Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HỌC TẬP CỦA HỌC VIÊN HỆ KHÔNG CHÍNH QUY 1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu Giáo dục không chính quy (KCQ) trong lịch sử qua những tên gọi như Bình dân học vụ (1945 - 1959), Bổ túc văn hóa (1959 - 1990), Giáo dục bổ túc và tại chức (1990 - 1994) và Giáo dục thường xuyên (1994 đến nay). Ở bất cứ giai đoạn nào, với tên gọi nào giáo dục KCQ cũng mang đặc thù chung của ngành học và luôn có những nét riêng biệt. Ngày nay, giáo dục KCQ đáp ứng xu thế học tập thường xuyên, học tập suốt đời cho tất cả mọi người. Đây là một đặc trưng mới của xã hội hiện đại - thời đại đặc trưng bởi sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, thời đại của bùng nổ thông tin, thời đại của xu thế toàn cầu hoá và được đặc trưng bởi kinh tế tri thức, bởi nền văn minh trí tuệ…Kiến thức một người học trong nhà trường chính quy, kể cả học ĐH, sau ĐH trở nên ít ỏi, nhanh chóng lạc hậu và không đủ dùng trong suốt cuộc đời.
Để tồn tại trong thời đại ngày nay, mỗi người phải học tập thường xuyên, học tập suốt đời (HTTX, HTSĐ) dưới nhiều hình thức, phương thức khác nhau. Học tập không chỉ dành riêng cho trẻ em, cho một độ tuổi nào đó, mà học tập còn dành cho người lớn, cho tất cả mọi người. Học tập không chỉ diễn ra một lần mà diễn ra suốt đời. Người ta học văn hoá, học kĩ năng sống, học không chỉ để biết, mà học để làm việc, học để tồn tại và cùng nhau chung sống.
Học diễn ra mọi lúc, mọi nơi, với mọi nội dung, mọi hình thức khác nhau, học không chỉ diễn ra ở lớp, học trong sách vở mà học ngoài trường, ngoài cuộc sống, qua các phương tiện thông tin đại chúng, qua mạng internet, qua giáo dục từ xa… Sự chuyển dịch từ một hệ thống giáo dục chủ yếu dành cho trẻ em, cho một độ tuổi nhất định sang một hệ thống giáo dục hướng tới “giáo dục cho mọi người”, “giáo dục suốt đời” và xã hội học tập là xu thế tất yếu để đáp ứng nhu cầu HTTX, HTSĐ ngày càng tăng, ngày càng đa dạng của mọi người dân. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ thực tế trên dẫn đến sự bùng nổ của mô hình đào tạo KCQ cho người lớn. Có thể thấy qua những con số: Nếu như năm 1997 chỉ có 242.000 học viên theo học KCQ, thì đến năm 2007 đã lên tới gần 359. Đến đầu năm 2007 đã có tới 200 (trong tổng số 357 trường ĐH, CĐ) có tổ chức đào tạo KCQ.
Đào tạo KCQ đã góp phần to lớn vào sự nghiệp giáo dục của nước nhà, cung cấp bổ sung trực tiếp nguồn nhân lực tại chỗ cho các địa phương. Tuy nhiên chất lượng đào tạo của hệ KCQ vẫn chưa được đảm bảo, chưa đáp ứng được yêu cầu xã hội đặt ra, đặc biệt là chất lượng giáo dục của các lớp KCQ ở các địa phương. Nguyên nhân có thể chỉ ra là: - Trình độ quản lý đào tạo, quản lí học tập của học viên còn yếu kém và lỏng lẻo. - Tâm lý coi trọng bằng cấp làm cho người học chạy theo bằng cấp.
- Sự yếu kém, thiếu thốn về cơ sở vật chất trang thiết bị phục vụ cho hoạt động dạy và học. Sự yếu kém về chất lượng này đã được nhiều dư luận xã hội và báo chí quan tâm. Bộ Giáo dục và đào tạo vẫn thường xuyên tổ chức tổng kết rút kinh nghiệm đào tạo hệ KCQ. Đã có rất nhiều ý kiến xung quanh vấn đề này được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Nhiều ý kiến phản đối yêu cầu giảm thiểu đáng kể tiến tới loại bỏ hoàn toàn loại hình đào tạo này. Bên cạnh đó là đại đa số ý kiến ủng hộ chủ trương của Bộ Giáo dục và đào tạo tiếp tục cho đào tạo và phát triển loại hình đào tạo này được đưa ra. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo Nguyễn Thiện Nhân đã kết luận rằng chưa thể dừng hẳn loại hình đào tạo này vì như vậy sẽ đi ngược lại chủ trương của Đảng và Nhà nước. Chúng ta cần thảo luận theo hướng tích cực để tìm ra giải pháp hữu hiệu quản lý chặt chẽ, nâng cao chất lượng đào tạo.
Theo báo cáo của Vụ ĐH & Sau ĐH (Bộ GD&ĐT) tại Hội nghị tổng kết đào tạo ĐH – CĐ hệ KCQ được tổ chức ngày 21/2/2008, hiện cả nước có 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 200 trường tổ chức đào tạo KCQ (vừa học, vừa làm hay còn gọi là hệ tại chức; đào tạo từ xa và đào tạo chuyên tu cũ). Trong số này, có 106 trường ĐH và 94 trường CĐ. Số liệu thống kê của Bộ GD&ĐT cho thấy, rất nhiều trường đã tuyển sinh vượt nhiều lần so với chỉ tiêu được giao. Hệ tại chức của ĐH Kinh tế Quốc dân tuyển vượt 137,2%, hệ chuyên tu của trường này cũng vượt tới 142,8% so với chỉ tiêu của Bộ.
Cũng tại hội nghị Tổng kết Công tác đào tạo KCQ giai đoạn 2003 - 2007 do Bộ GDĐT tổ chức sáng 21/2/2008 tại Hà Nội, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân nhấn mạnh yêu cầu "thời gian tới, phải làm sao để cả người học lẫn nhà trường, gia đình cùng quan tâm tới vấn đề chất lượng của hệ đào tạo KCQ", các cơ sở đào tạo phải khuyến khích người học đạt năng lực thực sự, học không phải vì mảnh bằng: "Người ta không có trình độ ĐH mà giao cho những việc đòi hỏi trình độ ĐH là gây nguy hại cho xã hội, thiết kế máy thì máy chạy không được, thiết kế cầu thì cầu không an toàn. Lấy danh nghĩa là đa dạng hóa giáo dục, nhiều trường ĐH, CĐ lại tập trung vào đào tạo hệ KCQ, cả nước có khoảng 900.000 học viên KCQ, chiếm 50% số học viên ĐH, CĐ, thậm chí có trường số học viên KCQ lên đến 65%. Những con số trên thật sự đáng báo động về chất lượng giáo dục ĐH”. Để "chỉnh đốn" lại hệ đào tạo này, ông Đỗ Văn Xê - Phó Hiệu trưởng ĐH Cần Thơ kiến nghị Bộ quy định việc tuyển sinh hệ KCQ của các trường bằng hình thức trắc nghiệm khách quan để tránh tình trạng gian lận, nhờ vả, chạy chọt.
Lãnh đạo Trường ĐH Bách khoa TP Hồ Chí Minh đề xuất việc tổ chức đào tạo theo hệ thống tín chỉ thay cho việc học theo niên chế cứng nhắc. Ông Lê Ngọc Nghinh - Giám đốc Trung tâm GDTX tỉnh Thanh Hóa kiến nghị bộ phải có những thể chế quy định không cho phép mở lớp LKĐT đối với các cơ sở LKĐT không đảm bảo cơ sở vật chất, thiếu nhân lực quản lý, thiếu tư cách pháp nhân. Bộ GDĐT cũng đưa ra một loạt giải pháp đối với cấp quản lý 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà nước, đối với nhà trường và địa phương nhằm đưa công tác đào tạo KCQ "đi vào nền nếp và có chất lượng". Chất lượng chung của đào tạo KCQ chưa đảm bảo, chưa nhận được tin tưởng của người sử dụng" là nhận xét của chính Bộ GD-ĐT về công tác đào tạo KCQ 5 năm qua - hệ đào tạo có nhiều điều tiếng hiện nay.
Chất lượng không tương xứng với tấm bằng. Nhận định thẳng thắn này của ông Phạm Văn Thể - Trưởng khoa ĐH Tại chức, ĐH Bách khoa Hà Nội có thể coi là đánh giá chính xác về tình hình đào tạo KCQ hiện nay. Tuy nói rằng kỹ sư hệ tại chức ĐH Bách khoa HN được đánh giá cao so với các trường khác, nhưng so với yêu cầu thì còn nhiều điểm chưa đáp ứng được. Kỹ sư ra trường tuy đa số có bằng khá nhưng chất lượng không tương xứng.
Nhu cầu học lớn, nhiều trường ĐH, CĐ xem đào tạo KCQ là một nguồn thu đáng kể (được ví như nồi cơm của các trường ĐH), hệ quả là việc mất cân đối về cơ cấu ngành nghề và trình độ đào tạo khi khối kinh tế chiếm tới 37%, khối sư phạm chiếm 26,3% những khối kỹ thuật - công nghệ chỉ chiếm 15,68%, khối y - dược 1,27%. Một trong những nguyên nhân cơ bản là ý thức của nhiều người học chưa cao, dễ thoả hiệp theo những tiêu cực trong đào tạo như cắt xén thời lượng, giảm bớt giờ học. Một số học viên trẻ thường chỉ vào học hệ tại chức khi không thi đỗ vào hệ chính quy nên tinh thần, ý thức học tập yếu. Kiến thức thực tế yếu còn là tình trạng phổ biến của các sinh viên tuy đã có việc làm nhưng khi học lại học trái ngành nghề mình đang làm việc.
Một bộ phận không yêu thích công việc của mình đang làm, xin học ngành khác để có cơ hội chuyển sang làm việc khác. Tuy nhiên, "nhân vật" chính góp phần làm cho "chất lượng chung của đào tạo KCQ chưa đảm bảo", chính là do các cơ sở đào tạo, nhất là ở các địa phương chưa chấp hành, thậm chí vi phạm các quy định trong lĩnh vực đào tạo, nhất là việc quản lý quá trình học tập của học viên. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều kiện học tập không bảo đảm, thời gian, chương trình đào tạo bị cắt xén nhiều. Ngay cả những trường ĐH đã tổ chức tuyển sinh và đào tạo chính quy rất nghiêm túc và được đánh giá có chất lượng cao như Trường ĐH Ngoại thương, Trường ĐH Tài chính kế toán, ĐH Hồng Đức, ĐH Hải Phòng nhưng khi tổ chức thi tuyển sinh VLVH đã thực hiện việc ra đề thi và coi thi chưa nghiêm túc.
Không chỉ bất tuân “luật lệ”, nhiều trường vì chạy theo số lượng mà chưa chú ý đến chất lượng đào tạo. Báo cáo của Bộ GD&ĐT cũng cho biết, hầu hết lớp LKĐT tại chức xa trường, học theo hình thức cuốn chiếu, thời khoá biểu quá tải (10 tiết/ngày, có nơi 15 tiết /ngày). Một số trường không cung cấp chương trình đào tạo toàn khoá cho bên liên kết và người học để cùng phối hợp giám sát, quản lý như quy định. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Đình Cúc - Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền nhận định, chất lượng đào tạo hệ tại chức nói riêng và KCQ nói chung, hiện có nhiều vấn đề, như: Thi đầu vào ở nhiều nơi chưa đảm bảo, ảnh hưởng đến chất lượng.
Đó là chưa nói đến thực trạng ở hệ chính quy, hàng chục, thậm chí hàng trăm người mới lấy một, nhưng tỷ lệ ấy ở tại chức rất thấp (hơn 100 người, lấy đến 80 người).