I. Giải mã tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM cho SV
Tính tích cực học tập môn Tư tưởng Hồ Chí Minh là yếu tố then chốt quyết định chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy và học. Đây không chỉ là một phẩm chất nhân cách mà còn là trạng thái hoạt động của sinh viên, thể hiện qua khát vọng học tập, nỗ lực trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Theo luận án của TS. Đoàn Sỹ Tuấn (2019), tính tích cực học tập là sự tích hợp các chức năng, khả năng và sức mạnh của cá nhân người học, bao gồm cả yếu tố sinh lý, tâm lý và xã hội. Nó được biểu hiện rõ nét qua động lực học tập, hứng thú học tập và ý thức tự giác của sinh viên. Khi sinh viên có tính tích cực, quá trình học tập không còn là sự tiếp thu thụ động mà trở thành một quá trình học tập chủ động, tự khám phá và sáng tạo. Môn Tư tưởng Hồ Chí Minh là một môn khoa học chính trị-xã hội, đòi hỏi người học phải có tư duy logic, khả năng phân tích và liên hệ thực tiễn. Do đó, việc nâng cao tính tích cực không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức lý luận mà còn hình thành thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng, góp phần vào công tác giáo dục chính trị tư tưởng. Sự cần thiết của việc này xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục đại học, chuyển từ mô hình đào tạo truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực người học. Một sinh viên tích cực sẽ chủ động tìm tòi tài liệu, tham gia thảo luận nhóm, đặt câu hỏi phản biện và rèn luyện kỹ năng tự học. Đây là nền tảng để đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, có đủ phẩm chất và năng lực để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới. Việc áp dụng các biện pháp nâng cao tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM vì vậy trở thành một nhiệm vụ cấp thiết trong các trường đại học hiện nay.
1.1. Khái niệm và bản chất của tính tích cực trong học tập
Tính tích cực học tập (TTCHT) được định nghĩa là sự huy động tối đa các chức năng tâm lý, sinh lý và xã hội của người học nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập. Bản chất của nó là thái độ chủ động, tự giác của chủ thể đối với hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng. TTCHT bao gồm các thành tố cốt lõi như động lực học tập, nhu cầu nhận thức, hứng thú học tập, và ý chí vượt khó. Trong bối cảnh môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, tính tích cực không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu kiến thức mà còn là quá trình nội tâm hóa, biến những giá trị tư tưởng, đạo đức, phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh thành niềm tin và hành động của bản thân. Đây là một phẩm chất nhân cách quan trọng, phản ánh mức độ phát triển về ý thức tự giác của sinh viên trong quá trình tự hoàn thiện.
1.2. Sự cần thiết phải nâng cao động lực học tập cho sinh viên
Nâng cao động lực học tập là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy tính tích cực. Môn Tư tưởng Hồ Chí Minh thường bị một bộ phận sinh viên xem là môn học khô khan, trừu tượng. Thực trạng này bắt nguồn từ việc thiếu động lực học tập đúng đắn. Khi sinh viên nhận thức rõ mục tiêu của môn học – không chỉ để qua kỳ thi mà còn để trang bị nền tảng lý luận, phương pháp luận và bản lĩnh chính trị – họ sẽ có thái độ học tập nghiêm túc hơn. Việc tạo ra một môi trường học tập chủ động, khuyến khích tranh luận và liên hệ thực tiễn sẽ khơi dậy hứng thú, từ đó hình thành động lực nội tại mạnh mẽ. Luận án của Đoàn Sỹ Tuấn chỉ ra rằng, khi có động lực, sinh viên sẽ tự giác tìm tòi, sáng tạo và đạt kết quả cao hơn trong học tập.
II. Thách thức trong việc nâng cao tính tích cực học tập
Mặc dù tầm quan trọng đã được khẳng định, việc áp dụng các biện pháp nâng cao tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM vẫn đối mặt với nhiều thách thức đáng kể. Một trong những rào cản lớn nhất đến từ thói quen giảng dạy và học tập truyền thống. Nhiều giảng viên vẫn chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình một chiều, biến giờ học thành buổi truyền đạt thông tin thay vì tổ chức các hoạt động tương tác. Điều này dẫn đến tình trạng sinh viên thụ động, chỉ ghi chép và học thuộc lòng để đối phó với thi cử, thiếu đi sự tham gia và tư duy phản biện. Thêm vào đó, nhận thức của một bộ phận sinh viên về môn học còn hạn chế. Họ cho rằng đây là môn lý luận khô cứng, xa rời thực tế, từ đó sinh ra tâm lý chán nản, thiếu hứng thú học tập. Chương trình học đôi khi còn nặng về lý thuyết, thiếu các hoạt động thực hành, ngoại khóa giúp sinh viên có cơ hội liên hệ thực tiễn. Năng lực và vai trò của giảng viên cũng là một yếu tố quyết định. Không phải giảng viên nào cũng có đủ kỹ năng để tổ chức các phương pháp dạy học tích cực như seminar chuyên đề hay thảo luận nhóm một cách hiệu quả. Cuối cùng, hệ thống kiểm tra đánh giá năng lực vẫn còn nặng về kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức mà chưa thực sự chú trọng đến việc đánh giá năng lực tư duy, vận dụng và sáng tạo của người học. Những thách thức này đòi hỏi phải có một hệ thống giải pháp đồng bộ, tác động toàn diện từ người dạy, người học đến chương trình và phương pháp đánh giá.
2.1. Hạn chế từ phương pháp giảng dạy truyền thống một chiều
Phương pháp thuyết trình, hay còn gọi là “thầy đọc trò chép”, vẫn chiếm ưu thế trong giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh. Phương pháp này có ưu điểm là truyền tải được một khối lượng kiến thức lớn trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, nó lại triệt tiêu tính chủ động của người học. Sinh viên trở thành đối tượng tiếp nhận thông tin một cách thụ động, ít có cơ hội trao đổi, tranh luận hay phát triển tư duy phản biện. Việc thiếu tương tác khiến không khí lớp học trở nên căng thẳng, nhàm chán, làm giảm sút nghiêm trọng hứng thú học tập. Đây là rào cản chính cần được khắc phục thông qua việc đổi mới phương pháp giảng dạy.
2.2. Tâm lý học đối phó và ý thức tự giác của sinh viên
Một bộ phận không nhỏ sinh viên vẫn mang tâm lý học tập đối phó, học chỉ để lấy điểm, cho qua môn. Ý thức tự giác của sinh viên chưa cao, họ ít khi chủ động đọc trước giáo trình, tìm kiếm tài liệu tham khảo hay chuẩn bị cho các buổi thảo luận nhóm. Nguyên nhân của tình trạng này một phần đến từ áp lực của nhiều môn học khác, nhưng phần lớn là do chưa nhận thức được tầm quan trọng và giá trị thực tiễn của môn học. Để thay đổi thực trạng này, cần có những biện pháp tác động trực tiếp vào nhận thức, khơi dậy nhu cầu và động lực học tập từ chính bên trong mỗi sinh viên.
III. Phương pháp đổi mới giảng dạy nhằm nâng cao tính tích cực
Để vượt qua các thách thức, việc đổi mới phương pháp giảng dạy đóng vai trò trung tâm trong các biện pháp nâng cao tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM. Thay vì chỉ thuyết trình, giảng viên cần trở thành người tổ chức, hướng dẫn và cố vấn cho quá trình học tập của sinh viên. Việc áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực sẽ biến mỗi giờ học thành một diễn đàn học thuật sôi nổi, nơi sinh viên được khuyến khích trình bày quan điểm, tranh luận và cùng nhau giải quyết vấn đề. Các hoạt động như thảo luận nhóm, seminar chuyên đề, hay phương pháp dạy học dựa trên dự án (project-based learning) giúp sinh viên không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển nhiều kỹ năng mềm quan trọng như giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề. Vai trò của giảng viên lúc này là thiết kế các tình huống học tập có vấn đề, đặt ra những câu hỏi gợi mở để kích thích tư duy phản biện và sáng tạo của người học. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy là một xu hướng tất yếu. Sử dụng các bài giảng điện tử có tích hợp hình ảnh, video, sơ đồ tư duy không chỉ làm bài giảng trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn giúp sinh viên hệ thống hóa kiến thức một cách hiệu quả. Nền tảng học tập trực tuyến (LMS) cũng có thể được tận dụng để giao bài tập, cung cấp tài liệu và tạo không gian trao đổi ngoài giờ lên lớp, qua đó thúc đẩy quá trình học tập chủ động và liên tục. Theo nghiên cứu của Đoàn Sỹ Tuấn, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp truyền thống và hiện đại, lấy người học làm trung tâm chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng dạy và học môn lý luận chính trị.
3.1. Tổ chức thảo luận nhóm và seminar chuyên đề hiệu quả
Tổ chức thảo luận nhóm và seminar chuyên đề là hai hình thức dạy học hiệu quả để phát huy tính tích cực. Đối với thảo luận nhóm, giảng viên cần đưa ra chủ đề rõ ràng, có tính gợi mở và phân chia nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên. Quá trình này giúp sinh viên rèn luyện khả năng hợp tác, lắng nghe và trình bày ý kiến. Seminar chuyên đề đòi hỏi sự chuẩn bị sâu hơn, sinh viên phải tự nghiên cứu một vấn đề và trình bày trước lớp. Hoạt động này không chỉ củng cố kiến thức mà còn nâng cao đáng kể kỹ năng tự học và năng lực nghiên cứu khoa học. Vai trò của giảng viên là định hướng, nhận xét và tổng kết các vấn đề, đảm bảo buổi thảo luận đi đúng trọng tâm và đạt được mục tiêu học thuật.
3.2. Sức mạnh của ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Việc ứng dụng công nghệ thông tin mang lại một luồng sinh khí mới cho việc giảng dạy các môn lý luận chính trị. Thay vì những trang giáo trình dày đặc chữ, giảng viên có thể sử dụng slide trình chiếu Powerpoint, Prezi với các hiệu ứng, video clip tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các công cụ như Kahoot, Mentimeter có thể được dùng để tạo các câu hỏi trắc nghiệm tương tác nhanh, khuấy động không khí lớp học và kiểm tra mức độ hiểu bài của sinh viên. Việc này không chỉ tạo ra hứng thú học tập mà còn giúp sinh viên tiếp cận kiến thức một cách trực quan, sinh động và dễ nhớ hơn.
IV. Bí quyết phát triển kỹ năng tự học chủ động của SV
Bên cạnh nỗ lực từ phía giảng viên, sự chủ động của sinh viên là yếu tố quyết định sự thành công của các biện pháp nâng cao tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM. Phát triển kỹ năng tự học là con đường căn bản để biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo. Sinh viên cần được hướng dẫn cách lập kế hoạch học tập, xác định mục tiêu cho từng chương, từng học phần. Kỹ năng đọc và tóm tắt tài liệu, ghi chép thông minh theo sơ đồ tư duy (mind map) giúp hệ thống hóa kiến thức và dễ dàng ôn tập. Học tập chủ động còn thể hiện ở việc sinh viên không chờ đợi kiến thức được truyền thụ mà tự mình đặt ra câu hỏi, tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau như sách, báo, tạp chí khoa học và các nguồn tài liệu trên Internet. Việc tham gia các câu lạc bộ học thuật, các buổi nói chuyện chuyên đề về Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng là cách hiệu quả để mở rộng hiểu biết và giao lưu học hỏi. Hơn nữa, rèn luyện tư duy phản biện là một yêu cầu không thể thiếu. Sinh viên cần tập thói quen phân tích, đánh giá vấn đề từ nhiều góc độ, không chấp nhận thông tin một cách máy móc. Giảng viên có thể khuyến khích điều này bằng cách giao các bài tập tình huống, yêu cầu sinh viên vận dụng lý luận để phân tích và giải quyết các vấn đề liên hệ thực tiễn. Khi ý thức tự giác của sinh viên được nâng cao, họ sẽ trở thành chủ thể thực sự của quá trình học tập, tự định hướng và tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của mình để đạt hiệu quả cao nhất.
4.1. Hướng dẫn kỹ năng tự học và nghiên cứu tài liệu hiệu quả
Rèn luyện kỹ năng tự học bắt đầu từ những việc cơ bản nhất. Giảng viên cần hướng dẫn sinh viên cách đọc giáo trình hiệu quả, xác định đâu là nội dung cốt lõi, đâu là nội dung mở rộng. Kỹ năng tra cứu, chọn lọc và tổng hợp thông tin từ các nguồn tài liệu tham khảo là vô cùng quan trọng để làm giàu thêm kiến thức. Sinh viên nên được khuyến khích lập đề cương chi tiết trước khi viết tiểu luận, tham gia các buổi seminar chuyên đề để học hỏi kinh nghiệm nghiên cứu. Quá trình này giúp sinh viên tự tin và chủ động hơn trong việc chiếm lĩnh tri thức, một yêu cầu cơ bản của phương thức đào tạo theo tín chỉ.
4.2. Khuyến khích tư duy phản biện và liên hệ thực tiễn
Để môn học không còn khô khan, việc tăng cường liên hệ thực tiễn là giải pháp hữu hiệu. Giảng viên cần đưa ra các ví dụ, tình huống thực tế trong nước và quốc tế để minh họa cho các luận điểm lý luận. Sinh viên cần được khuyến khích vận dụng Tư tưởng Hồ Chí Minh để phân tích các vấn đề thời sự, các chính sách của Đảng và Nhà nước. Điều này giúp họ thấy được sức sống và giá trị bền vững của tư tưởng. Phát triển tư duy phản biện thông qua việc đặt các câu hỏi “Tại sao?”, “Như thế nào?” và tranh luận đa chiều sẽ giúp sinh viên hiểu sâu sắc bản chất vấn đề, thay vì chỉ học thuộc một cách hình thức.
V. Cách kiểm tra đánh giá để thúc đẩy tính tích cực học tập
Đổi mới kiểm tra đánh giá năng lực là một khâu không thể tách rời trong chuỗi các biện pháp nâng cao tính tích cực học tập môn Tư tưởng HCM. Nếu phương pháp giảng dạy được đổi mới nhưng cách thức đánh giá vẫn đi theo lối mòn thì khó có thể tạo ra sự chuyển biến thực chất. Việc đánh giá cần chuyển từ trọng tâm kiểm tra kiến thức ghi nhớ sang đánh giá năng lực toàn diện của người học, bao gồm năng lực tư duy, năng lực vận dụng kiến thức và các kỹ năng mềm. Thay vì chỉ dựa vào bài thi cuối kỳ, cần đa dạng hóa các hình thức đánh giá. Đánh giá quá trình thông qua các bài tập nhỏ, bài kiểm tra thường xuyên, sự tham gia vào thảo luận nhóm, và kết quả của các buổi seminar chuyên đề sẽ phản ánh chính xác hơn nỗ lực và sự tiến bộ của sinh viên. Hình thức thi có thể kết hợp giữa tự luận và trắc nghiệm khách quan, hoặc áp dụng các hình thức mới như thi vấn đáp, viết tiểu luận, hay bảo vệ dự án học tập. Việc này buộc sinh viên phải học tập chủ động trong suốt cả học kỳ, thay vì chỉ học dồn vào cuối kỳ. Đặc biệt, cần xây dựng các tiêu chí đánh giá rõ ràng, công khai để sinh viên biết mình cần đạt được những gì. Phản hồi của giảng viên sau mỗi lần kiểm tra cần mang tính xây dựng, chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu và định hướng cho sinh viên cách cải thiện. Một hệ thống đánh giá công bằng, minh bạch và hướng đến phát triển năng lực sẽ là động lực học tập mạnh mẽ, khuyến khích sinh viên nỗ lực không ngừng.
5.1. Đa dạng hóa hình thức kiểm tra đánh giá năng lực
Thay vì một bài thi cuối kỳ duy nhất, việc kết hợp nhiều hình thức kiểm tra đánh giá năng lực sẽ mang lại hiệu quả cao hơn. Có thể áp dụng đánh giá theo portfolio (hồ sơ học tập), trong đó sinh viên thu thập các sản phẩm học tập của mình trong suốt quá trình. Các bài thuyết trình, sản phẩm thảo luận nhóm, bài viết phân tích tình huống... đều là những minh chứng cho thấy năng lực vận dụng và sáng tạo của sinh viên. Sự đa dạng này giúp đánh giá toàn diện hơn, đồng thời giảm bớt áp lực thi cử và khuyến khích một quá trình học tập chủ động, liên tục.
5.2. Chú trọng đánh giá quá trình và năng lực vận dụng
Đánh giá quá trình là việc theo dõi, ghi nhận sự tiến bộ của sinh viên một cách thường xuyên. Nó bao gồm việc quan sát thái độ học tập trên lớp, mức độ tham gia phát biểu, chất lượng chuẩn bị bài ở nhà. Năng lực vận dụng được thể hiện qua khả năng sử dụng lý luận Tư tưởng Hồ Chí Minh để giải quyết một vấn đề thực tiễn. Ví dụ, một bài tập yêu cầu phân tích vấn đề khởi nghiệp của thanh niên hiện nay dưới góc nhìn tư tưởng Hồ Chí Minh về phát huy nội lực. Cách đánh giá này không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn thúc đẩy tư duy phản biện và khả năng liên hệ thực tiễn của người học.
