PHẦN MỞ ĐẦU Việc làm là một trong những nhu cầu cơ bản nhất của người lao động để bảo đảm cuộc sống và phát triển toàn diện [77]. Công dân có sức lao động phải được làm việc để duy trì sự tồn tại của bản thân và góp phần xây dựng xã hội, thực hiện các nghĩa vụ đối với cộng đồng, xã hội. Vì vậy, giải quyết việc làm, bảo đảm cho mọi người có khả năng lao động đều có cơ hội làm việc là trách nhiệm của Nhà nước, của các cơ sở đào tạo, của các doanh nghiệp và của toàn xã hội. Theo dự báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO: International labour organization), Việt Nam sẽ có khả năng tạo thêm được 6 triệu việc làm, tương đương với 1/10 số việc làm tăng thêm đến năm 2025 của toàn bộ khối ASEAN do tác động từ việc hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).
Đặc biệt, với hiệp định thương mại tự do ở mức cam kết cao như TPP sẽ mang lại những cơ hội lớn cho thị trường lao động trong nhiều lĩnh vực [96]. Tuy nhiên, thị trường lao động Việt Nam hiện nay đã và đang đặt ra nhiều vấn đề bức xúc đối với các nhà quản lý, hoạch định chính sách cũng như thu hút sự đầu tư nghiên cứu của các nhà khoa học. Đó là tình trạng thất nghiệp, chất lượng nguồn lao động, mất cân đối cơ cấu lực lượng lao động, quản lý và phát triển nguồn lao động, thu nhập, hiệu quả sử dụng lao động…Trong đó sự không tương hợp giữa đào tạo đại học và nhu cầu sử dụng nhân lực của xã hội là một trong các nguyên nhân chính. Các con số thống kê phản ánh quy mô sinh viên tốt nghiệp đại học ra trường không tìm được việc làm có xu hướng gia tăng: Tỉ lệ lao động có trình độ đào tạo từ đại học trở lên trong cơ cấu thất nghiệp cả nước tăng từ 10,1% năm 2012 lên 14,0% năm 2013 và 16,5% năm 2014 [22], [23], [24], [25].
Trong bối cảnh đó, Hội nghị lần thứ XIII Ban Chấp hành Trung ương khoá XI đã ban hành Nghị Quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Nghị quyết đã xác định quan điểm chỉ đạo: "Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc; với tiến bộ khoa học và công nghệ; phù hợp quy luật khách quan. Chuyển phát triển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu theo số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả, đồng thời đáp 2 ứng yêu cầu số lượng”. Tuy nhiên, sau 5 năm triển khai Nghị quyết, đến nay, tình trạng sinh viên chưa có việc làm vẫn còn nhiều.
Theo công bố của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội và Tổng Cục thống kê thì đến hết quý IV năm 2018, cả nước có hơn 1 triệu người thất nghiệp, trong đó có 135,8 nghìn người có trình độ đại học trở lên bị thất nghiệp. Đây là một trong những vấn đề mang tính thời sự, tạo nên những thách thức gay gắt không chỉ đối với các cơ sở giáo dục đại học mà còn là bài toán nan giải đối với các nhà quản lý giáo dục nói chung và quản lý giáo dục ngành TDTT nói riêng. Trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 08 – NQ/TW, ngày 1 tháng 12 năm 2011 của Bộ Chính trị (Khóa XI) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, tạo bước phát triển mạnh mẽ về thể dục, thể thao đến năm 2020, Chính phủ xác định: “Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ thể dục, thể thao; tập trung xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành, giáo viên, HLV, cán bộ quản lý có đủ phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển sự nghiệp thể dục, thể thao” là nhiệm vụ trọng tâm [33]. Việc đào tạo đội ngũ cán bộ, giáo viên TDTT cũng được xác định trong Quy hoạch phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2020, định hướng đến năm 2030: “Tăng cường đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên, cộng tác viên thể dục, thể thao”; “Phát triển GDTC và thể thao trường học”; “Phát triển các CLB thể dục, thể thao cấp cơ sở” là 3 trong số 8 đề án cần xây dựng và hoàn thiện để đến năm 2020, thể dục, thể thao cơ bản được phát triển đồng đều giữa các đối tượng, rộng khắp giữa các vùng, miền, các địa phương trong cả nước, góp phần nâng cao sức khỏe và tuổi thọ của người Việt Nam, vì sự nghiệp dân cường, nước thịnh [34].
Như vậy, việc đào tạo nguồn nhân lực TDTT là một trong những nhiệm vụ quan trọng đang được Đảng và Nhà nước ta quan tâm, chú trọng trong giai đoạn hiện nay. Trường Đại học TDTT Bắc Ninh là một trong 5 trường Đại học TDTT của nước ta đào tạo nguồn nhân lực TDTT có chất lượng cao. Số lượng sinh viên hàng năm vào khoảng 1.500 người, cung cấp nguồn nhân lực TDTT cho cả nước, đặc biệt là khu vực phía Bắc. Tuy nhiên, theo số liệu thống kê của Nhà trường về sinh viên tốt nghiệp có việc làm cho thấy, 81% sinh viên tốt nghiệp năm 2001 và 2002 tìm được việc làm sau 6 tháng; hơn 60% sinh viên tốt nghiệp năm 2010 và năm 2014 có việc làm sau 1 năm ra trường.
Như vậy tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp tìm được 3 việc làm có xu hướng giảm dần, thời gian tìm việc lâu hơn và ngày càng khó khăn. Bên cạnh 3 ngành học: Huấn luyện thể thao, Y sinh học TDTT, Quản lý TDTT thì Giáo dục thể chất là Ngành nhận được nhiều sự quan tâm của người học. Ngành GDTC thuộc nhóm ngành đào tạo giáo viên, có mã ngành 7140206 [9]. Sau khi tốt nghiệp, Cử nhân Ngành GDTC trở thành giáo viên GDTC trong các trường thuộc hệ thống giáo dục quốc dân; Là cán bộ chuyên môn về lĩnh vực TDTT trong các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan quản lý xã hội về TDTT hoặc có thể là cán bộ tổ chức, hướng dẫn hoạt động TDTT tại các đơn vị TDTT cơ sở, các CLB TDTT.
Năm 2015, Trường Đại học TDTT Bắc Ninh là Trường duy nhất trong khối ngành TDTT được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt Đề án xây dựng Trường trở thành Trường Trọng điểm quốc gia với mục tiêu là cơ sở đào tạo được bảo đảm đủ các điều kiện để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực TDTT chất lượng cao; nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ TDTT hàng đầu Việt Nam. Phấn đấu đến năm 2020 trở thành Trường Trọng điểm quốc gia theo hướng chuẩn hóa, hiện đại và hội nhập quốc tế [20]. Tuy nhiên, để thực hiện mục tiêu đó, Trường Đại học TDTT Bắc Ninh cần rất nhiều sự đổi mới mà trong đó, những hạn chế còn tồn tại trong công tác đào tạo cần được đặc biệt chú trọng. Hạn chế này đã được đề cập trong Đề án chiến lược phát triển Trường Đại học TDTT Bắc Ninh giai đoạn 2014-2020: “Sản phẩm đào tạo của Trường chưa thực sự là nguồn nhân lực trình độ cao; Hình thức tổ chức dạy học còn lạc hậu, phương pháp giảng dạy chưa đổi mới, phương pháp đánh giá chất lượng đào tạo còn mang tính chủ quan…” [101].
Sinh viên tốt nghiệp đại học là sản phẩm của đào tạo đại học. Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước với bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thì việc sinh viên tốt nghiệp và tìm được việc làm phù hợp với ngành đào tạo là chứng nhận xã hội có giá trị cao nhất và thuyết phục nhất về chất lượng đào tạo của một trường đại học. Hội nhập quốc tế đang mang đến nhiều cơ hội, đồng thời cũng đặt ra những thách thức to lớn không chỉ đối với Trường Đại học TDTT Bắc Ninh mà còn đối với các trường đại học trong khối ngành TDTT. Việc nắm bắt và khai thác được những cơ hội đó, hay để nó trôi đi phụ thuộc chủ yếu vào tầm nhìn, chiến lược, phương thức điều hành của những nhà lãnh đạo, quản lý.
Nếu không đổi mới về nhận thức, về cách lãnh đạo, quản lý, điều hành 4 giáo dục đại học hiện còn mang nặng tính bao cấp thì khó khăn, thách thức ngày càng lớn. Do đó, việc nghiên cứu, tìm giải pháp phát huy ưu điểm, khắc phục những hạn chế của Nhà trường góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực TDTT đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới đất nước và nhu cầu TDTT của xã hội là vấn đề cấp thiết. Vấn đề đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực TDTT và thực trạng việc làm của họ thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong nước: Bùi Quang Hải (2014) [53], Nguyễn Đại Dương (2015) [46], Phạm Tuấn Hiệp (2015) [57], Võ Thị Kim Loan (2014) [65], Đặng Ngọc Sự (2012) [83], Yang Xiaodong (2009) [120], Zhang Cai (2014) [123]… Các công trình nghiên cứu của các tác giả nói trên đã đánh giá thực trạng về nhu cầu của xã hội đối với nhân lực TDTT, thực trạng việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp, nhưng chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu thực trạng việc làm và mức độ đáp ứng nhu cầu xã hội của cử nhân Ngành GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh. Xuất phát từ ý nghĩa và tầm quan trọng của vấn đề nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu thực trạng việc làm và các giải pháp định hướng đào tạo cử nhân GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh theo nhu cầu xã hội” Mục đích nghiên cứu: Thông qua đánh giá thực trạng việc làm của cử nhân GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh, xác định ưu điểm, hạn chế và phân tích những nguyên nhân chủ quan, khách quan ảnh hưởng tới quá trình tìm kiếm việc làm của khách thể nghiên cứu.
Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp định hướng đào tạo cử nhân GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh gắn với nhu cầu xã hội. Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi tập trung giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau: Nhiệm vụ 1. Thực trạng việc làm của cử nhân GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh. Xác định giải pháp định hướng đào tạo cử nhân GDTC Trường Đại học TDTT Bắc Ninh theo nhu cầu xã hội.