WASI, 2016) |
                      +-------------------------------------------------------------+
                                                     |
        +--------------------+-----------------------+---------------------+--------------------+
        |                    |                       |                     |                    |
+---------------+    +---------------+       +---------------+     +---------------+    +---------------+
| HỢP PHẦN 1:   |    | HỢP PHẦN 2:   |  ...  | HỢP PHẦN 4:   |     | HỢP PHẦN 5:   |    | HỢP PHẦN 6:   |
| Canh tác      |    | Tái canh      |       | Kinh tế       |     | Thích ứng     |    | Chứng nhận    |
| bền vững      |    | cà phê        |       | trang trại    |     | biến đổi KH   |    | bền vững      |
+---------------+    +---------------+       +---------------+     +---------------+    +---------------+

Về vị trí đào tạo, tài liệu thuộc khối kiến thức chuyên ngành của các chương trình đào tạo Đại học và Sau đại học thuộc các ngành Khoa học Cây trồng, Nông học, Bảo vệ Thực vật và Quản lý Kinh tế Nông nghiệp. Tài liệu cung cấp hệ thống chuẩn hóa kỹ thuật thâm canh cây cà phê theo định hướng bền vững, giải quyết tình trạng thiếu thống nhất giữa các tài liệu tập huấn trước đây.

Mục tiêu học tập của tài liệu bao gồm:

• Trang bị kiến thức sinh lý thực vật, kỹ thuật tạo tán, chế độ thủy lợi và quản lý dinh dưỡng chuyên sâu cho cây cà phê vối (Coffea canephora) và cà phê chè (Coffea arabica).
• Cung cấp cơ sở khoa học về hệ sinh thái nông nghiệp và nguyên tắc Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM).
• Phát triển năng lực phân tích hiệu quả kinh tế nông hộ, quản lý chuỗi cung ứng, thích ứng với biến đổi khí hậu và thực hiện các bộ tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế (Rainforest Alliance, UTZ Certified, 4C).

Cấu trúc giáo trình gồm 6 hợp phần độc lập nhưng có mối liên kết chặt chẽ từ khâu canh tác, tái sinh vườn cây, thu hoạch chế biến đến quản trị tổ chức và kiểm định chất lượng sản phẩm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu được cấu trúc thành 6 hợp phần chuyên đề:

+--------------------------------------------------------------------------------------------------+
| CẤU TRÚC 6 HỢP PHẦN CHUYÊN ĐỀ                                                                     |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 1 | Canh tác bền vững                 | Tạo hình tỉa cành; Quản lý nước tưới; Đất & dinh dưỡng;  |
|   |                                   | IPM; Quản lý cây che bóng & trồng xen                    |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 2 | Tái canh cà phê                   | Kỹ thuật tái canh; Giống & nhân giống; Bệnh vàng lá      |
|   |                                   | thối rễ; Giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả            |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 3 | Thu hoạch, chế biến và bảo quản   | Kỹ thuật thu hái; Chế biến khô; Chế biến ướt;            |
|   |                                   | Bảo quản (<13% ẩm); An toàn thực phẩm                    |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 4 | Tổ chức nông dân và kinh tế       | Tổ chức sản xuất; HTX & Tổ hợp tác; Kinh tế trang trại;   |
|   | trang trại                        | Kế hoạch sản xuất; Hạch toán kinh tế & tiêu thụ          |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 5 | Thích ứng với biến đổi khí hậu    | Khái niệm biến đổi khí hậu; Phát thải khí nhà kính (CO2, |
|   |                                   | N2O); Tác động sinh hậu; Biện pháp thích ứng             |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+
| 6 | Các chương trình chứng nhận       | Tiêu chuẩn Rainforest Alliance (R.A); UTZ Certified;     |
|   | cà phê bền vững                   | Xác nhận 4C; So sánh các khung tiêu chuẩn                |
+---+-----------------------------------+----------------------------------------------------------+

Trọng tâm kỹ thuật được phân tích cụ thể qua Hợp phần 1 (Canh tác bền vững):

• Bài 1 - Tạo hình và tỉa cành: Phân tích đặc tính sinh học giữa cành cơ bản (cấp 1 - không tái sinh khi bị cắt) và cành thứ cấp (cấp 2, 3 - mang quả chính). So sánh hệ thống tạo hình đơn thân hãm ngọn (chiều cao 1,6 - 1,7 m hoặc cải tiến 2,0 - 2,4 m) với hệ thống đa thân không hãm ngọn (nuôi 4 - 6 thân, cao 3 - 4 m). Xác định quy trình tỉa cành 2 lần/năm: lần 1 sau thu hoạch (loại bỏ cành khô, sâu bệnh, cành già) và lần 2 vào giữa mùa mưa (tháng 6 - 7, tỉa thưa cành mọc ngược, cành vượt).

                      HỆ THỐNG TẠO HÌNH CÂY CÀ PHÊ
                                   |
         +-------------------------+-------------------------+
         |                                                   |
+---------------------------------+     +---------------------------------+
| HỆ THỐNG ĐƠN THÂN (HÃM NGỌN)    |     | HỆ THỐNG ĐA THÂN (KHÔNG HÃM)    |
| - Chiều cao: 1,6 - 1,7 m        |     | - Chiều cao: 3,0 - 4,0 m        |
| - Tầng 1: Hãm tại 1,0 - 1,4 m   |     | - Nuôi 4 - 6 thân thẳng đứng    |
| - Tầng 2: Nuôi thêm 0,3 - 0,4 m |     | - Thu hoạch cành cấp 1          |
| - Thu hoạch cành thứ cấp        |     | - Cưa đốn luân phiên 4 - 5 năm  |
| - Công tỉa: 50 - 60 công/ha/năm |     | - Công tỉa: 10 - 20 công/ha/năm |
+---------------------------------+     +---------------------------------+

• Bài 2 - Kỹ thuật tưới nước: Căn cứ trên đặc tính hơn 80% trọng lượng rễ cà phê vối tập trung ở tầng đất 0 - 30 cm. Phân tích các thông số độ ẩm: độ ẩm đồng ruộng của đất bazan (46 - 48% trọng lượng đất khô - TLĐK), độ ẩm cây héo (trung bình 26,1% TLĐK), xác định độ ẩm cần tưới là 27% TLĐK. Quy định định mức tưới 400 - 500 lít/gốc/lần (chu kỳ 25 - 30 ngày) cho giai đoạn kinh doanh. Đánh giá 4 kỹ thuật tưới: tưới phun mưa, tưới gốc bồn âm, tưới nhỏ giọt và kỹ thuật tưới tiết kiệm nước (lưu lượng 60 - 90 lít/giờ/vòi).
• Bài 3 - Quản lý đất và dinh dưỡng: Tiêu chuẩn hóa độ dày tầng đất (>70 cm), độ xốp (50 - 65%), độ dốc (0 - 3 độ) và khoảng pH thích hợp (4,5 - 5,5). Đánh giá nhu cầu 12 chất dinh dưỡng; phân biệt cơ chế hòa tan, bay hơi và làm chua đất của các dạng đạm (Urê $(NH_2)_2CO$, Amon $NH_4^+$, Nitrate $NO_3^-$). Trình bày dữ liệu mô hình Hợp tác công tư (PPP) với công thức NPK phức hợp kết hợp Canxi nitrate giúp giảm 30% tổng khối lượng phân bón và giảm phát thải khí nhà kính từ 1.600 kg xuống 600 kg $CO_2$/tấn cà phê nhân.
• Bài 4 - Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): Ứng dụng 4 nguyên tắc IPM; phân loại hệ thống thiên địch (Beauveria sp., Metarhizium sp., Trichoderma sp., bọ rùa đỏ Chilocorus politus, ong ký sinh Leptomastix sp.). Phân tích hình thái, vòng đời và ngưỡng phòng trừ sâu bệnh: rệp vảy xanh (Coccus viridis), rệp sáp hại rễ (Planococcus lilacinus) kết hợp nấm Bornetina corium tạo "măng-sông", mọt đục quả (Hypothenemus hampei), mọt đục cành (Xyleborus morstatti), ấu trùng ve sầu (Dundubia nagarasingna, Pomponia daklakensis, Purana pigmentata), bệnh gỉ sắt (Hemileia vastatrix) và bệnh thán thư.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập nền tảng khoa học liên ngành:

1. Sinh lý học thực vật và Thổ nhưỡng học: Cơ chế cảm ứng nở hoa sau giai đoạn khô hạn 2 - 3 tháng, phản ứng sinh hóa của bộ rễ trong vùng ẩm độ hữu hiệu, quá trình cố định lân và suy giảm tính hữu dụng của cation kiềm ($Ca^{2+}, Mg^{2+}$) khi độ chua đất tăng.
2. Nông hóa học: Động lực học phân giải dinh dưỡng vô cơ và hữu cơ (than bùn, vỏ cà phê ủ chế phẩm sinh học); cơ chế thủy phân và nitrate hóa của các hợp chất nitơ.
3. Sinh thái học nông nghiệp: Cân bằng sinh học quần thể, quan hệ cộng sinh (rệp và kiến, mọt cành và nấm Ambrosia), ký sinh thiên địch và chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái vườn cà phê.

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện các kỹ năng kỹ thuật và phân tích:

• Kỹ năng chẩn đoán và định danh: Nhận diện chính xác triệu chứng thiếu hụt trung - vi lượng (vàng lá thiếu Mg, rụng quả non thiếu Ca, chết đỉnh sinh trưởng thiếu B) và xác định đối tượng sâu bệnh hại thực địa qua kính lúp hoặc mắt thường.
• Kỹ năng tính toán định mức: Xác định chính xác lượng phân bón nguyên chất (N, $P_2O_5$, $K_2O$) dựa trên năng suất dự thu và phân loại đất; tính toán khối lượng nước tưới theo chu kỳ thời tiết.
• Kỹ năng thao tác thực nghiệm: Thực hiện kỹ thuật cắt cành hãm ngọn 2 lần, tạo hình bổ sung tán dù, ghép chồi tái canh và ủ phân hữu cơ vi sinh từ phụ phẩm vỏ cà phê.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Tài liệu áp dụng phương pháp đào tạo thực hành có sự tham gia, chuyển dịch từ truyền thụ lý thuyết đơn thuần sang mô hình "Nông dân trở thành chuyên gia đồng ruộng". Nội dung từng bài học được xây dựng theo cấu trúc mục tiêu rõ ràng: Kiến thức nguyên lý $\rightarrow$ Thực hành kỹ thuật $\rightarrow$ Phương pháp chuyển giao và hướng dẫn lại.

+--------------------------------------------------------------------------------+
| TIẾN TRÌNH TIẾP CẬN SƯ PHẠM TRONG MỖI BÀI HỌC                                  |
+--------------------------------------------------------------------------------+
| [1] NGUYÊN LÝ LÝ THUYẾT: Giải phẫu học, sinh lý phân hóa mầm hoa, thổ nhưỡng    |
|                                    ↓                                           |
| [2] THỰC HÀNH KỸ THUẬT: Cắt cành hãm ngọn, lắp đặt bồn tưới, bón phân vành khăn|
|                                    ↓                                           |
| [3] CASE STUDIES THỰC ĐỊA: Đánh giá số liệu đối chứng và mô hình PPP 4 năm vụ  |
|                                    ↓                                           |
| [4] CHUYỂN GIAO KHUYẾN NÔNG: Câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống thực tế  |
+--------------------------------------------------------------------------------+

Bài tập và case studies thực nghiệm

Giáo trình sử dụng dữ liệu thực nghiệm làm bài tập phân tích tình huống:

• Case study Chương trình Hợp tác công tư (PPP): Phân tích chuỗi số liệu theo dõi 4 năm vụ (2011/2012 - 2014/2015) trên 71 mô hình tại Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đắk Nông, Gia Lai. Người học phân tích bảng so sánh giữa lô kỹ thuật PPP và lô đối chứng của nông dân về: lượng phân bón thực tế giảm 30%, năng suất tăng 10%, lợi nhuận tăng 13% và phát thải khí nhà kính giảm tương ứng.
• Case study kỹ thuật tạo hình: Phân tích thực tế năng suất đạt 5 - 7 tấn/ha của mô hình tạo hình đơn thân cải tiến độ cao 2,0 - 2,4 m tại Đắk Lắk so với chuẩn thế giới (1,7 - 1,8 m).

Đánh giá và hướng dẫn tự học

Hệ thống đánh giá năng lực bao gồm:

• Bộ câu hỏi thảo luận cuối bài học (ví dụ: Giải thích sự khác biệt độ cao hãm ngọn giữa cây thực sinh 1,2 - 1,4 m và cây ghép 1,0 - 1,1 m; phân tích nguyên nhân kỹ thuật tưới gốc bồn âm phổ biến tại Việt Nam).
• Bảng tra cứu định mức chuẩn (Bảng tiêu chuẩn độ xốp đất WASI 1999, Bảng phân loại cấp phì đất bazan, Bảng định mức bón phân theo giai đoạn kiến thiết và kinh doanh) dùng cho tự kiểm tra và lập kế hoạch thực địa.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Bộ tài liệu cập nhật và chuẩn hóa các nghiên cứu chuyên sâu về cà phê tại Việt Nam và quốc tế:

+--------------------------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC ĐIỂM NỔI BẬT VÀ TIẾN BỘ KỸ THUẬT ĐƯỢC CHUẨN HÓA                                             |
+-----------------------------------+--------------------------------------------------------------+
| 1. Đột phá tạo hình đơn thân      | Năng suất cà phê vối đạt >2 tấn/ha so với bình quân thế giới |
|    tại Việt Nam                   | 0,7 tấn/ha; giải trình cơ sở sinh lý cành thứ cấp.           |
+-----------------------------------+--------------------------------------------------------------+
| 2. Kỹ thuật tưới tiết kiệm        | Vòi lưu lượng 60 - 90 l/h, không cần màng lọc phức tạp,     |
|    nước cải tiến                  | giảm 20% nước, 20% đạm và kali so với tưới tràn.             |
+-----------------------------------+--------------------------------------------------------------+
| 3. Tích hợp định lượng phát thải  | Dữ liệu đo đạc từ Trung tâm Yara (Đức) về giảm phát thải CO2 |
|    khí nhà kính                   | và N2O thông qua sử dụng đạm nitrate hóa thay vì urê.        |
+-----------------------------------+--------------------------------------------------------------+
| 4. Kiểm soát sinh học & giống     | Giống kháng gỉ sắt (TR4, TR5, TR6, TR9, TR13, Catimor);     |
|    kháng bệnh                     | Chế phẩm nấm ký sinh Metarhizium anisopliae diệt ve sầu.     |
+-----------------------------------+--------------------------------------------------------------+

1. Chuẩn hóa hệ thống tạo hình đơn thân trên cây cà phê vối: Giải thích cơ sở khoa học tại sao Việt Nam áp dụng thành công kỹ thuật đơn thân trên cà phê vối (cho năng suất >2 tấn/ha so với mức bình quân thế giới 0,7 tấn/ha), đối chiếu với các công trình kinh điển của Wrigley (1988), Forestier (1969), Snoeck (1982) và Lê Ngọc Báu (2003).
2. Cải tiến kỹ thuật thủy lợi tiết kiệm chi phí: Đưa ra giải pháp tưới tiết kiệm nước không dùng béc nhỏ giọt (nâng lưu lượng lên 60 - 90 lít/giờ/vòi), khắc phục nhược điểm tắc nghẽn vòi và chi phí lắp đặt màng lọc cao của hệ thống tưới nhỏ giọt truyền thống.
3. Định lượng môi trường và biến đổi khí hậu: Tích hợp số liệu đo đạc phát thải từ Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Yara (Hanninghof, Đức), định lượng hóa tác động giảm thiểu phát thải $CO_2$ và $N_2O$ qua việc chuyển đổi từ phân đạm urê/amon sang phân đạm nitrate.
4. Cơ sở khoa học dựa trên đồng thuận ngành: Nội dung được tổng hợp từ 198 ý kiến phản biện qua 7 hội thảo chuyên ngành, có sự tham gia của các chuyên gia WASI, Cục Trồng trọt, Sở NN&PTNT các tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai, Đắk Nông) và đại diện các tổ chức quốc tế (UTZ, 4C).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu phục vụ đa dạng nhóm đối tượng trong hệ thống đào tạo và sản xuất nông nghiệp:

+--------------------------------------------------------------------------------------------------+
| ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG VÀ MỤC ĐÍCH HỌC TẬP / THAM KHẢO                                                |
+--------------------------+-----------------------------------------------------------------------+
| Sinh viên & Học viên     | Ngành Nông học, Cây công nghiệp, Bảo vệ thực vật bậc Đại học &        |
| Sau đại học              | Cao học; làm tài liệu học phần và khóa luận chuyên môn.               |
+--------------------------+-----------------------------------------------------------------------+
| Giảng viên & Cán bộ      | Khung bài giảng chuẩn ToT (Đào tạo giảng viên nguồn) cho hệ thống     |
| Khuyến nông              | khuyến nông quốc gia và các viện nghiên cứu vùng.                     |
+--------------------------+-----------------------------------------------------------------------+
| Kỹ sư & Quản lý          | Tài liệu tra cứu tiêu chuẩn vận hành trang trại và chuẩn bị hồ sơ     |
| Trang trại / Doanh nghiệp| đánh giá chứng nhận bền vững quốc tế (Rainforest Alliance, UTZ, 4C).   |
+--------------------------+-----------------------------------------------------------------------+

• Sinh viên Đại học và Cao học: Sinh viên các ngành Nông học, Trồng trọt, Bảo vệ Thực vật, Khoa học Đất và Kinh tế Nông nghiệp. Yêu cầu môn học tiên quyết bao gồm: Sinh lý thực vật, Thổ nhưỡng học đại cương, Nông hóa học, Côn trùng học nông nghiệp và Bệnh cây chuyên khoa.
• Giảng viên và Cán bộ nghiên cứu: Làm khung chương trình chuẩn cho các khóa đào tạo ToT (Training of Trainers), bài giảng chuyên đề Cây công nghiệp dài ngày tại các trường đại học, cao đẳng khối nông - lâm nghiệp.
• Cán bộ khuyến nông và Chuyên viên kỹ thuật doanh nghiệp: Làm tài liệu tra cứu quy trình chuẩn để chuyển giao kỹ thuật cho nông hộ, xây dựng mô hình liên kết hợp tác xã và vận hành các dự án phát triển cà phê bền vững.
• Người quản lý trang trại và cán bộ kiểm chuẩn: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu kỹ thuật để thực hiện các yêu cầu của tiêu chuẩn chứng nhận 4C, UTZ và Rainforest Alliance.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế cho sinh viên, học viên sau đại học các ngành nông nghiệp, giảng viên, cán bộ khuyến nông, kỹ sư nông học và cán bộ quản lý kỹ thuật tại các doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất cà phê.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về hình thái và sinh lý thực vật, hóa học phân bón, đặc tính lý - hóa học của đất, cũng như các nguyên lý chung về bảo vệ thực vật và sinh thái học nông nghiệp.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Tài liệu này tích hợp toàn diện chuỗi giá trị (từ canh tác, cải tạo đất, tái canh, IPM đến tổ chức sản xuất, kinh tế trang trại và chứng nhận quốc tế), được thẩm định chính thức bởi Cục Trồng trọt và tích hợp số liệu thực nghiệm từ Chương trình Hợp tác công tư (PPP).

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp nghiên cứu lý thuyết sinh lý/thổ nhưỡng trong giáo trình với việc phân tích các bảng số liệu thực nghiệm (bảng định mức phân bón, độ ẩm đất, vòng đời sâu hại) và trả lời hệ thống câu hỏi thảo luận cuối mỗi bài.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu trích dẫn và liên kết với các công trình nghiên cứu chuyên khảo của WASI (1995, 1999, 2003, 2012), các nghiên cứu của Snoeck, Wrigley, Naidu, cùng hệ thống các bộ tiêu chuẩn chứng nhận nông sản bền vững quốc tế hiện hành (UTZ Certified, Rainforest Alliance, 4C).

---

Kết luận

Bộ Tài liệu Hướng dẫn Sản xuất Cà phê Bền vững (WASI, 2016) là công trình học thuật và thực tiễn chuẩn hóa toàn diện quy trình kỹ thuật ngành hàng cà phê Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa nguyên lý sinh học thực vật, nông hóa, thổ nhưỡng với dữ liệu thực nghiệm đa vùng sinh thái Tây Nguyên, tài liệu cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa năng suất, bảo vệ tài nguyên đất nước và giảm thiểu phát thải nhà kính.

Lộ trình tiếp cận kiến thức được khuyến nghị bắt đầu từ Hợp phần 1 (Canh tác bền vững và IPM) nhằm nắm vững các thông số sinh học cốt lõi, tiếp tục qua Hợp phần 2 và 3 để làm chủ kỹ thuật tái canh và chế biến, trước khi nghiên cứu sâu Hợp phần 4, 5 và 6 về quản trị kinh tế trang trại, thích ứng biến đổi khí hậu và tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN BAN ĐIỀU PHỐI NGÀNH HÀNG CÀ PHÊ VIỆT NAM (VCCB) BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2016 Chúc các bạn gặt hái được nhiều kiến thức bổ ích và thành công trong ngành cà phê của Việt Nam! - www.coffee - Lời giới thiệu Trong nhiều năm qua, Ngành Cà phê vẫn luôn là một trong những ngành hàng nông sản chiến lược của Việt Nam. Phát triển bền vững đang là đòi hỏi cấp thiết của Ngành Cà phê Việt Nam, nhằm từng bước nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và cải thiện thu nhập cho nông dân, tác nhân quan trọng nhất trong chuỗi sản xuất cà phê. Nhận thức được vấn đề này, nhiều tài liệu và chương trình tập huấn đã được xây dựng nhằm giới thiệu kỹ thuật canh tác bền vững cho các nông hộ trồng cà phê. Tuy nhiên, việc tồn tại nhiều tài liệu tập huấn khác nhau với các quan điểm chưa thống nhất thường gây khó khăn cho người nông dân trong quá trình áp dụng vào thực tế.

Với sự hỗ trợ của Chương trình Cà phê bền vững (SCP) của Tổ chức Sáng kiến Thương mại Bền vững IDH và điều phối của Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên và các chuyên gia, tổ chức trong Ngành Cà phê Việt Nam đã biên soạn Bộ tài liệu Hướng dẫn Sản xuất Cà phê bền vững trên cơ sở cập nhật và thống nhất những tiến bộ kỹ thuật mới trong sản xuất cà phê thời gian qua. Bộ tài liệu gồm 6 phần chính: 1. Canh tác bền vững: Hướng dẫn 05 nội dung gồm: (1) Tạo hình và tỉa cành cà phê vối; (2) Tưới nước cho cà phê; (3) Quản lý đất và dinh dưỡng trong canh tác cà phê; (4) Quản lý sâu bệnh hại tổng hợp (IPM); và (5) Quản lý cây che bóng và cây trồng xen trong vườn cà phê. Tái canh: Hướng dẫn 04 nội dung gồm: (1) Kỹ thuật tái canh cà phê; (2) Giống và kỹ thuật nhân giống; (3) Quản lý tổng hợp bệnh vàng lá, thối rễ trong tái canh cà phê; và (4) Giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả tái canh.

Thu hoạch, chế biến và bảo quản: Hướng dẫn 05 nội dung gồm: (1) Thu hoạch cà phê; (2) Phương pháp chế biến khô; (3) Phương pháp chế biến ướt; (4) Bảo quản cà phê; và (5) Đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm. Tổ chức nông dân sản xuất cà phê và kinh tế trang trại: Hướng dẫn 06 nội dung gồm: (1) Tổ chức sản xuất; (2) Hợp tác xã sản xuất cà phê; (3) Tổ hợp tác sản xuất cà phê; (4) Kinh tế trang trại; (5) Kế hoạch và quản lý sản xuất trang trại; và (6) Hạch toán kinh tế và tiêu thụ sản phẩm. Thích ứng với biến đổi khí hậu: Hướng dẫn 04 nội dung gồm: (1) Một số vấn đề chung về biến đổi khí hậu; (2) Sự phát thải khí nhà kính trong sản xuất cà phê và các biện pháp giảm thiểu; (3) Tác động của biến đổi khí hậu tới sản xuất cà phê; và (4) Biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG 3 6.

Các chương trình chứng nhận cà phê bền vững: Hướng dẫn 05 nội dung gồm: (1) Tổng quan các chương trình chứng nhận cà phê bền vững chính đang được triển khai ở Việt Nam; (2) Giới thiệu bộ tiêu chuẩn Rainforest Alliance (R.A); (3) Chương trình chứng nhận nông sản bền vững UTZ Certified; (4) Chương trình xác nhận cà phê 4C; và (5) So sánh các chương trình chứng nhận/xác nhận cà phê bền vững. Trong năm 2013, thông qua 7 hội thảo, dự thảo Bộ tài liệu Hướng dẫn đã nhận được 198 ý kiến góp ý của cán bộ khuyến nông, cán bộ kỹ thuật, một số công ty sản xuất và kinh doanh cà phê, cán bộ giảng dạy ở một số trường đại học, cao đẳng và cán bộ quản lý ngành nông nghiệp ở một số tỉnh trồng cà phê ở Tây Nguyên để hoàn thiện. Trên cơ sở đó, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên trình Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xem xét, thẩm định. Cục Trồng trọt đã tổ chức Hội đồng Khoa học - Công nghệ (Quyết định số 225/QĐ-TT-CCN ngày 22/6/2014 của Cục trưởng Cục Trồng trọt) thẩm định và đánh giá Bộ tài liệu Hướng dẫn này để đảm bảo điều kiện phục vụ sản xuất.

Bộ tài liệu Hướng dẫn Sản xuất Cà phê bền vững cập nhật được nhiều tiến bộ kỹ thuật mới trong sản xuất cà phê, là tài liệu hướng dẫn cho các hoạt động đào tạo và tập huấn về sản xuất cà phê bền vững tại Việt Nam. Cục Trồng trọt mong muốn các tổ chức, cá nhân ở các địa phương vận dụng Bộ tài liệu Hướng dẫn Sản xuất Cà phê bền vững trong đào tạo, hướng dẫn người sản xuất cà phê và tiếp tục góp ý, bổ sung để lần tái bản sau ngày càng hoàn thiện, phục vụ tốt hơn cho sản xuất cà phê ở nước ta. 4 BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG Lời cảm ơn Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, cơ quan đầu mối biên soạn tài liệu, xin trân trọng cảm ơn các tác giả sau đây đã tham gia biên soạn: 1. Lê Ngọc Báu, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI); 2.

Nguyễn Văn Thường, WASI; 3. Trương Hồng, WASI; 4. Phan Việt Hà, WASI; 5. Trịnh Đức Minh, Sở Khoa học và Công nghệ Đắk Lắk; 6.

Lê Văn Đức, Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn); 7. Võ Thị Lý, Cục Chế biến nông lâm thủy sản và Nghề muối (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn); 8. Đinh Thị Tiếu Oanh, WASI; 9. Hán Văn Trung, Trường Cao đẳng nghề Thanh niên Dân tộc Tây Nguyên; 10.

Đỗ Thành Chung, Văn phòng Đại diện Công ty Tư vấn Embden, Drishaus & Epping (E.) GmbH tại tỉnh Đắk Lắk; 11. Lê Đăng Khoa, WASI; 12. Đinh Thị Nhã Trúc, WASI; 13. Đào Thị Lan Hoa, WASI; 14.

Chế Thị Đa, WASI; 15. Nguyễn Thị Lan Hương, Công ty Phân bón Yara Việt Nam; 16. Võ Thuận, Chi cục Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Đắk Lắk); 17. Nguyễn Văn Thiết, Văn phòng Đại diện Tổ chức Utz Certified tại Việt Nam 18.

Đỗ Ngọc Sỹ, Văn phòng đại diện Hiệp hội 4C tại Việt Nam. Chúng tôi cũng gửi lời cảm ơn chung tới: - Các chuyên gia tại các trường đại học, trường cao đẳng, các trung tâm khuyến nông của các tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng và Gia Lai cùng một số doanh nghiệp áp dụng các bộ nguyên tắc sản xuất cà phê bền vững đã có nhiều đóng góp cho việc chỉnh lý, bổ sung và hoàn thiện tài liệu này; - Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) đã tổ chức hội đồng thẩm định đánh giá tài liệu để hoàn thiện lần cuối; - Đặc biệt cảm ơn Tổ chức Sáng kiến Thương mại Bền vững và Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV đã hỗ trợ các nguồn lực cho việc biên soạn và in ấn tài liệu này. VIỆN TRƯỞNG VIỆN KHOA HỌC KỸ THUẬT NÔNG LÂM NGHIỆP TÂY NGUYÊN BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG 5 HỢP PHẦN 1. CANH TÁC BỀN VỮNG Hợp phần 1.

CANH TÁC BỀN VỮNG T rong nhiều năm qua, Ngành Cà phê Việt Nam đã có những phát triển vượt bậc về năng suất cũng như diện tích, nhiều tiến bộ kỹ thuật đã được áp dụng trong sản xuất. Tuy nhiên hiệu quả sản xuất vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội. Để khai thác có hiệu quả điều kiện tự nhiên và đáp ứng yêu cầu chất lượng ngày càng cao của người tiêu dùng, kỹ thuật canh tác cà phê cần được cải tiến theo hướng phát triển bền vững để có hiệu quả kinh tế đồng thời vẫn bảo vệ được môi trường sinh thái và bảo đảm các điều kiện xã hội. Thực hành tiết kiệm nước tưới, quản lý dinh dưỡng trong đất và dịch hại chỉ có thể thực hiện có hiệu quả trên cơ sở hiểu biết đầy đủ về yêu cầu sinh lý, sinh thái, nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng và điều kiện phát sinh phát triển của dịch bệnh.

Những tiến bộ khoa học công nghệ cũng như những kinh nghiệm tốt của người sản xuất đã được cập nhật và cần được phổ biến rộng rãi. Tham gia biên soạn: Lê Ngọc Báu Đinh Thị Tiếu Oanh Trương Hồng Nguyễn Thị Lan Hương Lê Đăng Khoa Đinh Thị Nhã Trú BỘ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN SẢN XUẤT CÀ PHÊ BỀN VỮNG 7 BÀI 1. TẠO HÌNH VÀ TỈA CÀNH CÂY CÀ PHÊ Bài 1. TẠO HÌNH VÀ TỈA CÀNH CÂY CÀ PHÊ Giới thiệu Trong nghề trồng cà phê, vấn đề tạo hình được xem như một biện pháp kỹ thuật bắt buộc với mục đích tạo cho cây cà phê có bộ tán cân đối, khai thác triệt để không gian riêng có của mỗi cây, tạo sự cân bằng giữa sinh trưởng, ra hoa và đậu quả, đồng thời ổn định được sản lượng.

Có hai hệ thống tạo hình cà phê chính: tạo hình đa thân không hãm ngọn, có sản phẩm thu hoạch chủ yếu trên cành cơ bản; tạo hình đơn thân, cây được hãm ngọn ở độ cao khoảng 2m với sản phẩm thu hoạch chủ yếu trên cành thứ cấp. Mục tiêu bài học Sau khi tham gia lớp tập huấn, học viên có khả năng: - Hiểu được các nguyên lý cơ bản của việc tạo hình và tỉa cành để chọn lựa hệ thống tạo hình thích hợp với điều kiện thực tế tại địa phương mình. - Xác định được mục đích của việc tạo hình, tỉa cành là tạo cho cây cà phê có bộ tán cân đối, tạo sự cân bằng giữa sinh trưởng và ra hoa đậu quả, duy trì sự ổn định về sản lượng. - Thực hành đúng kỹ thuật tạo hình, tỉa cành cho cây cà phê vối.

- Truyền đạt và hướng dẫn kỹ thuật tạo hình, tỉa cành cho nông dân trồng cà phê. Nội dung bài học I. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT CỦA CÂY CÀ PHÊ LIÊN QUAN ĐẾN KỸ THUẬT TẠO HÌNH 1. Các loại cành Cây cà phê có hai loại cành với các đặc điểm sinh trưởng khác nhau.

Cành ngang Mọc xiên so với thân chính, có khả năng ra hoa quả, có hai loại cành khác nhau: - Cành cơ bản (cành cấp 1): Tại mỗi nách lá trên thân chính có nhiều mầm ngủ nhưng chỉ có mầm trên cùng có khả năng phát triển thành cành ngang được gọi là cành cơ bản hay cành cấp 1. Nếu cành cấp 1 bị rụng hoặc bị cắt bỏ thì không bao giờ tại vị trí đó có thể phát sinh cành cấp 1 khác.