Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỆN PHÁP ĐIỀU TRA KHÁM XÉT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của biện pháp điều tra khám xét 1. Khái niệm Khám xét là một trong những biện pháp điều tra được quy định trong pháp luật của nhiều nước trên thế giới nói chung và trong lịch sử Tố tụng hình sự Việt Nam nói riêng. Ở góc độ khoa học luật Tố tụng hình sự, biện pháp điều tra khám xét cũng là đề tài nghiên cứu của nhiều học giả.
Xung quanh khái niệm khám xét tồn tại nhiều quan niệm, cách thức định nghĩa khác nhau: Theo Từ điển tiếng Việt năm 2003, “khám” dưới góc độ pháp lý được hiểu là: “Xét, lục soát để tìm tang chứng của tội lỗi, của hoạt động phạm pháp” [42, tr. Từ điển Luật học của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2000 đưa ra khái niệm khám xét là: Một hoạt động điều tra được tiến hành ngay sau khi khởi tố vụ án theo lệnh của người có thẩm quyền theo quy định tại điều 141- Bộ luật tố tụng hình sự, để tìm kiếm và thu hồi công cụ phạm tội, tiền bạc và đồ vật do phạm tội mà có, cũng như mọi đồ vật và tài liệu khác có thể có ý nghĩa đối với vụ án. Có thể tiến hành phát hiện những người đang bị truy nã và phát hiện tử thi [38, tr. Có thể thấy, việc định nghĩa khám xét theo Từ điển nêu trên đã nêu lên được khám xét là hoạt động tố tụng hình sự đồng thời là biện pháp nghiệp vụ điều tra của các cơ quan có thẩm quyền, áp dụng đối với tội phạm nhằm phát hiện những người đang bị truy nã và phát hiện tử thi.
Tuy nhiên, định nghĩa này lại chưa khẳng định được bản chất của khám xét là sự tìm tòi, lục soát, cưỡng chế của các cơ quan có thẩm quyền trên những đối tượng nhất định, 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cũng chưa thể hiện đầy đủ mục đích của khám xét là nhằm phát hiện những chứng cứ, tài liệu có liên quan đến vụ án, hoặc tìm kiếm người đang bỏ trốn, người bị bắt cóc, hoặc phát hiện các phần của tử thi… dẫn đến việc hiểu không thật sự đầy đủ về bản chất, mục đích của hoạt động khám xét. Bên cạnh đó, việc quan niệm khám xét là một hoạt động điều tra được tiến hành ngay sau khi khởi tố vụ án là chưa phù hợp. Bởi lẽ, khám xét là một trong những biện pháp điều tra ban đầu nên biện pháp này hoàn toàn có thể được thực hiện trước hoặc sau khi khởi tố vụ án hình sự. Dưới góc độ khoa học luật Tố tụng hình sự, trong những cuốn sách chuyên khảo hoặc giáo trình luật tố tụng hình sự, các nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về biện pháp điều tra khám xét: Giáo trình Khoa học điều tra hình sự của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2014 định nghĩa: Khám xét là biện pháp điều tra được tiến hành bằng cách tìm tòi, lục soát, cưỡng chế người, chỗ ở, địa điểm, thư tín, bưu kiện, bưu phẩm nhằm phát hiện, thu giữ công cụ, phương tiện phạm tội; đồ vật, tài sản do phạm tội mà có, đồ vật tài liệu khác có liên quan đến vụ án hoặc phát hiện xác chết hay người đang bị truy nã, người bị bắt cóc [39, tr.
Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014 quan niệm: Khám xét là biện pháp điều tra bằng cách tìm tòi, lục soát có định hướng người, chỗ ở, địa điểm, đồ vật, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm nhằm thu thập công cụ, phương tiện phạm tội, vật mang dấu vết của tội phạm hoặc những vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án đang giải quyết hoặc xác chết hay người bị truy nã [23, tr. Nguyễn Ngọc Anh trong Cuốn Sổ tay pháp luật của Điều tra 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com viên lại định nghĩa: “Khám xét là hoạt động điều tra được quy định trong BLTTHS, do cơ quan điều tra tiến hành bằng cách lục soát người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm để tìm kiếm dấu vết tội phạm, thu thập tài liệu, vật chứng hoặc những đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án” [2, tr. Các định nghĩa về khám xét nêu trên đã khắc phục được hạn chế trong cách định nghĩa của Từ điển, đồng thời nhấn mạnh, làm sáng tỏ được những nội dung cơ bản của biện pháp khám xét như bản chất, mục đích và các hoạt động khám xét cụ thể. Theo đó, bản chất của biện pháp khám xét là sự tìm tòi, lục soát, cưỡng chế của các cơ quan có thẩm quyền trên những đối tượng nhất định.
Mục đích của khám xét là nhằm thu thập những chứng cứ, tài liệu hoặc các đồ vật khác có liên quan đến vụ án, từ đó làm cơ sở để giải quyết vụ án hình sự. Các hoạt động khám xét rất đa dạng, bao gồm khám người, khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, khám thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm… Tuy nhiên, những định nghĩa trên nêu trên vẫn có hạn chế là chưa đề cập đến các nội dung về căn cứ, trình tự, thủ tục tiến hành khám xét, thậm chí, thẩm quyền tiến hành khám xét cũng chưa được thể hiện hoặc thể hiện không đầy đủ. Có định nghĩa không thể hiện nội dung thẩm quyền khám xét, có định nghĩa lại thể hiện nội dung này không đầy đủ khi chỉ quan niệm thẩm quyền tiến hành khám xét thuộc về CQĐT. Trên thực tế, khám xét là biện pháp điều tra được thực hiện trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nên bên cạnh CQĐT, hàng loạt các cơ quan khác như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cũng có thẩm quyền tiến hành khám xét trong phạm vi quyền hạn của mình theo quy định của pháp luật.
Theo chúng tôi, dưới góc độ khoa học luật tố tụng hình sự, khám xét cần được hiểu đầy đủ là: “một biện pháp điều tra được quy định trong luật tố 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tụng hình sự, do các cơ quan có thẩm quyền tiến hành bằng cách tìm tòi, lục soát, cưỡng chế người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm để tìm kiếm, thu thập dấu vết của tội phạm, tài liệu, vật chứng hoặc những đồ vật khác có liên quan đến vụ án theo các căn cứ, trình tự, thủ tục luật định”. Như vậy, theo khái niệm trên, biện pháp điều tra khám xét phải bao hàm những yếu tố sau: - Được thực hiện bởi các cơ quan có thẩm quyền khi có đủ căn cứ và theo một trình tự, thủ tục luật định. - Khám xét chủ yếu bao gồm các hoạt động: tìm tòi, lục soát, cưỡng chế. - Các biện pháp khám xét cụ thể bao gồm: khám người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm.
- Mục đích chung của biện pháp khám xét là phát hiện, thu thập những chứng cứ, tài liệu hoặc đồ vật khác liên quan đến việc giải quyết vụ án hình sự. Đặc điểm Biện pháp điều tra khám xét có một số đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, khám xét là biện pháp điều tra trong tố tụng hình sự có mục đích là phát hiện, thu thập vật chứng có liên quan trong vụ án hình sự, từ đó làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án Như đã phân tích ở phần trên, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có nhiều biện pháp điều tra khác nhau được thực hiện và mỗi biện pháp mang lại những mục đích, hiệu quả riêng. Đối với biện pháp khám xét, khi thực hiện, các cơ quan có thẩm quyền sẽ phát hiện, thu thập được những chứng cứ, tài liệu có liên quan đến vụ án. Đó có thể là vũ khí, công cụ, phương tiện phạm tội, những tài sản bị tội phạm chiếm đoạt, những vật mang dấu vết tội phạm, những mẫu vật để nghiên cứu, so sánh hoặc những giấy tờ, tài liệu khác có liên quan đến vụ án.
Trong một số trường hợp, khi hoạt động khám 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xét được tiến hành tại chỗ ở, địa điểm, chỗ làm việc của của chủ thể bị khám xét còn giúp phát hiện người đang bị truy nã, tử thi hoặc các phần của tử thi, người bị bắt cóc, người bị giam giữ… Những tài liệu, chứng cứ này là cơ sở quan trọng để các cơ quan có thẩm quyền xác định có hay không có hành vi phạm tội xảy ra, nếu có căn cứ để xác định là đã xảy ra hành vi phạm tội thì lập kế hoạch, phương hướng điều tra và tổ chức thực hiện các hoạt động điều tra phù hợp, từ đó từng bước chứng minh tội phạm, nhanh chóng làm sáng tỏ sự thật khách quan trong vụ án hình sự. Thứ hai, khám xét là biện pháp điều tra mang tính cưỡng chế trong tố tụng hình sự Theo Từ điển tiếng Việt năm 2003, cưỡng chế là “buộc người khác phải làm theo những ý nghĩ hoặc hành động của mình” [42, tr.78], suy rộng ra, cưỡng chế trong tố tụng hình sự là việc căn cứ vào các quy định của pháp luật tố tụng hình sự để buộc các đối tượng bị áp dụng phải tuân theo những mệnh lệnh, yêu cầu nhất định. Trong tố tụng hình sự, có nhiều biện pháp cưỡng chế khác nhau được ghi nhận như các biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam, bắt người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, đặt tiền để bảo đảm… hoặc các biện pháp điều tra thể hiện tính cưỡng chế như khám xét, thu giữ, tạm giữ đồ vật là vật chứng và tài liệu có liên quan trực tiếp đến vụ án, xem xét dấu vết trên thân thể, áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản… Khi thực hiện những biện pháp này, các cơ quan có thẩm quyền phải căn cứ vào các quy định của luật tố tụng hình sự và những quy định liên quan khác để buộc các đối tượng bị áp dụng phải tuân thủ. Có thể thấy khám xét là biện pháp điều tra có tác động mạnh đến những quyền cơ bản của công dân đã được pháp luật Việt Nam bảo vệ.
Đó là các quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.