Đặt vấn đề Công cuộc đổi mới đất nước đã diễn ra 20 năm, các thành tựu phát triển của đất nước đang ngày càng định hình rõ trên các lĩnh vực hoạt động: công nghiệp hóa, hiện đại hóa, (nhất là công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn), đô thị hoá; phát triển nên kinh tế thị trường; thực hiện mở cửa hội nhập quốc tế. Với khoảng thời gian đổi mới quý giá, chúng ta đã tạo ra nhiều thành tựu quan trọng, đánh dấu mốc son trong lịch sử phát triển của đất nước và dân tộc. Đặc biệt trong lĩnh vực nông thôn, nông nghiệp, nông dân- một lĩnh vực đang được coi là có nhiều biến đổi và phát triển có ý nghĩa quan trọng so với điều kiện đặc thù của đất nước ta. Chính khu vực nông thôn, nông dân, nông nghiệp đã khởi xướng công cuộc đổi mới, mở ra một giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Trong hàng loạt những biểu hiện biến đổi và phát triển của khu vực nông thôn, nông nghiệp và nông dân - hay còn gọi là “tam nông” ở nước ta nói chung và nông thôn vùng ven đô nói riêng, chúng tôi nhận thấy một vấn đề khá lý thú cần phải được quan tâm nghiên cứu làm sáng tỏ: công cuộc đổi mới đất nước đang làm cho xã hội nông thôn biến đổi nhanh chóng về khía cạnh xã hội, người dân ngày một năng động, tích cực hơn trong tham gia vào quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Do vậy, trong nghiên cứu này chúng tôi muốn (ập trung nghiên cứu làm rõ: một số biến đổi xã hội tiêu biểu ở nông thôn vòng ven đô Hà Nội, liệu những biến đổi đó có phải là nhân rố “vừa là động lực vừa là mục tiêu” của quá trình đổi mới và phát triển ở khu vực nông thôn ven đô Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung không?. Nông thôn vùng ven đô Hà Nội đang được đánh giá là khu vực có những biến đổi và phát triển nhanh chóng dưới tác động của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn; quá trình đô thị hoá; quá trình phát triển nền kinh tế thị trường và quá trình mở cửa hội nhập với thế giới. Hai mươi năm thực hiện đổi mới bộ mặt các làng- xã ven đô Hà Nội đã thực sự đổi thay, giàu có hơn, khang trang hơn và nhiều sinh khí hơn.
Vùng nông thôn ven đô Hà Nội đang gia tốc quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp thành phi nông nghiệp; sự giao thoa và tác động qua lại giữa văn hóa đô thị và văn hoá nông thôn; cuộc đấu tranh giữa các yếu tố nông thôn - truyền thống và đô thị - hiện đại trong trong đời sống hàng ngày; sự phát triển của nhóm xã hội đa nghề nghiệp.đang đòi hỏi các nghiên cứu khoa học xã hội làm sáng tỏ. Để có cơ sở chứng minh cho nhận định này, đề tài nghiên cứu sẽ đi sâu vào khảo sát phân tích các biểu hiện cụ thể về một số biến đổi xã hội tiêu biểu của khu vực ven đô Hà Nội hiện nay có mối liên hệ như thế nào đối với đặc điểm cá nhân và gia đình; văn hoá truyền thống của cộng đồng; năng lực lãnh đạo quản lý của đội ngũ cán bộ cơ sở; quá trình đô thị hoá, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế.Đề tài sẽ chú ý làm rõ sự tác động của kinh tế thị trường, các quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa. làm cho người dân ven đô Hà Nội có điều kiện để phát huy tính năng động của mình, thích nghi với điều kiện mới, làm biến đổi điều kiện sống, việc lao động sản xuất, di động xã hội, cơ may thăng tiến, cơ hội về nâng cao đời sống vật chất, văn hoá và đang dần hình thành một lối sống văn minh công nghiệp, đô thị của người dân nông thôn ven đô Hà Nội. Đặc biệt đề tài nghiên cứu sẽ đi vào phân tích một số xu hướng biến đổi và gợi mở các khuyến nghị nhằm hạn chế những khía cạnh tiêu cực của biến đổi xã hội như khoảng cách phân hóa giàu nghèo quá lớn.
đồng thời thúc đẩy tính tích cực của biến đổi xã hội như: chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp, tính năng động của người dân; khôi phục và phát huy văn hóa truyền thống. tạo đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở nông thôn vùng ven đô Hà Nội. Từ đó tạo nên tư duy, lối sống, giá trị và hành động phù hợp với công cuộc đổi mới đất nước. Tình hình nghiên cứu của Đề tài Dưới tác động của quá trình thực hiện đường lối đổi mới đất nước, bộ mặt nông thôn nước ta nói chung và nòng thôn các vùng ven đô nói riêng đã có nhiều biến đổi to lớn.
Chính sự chuyển mình và phát triển có ý nghĩa lớn lao này là chủ đề thu hút nhiều công trình khoa học tiến hành nghiên cứu. Cho đến nay đã có những công trình nghiên cứu về sự biến đổi nông thôn ở nước ta trong thời kỳ đổi mới có thể kể đến: - "Sự phân tầng xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay” (chương trình khoa học cấp nhà nước KX- 07- 05 của tác giả Đỗ Nguyên Phương chủ biên) được phát hành vào năm 1994. - "Góp phần phát triển bên vững nông thôn Việt Nam” của tác giả Nguyễn Xuân Thảo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2004. - "Nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn CNH, HĐH" của Trung tâm tư vấn đầu tư hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn VACTNA, do Nxb CTQG phát hành vào năm 1997, - “Phát triển nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn CNH, HDH ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Bích và Chu Tiến Quảng.
Nxb Nông nghiệp, Hà Nội 1999. - "Nông thôn trong bước quá độ sang kinh tế thị trường" của tác giả Nguyễn Y Na làm chủ biên, Nxb KHXH, Hà Nội 2000. - “Phát triển nông thôn bên vững ” của tác giả Nguyễn Xuân Thảo, Nxb KHXH, Hà Nội 2005. - "Xã hội nông thôn và các vấn đề của nông nghiệp trong thời kỳ hiện nay” của tác giả Đào Thế Tuấn, Tạp chí Xã hội học số 2/1999, - "Đô thị hoá và sự phát triển nông thôn Việt Nam- Một số vấn đề cần quan tâm nghiên cứu” của tác giả Nguyễn Hữu Minh, Tạp chí Xã hội học số 3/2003.
- "Xã hội học và sự phát triển nông thôn Việt Nam- thách thức và triển vọng” của tác giả Tô Duy Hợp, Tạp chí Xã hội học số 3/2003. - "Góp phần tìm hiểu người nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới" của tác giả Mai Huy Bích, Tạp chí Xã hội học số 4/2004. - "Phong trào phát triển kinh tế, xoá đói giảm nghèo của nông dân" của tác giả Bế Quỳnh Nga, Tạp chí Xã hội học số 3/2003. - "Nghiên cứu về nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại bóa"cùa các tác giả Bùi Thái Đức, Lê Đức Thịnh, Vũ Ngọc Bình, Phạm Xuân Đại, Trần Đan Tâm và Nguyễn Vì Nhuận, Tạp chí Xã hội học, số 1/2000.
Các công trình nghiên cứu nêu trên đã tập trung đi vào phân tích thực trạng biến đổi và phát triển về nông nghiệp, nông thôn và nông dân nước ta trong quá trình đổi mới dưới tác động của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; của các quá trình CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn và quá trình đô thị hoá. Những các công trình nghiên cứu này đều có chung nhận định: trong công cuộc đổi mới đất nước khu vực nông thôn, nông nghiệp và nông dân đã có những đóng góp rất lớn vào thành tựu chung của đất nước, dân tộc. Trong thời kỳ CNH, HĐH nông dân và nông nghiệp và nông thôn giữ một vai trò hết sức quan trọng. Trong thực hiện nền kinh tế thị trường và đô thị hoá thì người dân nông thôn lại đang chịu nhiều thiệt thòi nhất.
Một vấn đề lớn được đặt ra là cần phải làm gì, làm như thế nào để tiếp tục và tăng cường sự ưu tiên cho phát triển khu vực nông thôn một cách thiết thực hiệu quả hơn? Bên cạnh các công trình nghiên cứu mang tính đại diện cho cả nước còn có hướng nghiên cứu tập trung về sự biến đổi ở một khu vực nông thôn cụ thể và tiêu biểu- vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới. Trong đó cần phải kể đến những công trình sau: - "Sự biến đổi cơ cấu xã hội-nghê nghiệp của giai cấp nông dân đông bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay" của tác giả Đỗ Thị Thạch - Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, HVCTQG Hồ Chí Minh làm chủ nhiệm công bố năm 2003. - "§w biến đổi của làng - xã Việt Nam ngày nay ở đồng bằng sông Nông" của tác giả Tô Duy Hợp làm chủ biên, Nxb KHXH, Hà Nội 2000. - “Định hướng phát triển làng- xã ở đông bằng sông Hồng ngày nay” của tác giả Tô Duy Hợp làm chủ biên, Nxb KHXH, Hà Nội 2002.
- "Tính năng động của người dân nông thôn vùng đông bằng Bắc bộ với phân tầng xã hội" của tác giả Lưu Hồng Minh, Tạp chí Xã hội học số 2/ 1999. - "Su vận động của nhóm xã hội đa nghề nghiệp trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn đồng bằng sông Hồng" của tác giả Lê Thị Mai. Tạp chí Xã hội học số 1/ 1999. - "Một số biến đổi kinh tế-xã hội ở nông thôn vùng châu thổ sông Hồng hiện nay" của tác giả Trương Xuân Trường, Tạp chí xã hội học số 3/2003.
Từ những công trình nghiên cứu này các tác giả tập trung triển khai cụ thể hoá, đi sâu và làm rõ vấn đề nội dung biến đổi và phát triển về nông nghiệp, nông thôn và nông dân ở vùng đồng bằng sông Hồng với những đặc trưng tiêu biểu so với các vùng khác trong cả nước. Các phát hiện và đề xuất vấn đề trong nghiên cứu về nông thôn, nông dân và nông nghiệp của khu vực đồng bằng sông Hồng có thể chia sẽ với những khu vực khác của đất nước. Đặc biệt, trong thời gian qua đã xuất hiện khá nhiều công trình nghiên cứu về sự biến đổi của vùng nông thôn ven đô thời kỳ đổi mới, cụ thể là: - "Đô thị hoá, phân tầng xã hội và nghèo khổ ở vùng ven đô Hà Nội- Nghiên cứu trường hợp ở vùng ven đô Hà Nội" của tác giả Nguyễn Duy Thắng, Tạp chí Xã hội học số 3/2004. - "Vùng ven đô của Việt Nam: Việc quản lý hành chính sự phát triển đô thị của Hà Nội" của tác gia Michael Leat.
Tạp chí Xã hội học số 3/2000.
