ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Mệt mỏi và hồi phục là hai quá trình diễn ra trong cơ thể, đó cũng là cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể con ngƣời. Sự phối hợp một cách hợp lý giữa- mệt mỏi và hồi phục chính là cơ sở sinh lí của quá tình thích nghi đối với lƣợng vận động. Tùy thuộc vào đặc điểm và tính chất của quá trình hồi phục mà trình độ tập luyện và thành tích thể thao có thể đƣợc tăng lên hoặc giảm đi.
Nếu không đƣợc hồi phục đúng mức sẽ gây ra mệt mỏi kéo dài và có thể sẽ dẫn đến việc tập luyện quá mức gây ảnh hƣởng đến sức khỏe và khả năng hoạt động thể lực của đối tƣợng tập luyện. Ngày nay không ít ngƣời xem nhẹ vấn đề hồi phục thể chất cũng nhƣ hồi phục sau quá trình tập luyện. Tập luyện thể thao, hoạt động thể chất trong 1 thời gian dài dẫn đến mệt mỏi điều này cần phải có quá trình hồi phục. Mệt mỏi từ buổi tập sẽ gây cản trở lớn cho quá trình tập luyện tiếp theo cũng nhƣ hoạt động học tập đối với sinh viên.
Tất cả các động tác tập luyện thể thao, đặc biệt là những bài tập nặng, đều tạo sức ép lên cơ thể. Bạn mệt mỏi sau khoảng thời gian vận động mạnh liên tục. Khi đó cơ thể sẽ có phản hồi nhƣ thở dốc, đau nhức vì những tổn thƣơng vi mô cho những tế bào cơ. Cho nên cần phải để cơ bắp phục hồi sau những buổi tập luyện thể thao để chúng có thể duy trì tốt nhất cho các hoạt động của cơ thể.
Tiến sĩ Chris Kolba, chuyên gia vật lý trị liệu tại Trung tâm y tế Đại Học Wexner thuộc bang Ohio ở Columbus cho biết nồng độ hóc môn và enzyme biến động gây ra hiện tƣợng viêm cơ khi thực hiện nghiên cứu hơn 1.000 ngƣời thƣờng xuyên tập luyện thể thao với cƣờng độ mạnh. Ông còn khám phá ra rằng nếu để hiện trạng cơ bắp hoạt động ở mức độ cao mà không có sự nghỉ ngơi thích hợp sẽ gây tổn thƣơng nghiêm trọng cho các hoạt động sinh hoạt hằng ngày của cơ thể. Tập luyện thể thao thƣờng xuyên sẽ mang lại những thay đổi đáng kể về mặt hình thể và mang đến nhiều lợi ích cho sức khỏe. Cơ bắp của bạn sẽ phát 1 triển, giảm mỡ, cải thiện độ nhạy của insulin, giảm viêm, sức khỏe tim mạch tốt hơn, và tổng quan cũng trở nên khỏe mạnh hơn.
Nhƣng cần phải cho cơ thể của mình có thời gian để những thay đổi tốt đó diễn ra, trƣớc khi lại tạo áp lực mới lên cơ thể của mình một lần nữa. Những tác động mà các động tác tập luyện thể thao gây ra sẽ kích hoạt hệ miễn dịch của cơ thể và chữa trị những tổn thƣơng. Và khi các mô của cơ thể từ cơ bắp cho đến xƣơng, tim và phổi đƣợc phục hồi, chúng sẽ săn chắc hơn một chút so với trƣớc đây. Nhờ đó, lần sau khi thực hiện những bài tập tƣơng tự, bạn sẽ không chịu những tổn thƣơng nhiều nhƣ vậy nữa.
Vậy hồi phục là gì? Là thuật ngữ chung chỉ quá trình thích nghi năng lƣợng vận động của VĐV sau khi tập luyện và thi đấu. Thích nghi hóa chức năng VĐV là thuật ngữ chỉ những phản ứng tích cực từ kích thích huấn luyện đến quá trình thích nghi. Những sự thích nghi này ở cả góc độ thể chất và tâm lý (Cader 1990). Thiếu đi sự hồi phục sẽ làm ảnh hƣởng xấu đến sự thích nghi thể chất và tâm lý sau vận động tập luyện và thi đấu.
Từ đó dẫn đến hiện tƣợng quá tải trong tập luyện. Trong huấn luyện thể thao, để hồi phục năng lực cho VĐV thì có rất nhiều phƣơng pháp nhƣ các phƣơng pháp sƣ phạm, phƣơng pháp y sinh học bao gồm: dinh dƣỡng hợp lý, thủy trị liệu, ánh sáng trị liệu, điện trị liệu, điều hòa oxy cao áp, tắm hơi, xoa bóp… Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến hồi phục sau tập luyện, cụ thể: GS. Lê Quý Phƣợng cùng các cộng sự (2007) công bố đề tài: “Nghiên cứu tác dụng của viên tăng lực Phunamine trong quá trình hồi phục thể lực của vận động viên bóng bàn”, các tác giả thực nghiệm trên 30 VĐV Bóng bàn lứa tuổi 12 - 16 và đánh giá trình độ hồi phục thông qua các chỉ tiêu: Số lƣợng bạch cầu đoan trung tính (WBC), số lƣợng hồng cầu (RBC), huyết sắc tố (HGB), thể tích trung bình hồng cầu (MCV), hàm lƣợng Testosterol, hàm lƣợng LDH, hàm lƣợng axit lactic. Kết quả nghiên cứu cho thấy viên Phutamine có tác dụng phục hồi nhanh các chỉ tiêu sinh hóa máu VĐV, bổ sung testosterol, kích hoạt enzyme LDH và tăng phản xạ thần kinh của vận động viên.
2 Tác giả Lƣu Thiên Sƣơng (2004): “Nghiên cứu sự mệt mỏi và hồi phục của vận động viên nữ bóng rổ đội tuyển Quốc gia”. Tác giả đã kết luận một số vận động viên có biểu hiện mệt mỏi sau tập luyện nhƣng không có dấu hiệu tập luyện quá sức thông qua ba chỉ tiêu glycose huyết, urê huyết và protein niệu. Tác giả kiến nghị cần kết hợp với các chỉ tiêu huyết học, axit lactic cũng nhƣ kiểm tra mệt mỏi - hồi phục của hệ thần kinh cơ hay dinh dƣỡng cho hồi phục thì công tác huấn luyện thì sẽ ngày càng hiệu quả hơn [53]. Tác giả Trƣơng Ngọc Để - Lý Đại Nghĩa: “ Nghiên cứu ứng dụng một số biện pháp hồi phục cho vận động viên điền kinh (cự ly trung bình - dài)”.
Với đề tài này tác giả đƣa ra một số biện pháp hồi phục nhƣ: Rung cơ, căng cơ, điện biện pháp, xoa bóp thể thao thì 100% nhận định phƣơng pháp xoa bóp, căng cơ và rung cơ ở mức độ rất tốt, chỉ có 75% nhận định tốt ở biện pháp điện và có cả 25% đánh giá biện pháp hồi phục này ở mức trung bình [20]. Theo đề tài NCKH của TS. Trần Quang Vũ (2004): “Nghiên cứu ứng dụng phƣơng pháp xoa bóp kết hợp điện từ trƣờng để hồi phục cho vận động viên bóng đá”, Chuyên đề số 2, Viện khoa học TDTT Hà Nội. Đã sử dụng hai biện pháp là xoa bóp và điện từ trƣờng cùng với các chỉ số về TSM cơ sở, HA cơ sở và KNXLTT (test vòng hở landolt) ở giai đoạn thực nghiệm để đánh giá mức độ hồi phục của VĐV bóng đá [76].
Tác giả Nguyễn Thành Lâm công bố đề tài: “Hiệu quả việc bổ sung các chất dinh dƣỡng, vitamin và khoáng chất đối với vận động viên dự tuyển Quốc gia tập huấn tại Trung tâm HLTT QGTP. Hồ Chí Minh”, đề tài đƣa ra ba chỉ số hồi phục đó là: Cân nặng, tần số mạch và huyết áp của vận động viên khi yên tĩnh, cùng với các chỉ số về tình trạng dinh dƣỡng, chất lƣợng giấc ngủ và cảm hứng tập luyện ở hai giai đoạn thực nghiệm để đánh giá mức độ hồi phục của các VĐV dự tuyển Quốc gia tập huấn tại Trung tâm huấn luyện thể thao Quốc gia TP. Hồ Chí Minh. Tác giả Nguyễn Thị Thảo: “Nghiên cứu ứng dụng một số biện pháp hồi phục sau tập luyện cho vận động viên Karatedo nam trẻ Quốc gia tại Trung tâm HLTT QG TP.
Với đề tài này tác giả đƣa ra một số biện pháp hồi phục 3 nhƣ: bơi thả lỏng, xông hơi khô, ƣớt, biện pháp tắm thủy lực, biện pháp xoa bóp, bấm huyệt. Cùng với các chỉ số về cân nặng, TSM cơ sở, Huyết áp, Phản xạ đơn - phức, KNXLTT (vòng hở Landotl), test harvard, test cooper, nồng độ axit lactic, tình trạng dinh dƣỡng, cảm hứng tập luyện, chất lƣợng giấc ngủ để đánh giá mức độ hồi phục của vận động viên Karatedo nam trẻ Quốc gia tại Trung tâm HLTT QG TP. Tuy nhiên các công trình đã công bố đều chủ yếu tập trung vào hồi phục cho vận động viên sau khi tập luyện và thi đấu còn đối với sinh viên không chuyên hầu nhƣ các khái niệm này hoàn toàn mới mẻ, điều này xuất phát từ nội dung và khối lƣợng vận động mà các em đón nhận trong quá trình học tập, tập luyện. Song có thể nhận thấy không phải em nào cũng có thể hoàn thành khối lƣợng mà giáo viện yêu cầu, hay quá sức trong quá trình tập luyện điều này làm cho các em bị tổn thƣơng về thể chất sau học tập và tập luyện.
Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Ứng dụng các biện pháp phục hồi sau tập luyện thể thao cho sinh viên trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Đề tài tiến hành nghiên cứu với mục đích: Trên cơ sở đánh giá thực trạng sử dụng các biện pháp hồi phục sau hoạt động học tập môn GDTC cho sinh viên Trƣờng Cao đẳng Y tế Thái Nguyên, đề tài tiến hành lựa chọn biện pháp hồi phục phù hợp, có tính khả thi để nâng cao hiệu quả hồi phục sau vận động cho sinh viên trƣờng Cao đẳng Y tế Thái Nguyên giúp các em chuẩn bị tốt hơn cho các hoạt động tiếp theo. Mục tiêu nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu trên, đề tài xác định giải quyết hai mục tiêu nghiên cứu sau: - Mục tiêu 1: Đánh giá thực trạng và xây dựng các biện pháp hồi phục sau tập luyện Thể thao của sinh viên trƣờng Cao đẳng Y tế Thái Nguyên. - Mục tiêu 2: Ứng dụng và đánh giá hiệu quả các biện pháp hồi phục sau tập luyện cho sinh viên trƣờng Cao đẳng y tế Thái Nguyên.
4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học của trạng thái mệt mỏi 1.1 Khái niệm mệt mỏi Trong y học, mệt mỏi là một trạng thái nhận thức đƣợc biểu hiện qua một loạt các đau đớn, thƣờng gắn với sự yếu đi của thể chất hoặc tinh thần, trạng thái mệt mỏi có thể biến đổi từ trạng thái chung của sự hôn mê đến cảm giác đau đớn của từng nhóm cơ cụ thể. Mệt mỏi thể chất là thuật ngữ trực tiếp cho trạng thái giảm hoặc mất khả năng dùng lực bằng cơ bắp thực hiện những động tác [86]. Lê Quý Phƣợng: Mệt mỏi là sự giảm khả năng làm việc do lao động trƣớc đo gây ra. Nhƣng cần phải nhấn mạnh tính chất tạm thời và thuận nghịch của hiện tƣợng mệt mỏi.
Vì vậy mệt mỏi là trạng thái cơ thể con ngƣời tạm thời giảm khả năng hoạt động. Giảm khả năng hoạt động là biểu hiện bên ngoài quan trọng nhất và là dấu hiệu cơ bản của quá trình mệt mỏi.