Luận văn thạc sĩ ussh sự biến đổi của gia đình người dao dưới tác động của kinh tế thị trường ở huyện đại từ tỉnh thái nguyên hiện nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh sự biến đổi của gia đình người dao dưới tác động của kinh tế thị trường ở huyện đại từ tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Ánh
• Người hướng dẫn: TS. Hà Thị Bắc
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
• Đề tài: Biến Đổi Gia Đình Người Dao Dưới Tác Động Của Kinh Tế Thị Trường Ở Huyện Đại Từ, Tỉnh Thái Nguyên Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH NGƯỜI DAO DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Gia đình và gia đình người Dao ở Việt Nam
• 1.2. Khái quát về gia đình, cấu trúc và chức năng của gia đình
• 1.3. Gia đình người Dao ở Việt Nam hiện nay
• 1.4. Kinh tế thị trường và sự biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của kinh tế thị trường
• 1.5. Kinh tế thị trường và đặc điểm của kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay
• 1.6. Sự biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của KTTT
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH NGƯỜI DAO DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở HUYỆN ĐẠI TỪ, TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.1. Khái quát về tình hình kinh tế - xã hội và người Dao ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 2.2. Tình hình kinh tế - xã hội ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 2.3. Một số đặc điểm của người Dao ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 2.4. Thực trạng và một số vấn đề đặt ra từ sự biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của kinh tế thị trường ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên hiện nay
• 2.5. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy những biến đổi tích cực và hạn chế những biến đổi tiêu cực của gia đình người Dao dưới tác động của kinh tế thị trường ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên hiện nay
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Đổi Gia Đình Người Dao Tại Huyện Đại Từ

Biến đổi gia đình người Dao dưới tác động của kinh tế thị trường tại huyện Đại Từ, Thái Nguyên là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu xã hội học. Gia đình không chỉ là nơi duy trì nòi giống mà còn là môi trường giáo dục và văn hóa. Sự phát triển của kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho gia đình người Dao. Nghiên cứu này sẽ phân tích những biến đổi trong cấu trúc và chức năng của gia đình người Dao, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm phát huy những biến đổi tích cực và hạn chế những biến đổi tiêu cực.

1.1. Khái Niệm Về Gia Đình Người Dao

Gia đình người Dao có những đặc điểm riêng biệt về cấu trúc và chức năng. Gia đình không chỉ là nơi sinh sống mà còn là nơi giáo dục và bảo tồn văn hóa. Các thành viên trong gia đình thường có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống hàng ngày.

1.2. Tác Động Của Kinh Tế Thị Trường Đến Gia Đình Người Dao

Kinh tế thị trường đã tác động mạnh mẽ đến gia đình người Dao, làm thay đổi cách thức tổ chức và hoạt động của gia đình. Những thay đổi này bao gồm sự chuyển dịch trong vai trò của các thành viên, cũng như sự thay đổi trong các giá trị văn hóa và xã hội.

II. Vấn Đề Biến Đổi Gia Đình Người Dao Dưới Tác Động Kinh Tế Thị Trường

Sự biến đổi gia đình người Dao không chỉ diễn ra ở cấp độ cá nhân mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ cộng đồng. Những vấn đề như ly hôn, bạo lực gia đình, và sự thay đổi trong vai trò giới đang ngày càng gia tăng. Những hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến sự ổn định của gia đình mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của xã hội.

2.1. Thách Thức Đối Với Gia Đình Người Dao

Gia đình người Dao đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ kinh tế thị trường, bao gồm sự gia tăng tỷ lệ ly hôn và bạo lực gia đình. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự ổn định và phát triển của gia đình.

2.2. Tác Động Của Kinh Tế Đến Giá Trị Gia Đình

Kinh tế thị trường đã làm thay đổi các giá trị truyền thống trong gia đình người Dao. Sự chuyển dịch này có thể dẫn đến sự suy giảm vai trò của gia đình trong việc giáo dục và bảo tồn văn hóa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Biến Đổi Gia Đình Người Dao

Để nghiên cứu sự biến đổi của gia đình người Dao, các phương pháp nghiên cứu xã hội học đã được áp dụng. Việc thu thập dữ liệu từ các gia đình người Dao tại huyện Đại Từ giúp làm rõ những biến đổi trong cấu trúc và chức năng của gia đình.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Xã Hội Học

Phương pháp điều tra xã hội học được sử dụng để thu thập thông tin từ các gia đình người Dao. Việc lựa chọn mẫu nghiên cứu đảm bảo tính đại diện cho các nhóm tuổi khác nhau trong cộng đồng.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định các xu hướng và mẫu biến đổi trong gia đình người Dao. Phân tích này sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động của kinh tế thị trường đến gia đình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Biến Đổi Gia Đình Người Dao

Nghiên cứu về biến đổi gia đình người Dao không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Các giải pháp được đề xuất nhằm phát huy những biến đổi tích cực và hạn chế những biến đổi tiêu cực sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho gia đình người Dao.

4.1. Giải Pháp Để Củng Cố Gia Đình

Cần có các giải pháp cụ thể để củng cố gia đình người Dao, bao gồm việc nâng cao nhận thức về giá trị gia đình và giáo dục giới tính. Những giải pháp này sẽ giúp giảm thiểu các vấn đề như bạo lực gia đình và ly hôn.

4.2. Tăng Cường Vai Trò Của Nhà Nước

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ gia đình người Dao trong việc phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Việc này sẽ giúp gia đình người Dao thích ứng tốt hơn với những thay đổi từ kinh tế thị trường.

V. Kết Luận Về Biến Đổi Gia Đình Người Dao Dưới Tác Động Kinh Tế Thị Trường

Biến đổi gia đình người Dao dưới tác động của kinh tế thị trường là một vấn đề phức tạp. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để phát triển. Việc hiểu rõ những biến đổi này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và chính sách có những giải pháp phù hợp.

5.1. Tương Lai Của Gia Đình Người Dao

Tương lai của gia đình người Dao sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi từ kinh tế thị trường. Việc bảo tồn văn hóa và giá trị gia đình là rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi của gia đình người Dao trong các bối cảnh khác nhau. Những nghiên cứu này sẽ giúp làm rõ hơn về tác động của kinh tế thị trường đến gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đã tạo ra những bước chuyển biến sâu sắc trong mọi mặt đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội. Tại tỉnh Thái Nguyên, cộng đồng người Dao có khoảng 25.360 người, chiếm 3,38% tổng số người Dao trên cả nước. Riêng tại huyện Đại Từ – địa bàn miền núi gồm 31 xã, thị trấn với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 18,1% giai đoạn 2010 - 2016 – cộng đồng người Dao Quần Chẹt có 5.152 nhân khẩu, tập trung đông đảo tại các xã như Quân Chu và Phú Xuyên. Trong cơ cấu kinh tế với 94% dân số làm nông nghiệp, sở hữu hơn 12.000 ha lúa và trên 5.000 ha chè, sự thâm nhập của kinh tế hàng hóa đã tác động mạnh mẽ đến các giá trị văn hóa và thiết chế gia đình truyền thống của người Dao.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết mâu thuẫn giữa việc duy trì bản sắc gia đình phụ quyền truyền thống và yêu cầu thích ứng với các quy luật cạnh tranh, phân công lao động mới của kinh tế thị trường. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về gia đình và sự biến đổi gia đình tộc người; khảo sát thực trạng biến đổi cấu trúc quan hệ (hôn nhân, vợ chồng, cha mẹ - con cái, ông bà - con cháu) và 4 chức năng cơ bản của gia đình người Dao Quần Chẹt tại huyện Đại Từ; từ đó chỉ ra những vấn đề bức thiết và đề xuất hệ thống giải pháp phát huy mặt tích cực, hạn chế tác động tiêu cực.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học thực chứng giúp chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách dân tộc, thúc đẩy bình đẳng giới, kiểm soát nguy cơ gia tăng ly hôn ở độ tuổi trẻ từ 18 đến 30 tuổi và nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình đồng bào dân tộc thiểu số trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặc biệt là các luận điểm kinh điển của C. Mác và Ph. Ăngghen trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" (năm 1845) và "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước" (năm 1884). Theo đó, sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp – bao gồm sản xuất tư liệu sinh hoạt và sản xuất ra bản thân con người – là nhân tố quyết định tiến trình lịch sử, quy định tính chất của các thiết chế xã hội.

Bên cạnh lý luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng gia đình mới, nghiên cứu tích hợp lý thuyết xã hội học gia đình hiện đại để phân tích quá trình chuyển dịch cấu trúc và chức năng. Khung phân tích xác định 5 khái niệm nòng cốt:

• "Gia đình" là một thiết chế xã hội đặc thù hình thành trên quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng.
• "Gia đình phụ quyền truyền thống" với đặc trưng người đàn ông làm chủ và dòng họ phụ hệ chi phối.
• "Gia đình hạt nhân" với quy mô nhỏ gồm cha mẹ và con cái chưa kết hôn.
• "Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" đóng vai trò là động lực ngoại sinh thúc đẩy biến đổi xã hội.
• "Chức năng gia đình" bao gồm 4 chức năng căn bản: tái sản xuất con người, kinh tế, giáo dục, thỏa mãn nhu cầu tâm - sinh lý và tình cảm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2010 - 2016, số liệu thống kê dân tộc năm 2017 của huyện Đại Từ và tài liệu tổng điều tra dân số năm 2009. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi tiêu chuẩn kết hợp phỏng vấn sâu nhân học.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 120 phiếu điều tra thực tế tại hai xã đại diện là Quân Chu và Phú Xuyên, huyện Đại Từ. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng dựa trên danh sách hộ gia đình của cơ quan dân số địa phương. Mẫu được chia đều thành 2 nhóm đối tượng có khoảng cách chênh lệch đúng 12 năm (1 giáp):

• Nhóm 1: 60 phiếu thuộc nhóm tuổi dưới 33 đã kết hôn.
• Nhóm 2: 60 phiếu thuộc nhóm tuổi trên 45 đã kết hôn.

Lý do lựa chọn khoảng cách độ tuổi này nhằm đối chứng rõ nét sự chuyển biến trong quan niệm, hành vi và lối sống giữa thế hệ trưởng thành trước thời kỳ Đổi mới và thế hệ thanh niên sinh ra, lập gia đình trong giai đoạn kinh tế thị trường phát triển sâu rộng. Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm và so sánh đối chéo liên ngành giữa triết học, dân tộc học và xã hội học. Timeline thu thập và xử lý toàn bộ dữ liệu diễn ra từ đầu năm 2017 đến cuối năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa ghi nhận 4 phát hiện quan trọng về sự biến đổi gia đình người Dao Quần Chẹt tại huyện Đại Từ:

Thứ nhất, tiêu chuẩn lựa chọn bạn đời có sự chuyển dịch rõ rệt từ truyền thống gia tộc sang tính tự chủ cá nhân và thực tế kinh tế. Ở nhóm người cao tuổi (trên 45 tuổi), tiêu chuẩn nguồn gốc gia đình chiếm tỷ lệ tuyệt đối với 90,0% ở nam và 96,6% ở nữ. Trái lại, ở nhóm trẻ (dưới 33 tuổi), tiêu chí này giảm mạnh xuống còn 60,0% ở nam và 66,6% ở nữ (giảm gần 30%). Thay vào đó, nhóm trẻ đặt ưu tiên hàng đầu vào sức khỏe tốt (90,0%), việc làm ổn định (86,6%) và trình độ học vấn (73,3%).

Thứ hai, quan hệ vợ chồng và quyền quyết định trong gia đình chuyển dần từ tính chất gia trưởng sang bình đẳng giới. Quyền quyết định hôn nhân đã thuộc về đôi nam nữ, vai trò mai mối sắp đặt của cha mẹ và quyền quyết định của người cậu (cữu phụ) chỉ còn mang tính chất tham vấn, chứng kiến. Người phụ nữ Dao ngày càng chủ động tham gia bàn bạc các việc lớn, quản lý chi tiêu và phát triển kinh tế hộ.

Thứ ba, sự gia tăng mâu thuẫn gia đình và hiện tượng ly hôn. Nếu như trước đây ly hôn gần như không tồn tại do ràng buộc tín ngưỡng của Lễ Cấp sắc (Lễ Tẩu Sai), thì hiện nay tình trạng ly hôn đang tăng lên. Năm 2014 toàn huyện thụ lý hơn 5 vụ ly hôn, đến năm 2017 tăng lên 8 vụ, trong đó riêng người Dao Quần Chẹt có 3 vụ, tập trung chủ yếu ở các cặp vợ chồng trẻ độ tuổi 18 - 30.

Thứ tư, biến đổi chức năng kinh tế và giáo dục. Từ nền kinh tế nương rẫy tự cấp tự túc, các hộ gia đình đã chuyển sang kinh tế hàng hóa với vùng chè trên 5.000 ha và chăn nuôi trang trại, nhiều thanh niên đi làm công nhân tại các khu công nghiệp. Kỳ vọng quy mô gia đình giảm từ mô hình đông con truyền thống xuống còn 1 - 2 con để tập trung chăm sóc, giáo dục tốt hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những biến đổi trên bắt nguồn từ sự mở rộng quan hệ hàng hóa - tiền tệ, quá trình đô thị hóa và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật với 100% (31/31) xã có điện lưới quốc gia và trạm y tế. Cơ hội tiếp xúc với truyền thông đại chúng, mạng xã hội và môi trường lao động công nghiệp bên ngoài đã giải phóng tư duy cá nhân, thúc đẩy khát vọng bình đẳng và tự lập của thế hệ trẻ.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại các vùng người Dao khác như huyện Yên Bình (Yên Bái) hay huyện Đà Bắc (Hòa Bình), tốc độ biến đổi tại Đại Từ diễn ra nhanh hơn và có tính chất phân hóa sâu sắc hơn. Nguyên nhân là do Đại Từ có vị trí địa lý thuận lợi (cách thành phố Thái Nguyên chỉ 25 km), mạng lưới giao thương phát triển và mật độ cư trú xen kẽ cao với các dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột kép (Grouped Bar Chart) so sánh tỷ lệ lựa chọn các tiêu chuẩn bạn đời (sức khỏe, việc làm, học vấn, nguồn gốc gia đình) giữa hai nhóm tuổi dưới 33 và trên 45. Đồng thời, một bảng số liệu tổng hợp tương quan giữa độ tuổi kết hôn, trình độ học vấn và tỷ lệ phát sinh xung đột/ly hôn sẽ làm nổi bật xu hướng gia tăng rủi ro tan vỡ ở các gia đình trẻ.

Ý nghĩa thực tiễn của các phát hiện khẳng định tính hai mặt của kinh tế thị trường: vừa tạo tiền đề vật chất giải phóng phụ nữ và hiện đại hóa nếp sống, vừa tạo ra nguy cơ xói mòn tình cảm gắn kết dòng họ, làm lỏng lẻo chức năng xã hội hóa giáo dục của cha mẹ đối với con cái.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy những biến đổi tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của gia đình người Dao Quần Chẹt, 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

1. Đổi mới và nâng cao chất lượng tuyên truyền pháp luật về hôn nhân và gia đình:

   • Hành động: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng sống, phổ biến Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình bằng hình thức sân khấu hóa và tài liệu song ngữ.
   • Target metric: Đạt 100% cán bộ cơ sở và trên 90% hộ gia đình người Dao tiếp cận đầy đủ kiến thức pháp luật và kỹ năng xây dựng gia đình văn hóa.
   • Timeline: Triển khai liên tục trong giai đoạn 2019 - 2022.
   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Nhân dân huyện Đại Từ chủ trì, phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ và Phòng Tư pháp huyện.

2. Hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững và nâng cao thu nhập kinh tế hộ:

   • Hành động: Chuyển giao khoa học kỹ thuật trồng, chế biến chè VietGAP trên diện tích 5.000 ha chè của huyện; mở rộng các lớp đào tạo nghề ngắn hạn cho thanh niên nông thôn.
   • Target metric: Tăng thu nhập bình quân của các hộ gia đình người Dao từ 15% đến 20%/năm; giảm tỷ lệ hộ nghèo đồng bào Dao xuống dưới 5% vào năm 2025.
   • Timeline: Giai đoạn 2019 - 2025.
   • Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Đại Từ.

3. Củng cố thiết chế hòa giải cơ sở và ngăn chặn tệ nạn xã hội:

   • Hành động: Thành lập các câu lạc bộ "Gia đình hạnh phúc", phát huy uy tín của các già làng, trưởng bản và người có uy tín trong dòng họ để can thiệp sớm các bất hòa vợ chồng trẻ.
   • Target metric: Giảm trên 50% số vụ bạo lực gia đình và hạn chế tối đa các vụ ly hôn ở độ tuổi 18 - 30.
   • Timeline: Hoàn thành thiết lập mạng lưới trong giai đoạn 2019 - 2023.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Dân tộc huyện, Đoàn Thanh niên và Ủy ban Nhân dân các xã Quân Chu, Phú Xuyên.

4. Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp:

   • Hành động: Duy trì thực hành các nghi lễ văn hóa tiến bộ như Lễ Cấp sắc gắn với giáo dục đạo đức, phục dựng các làn điệu dân ca, nghề thêu truyền thống; loại bỏ triệt để các hủ tục cưới xin rườm rà.
   • Target metric: Tổ chức định kỳ 1 - 2 sự kiện giao lưu văn hóa tộc người mỗi năm, thu hút trên 80% đoàn viên, thanh niên người Dao tham gia.
   • Timeline: Giai đoạn 2020 - 2025.
   • Chủ thể thực hiện: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đại Từ và Trung tâm Văn hóa Thể thao địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện:

   • Lợi ích: Tiếp cận hệ thống dữ liệu thực chứng về 5.152 nhân khẩu người Dao tại Đại Từ để xây dựng các đề án quy hoạch dân cư, phân bổ nguồn vốn chính sách dân tộc.
   • Use case: Ban Dân tộc tỉnh Thái Nguyên và UBND huyện Đại Từ ứng dụng để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2020 - 2025.

2. Giảng viên, học viên và nghiên cứu sinh ngành Khoa học Xã hội:

   • Lợi ích: Cung cấp khung lý thuyết chuẩn mực về biến đổi thiết chế gia đình tộc người và bộ dữ liệu điều tra 120 mẫu có độ tin cậy cao.
   • Use case: Dùng làm tài liệu tham khảo giảng dạy môn Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xã hội học nông thôn, Xã hội học gia đình và Nhân học văn hóa tại các trường đại học.

3. Cán bộ đoàn thể cơ sở (Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Mặt trận Tổ quốc):

   • Lợi ích: Thấu hiểu sự khác biệt tâm lý giữa 2 thế hệ (<33 tuổi và >45 tuổi) để đổi mới phương thức vận động quần chúng.
   • Use case: Cán bộ xã Quân Chu và Phú Xuyên xây dựng nội dung sinh hoạt chuyên đề về bình đẳng giới và tư vấn tiền hôn nhân cho thanh niên dân tộc thiểu số.

4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng:

   • Lợi ích: Nắm bắt thực trạng phân công lao động và nguy cơ bạo lực gia đình ở vùng chuyển đổi kinh tế.
   • Use case: Thiết kế các chương trình can thiệp hỗ trợ sinh kế cho phụ nữ dân tộc, bảo vệ quyền trẻ em và nâng cao năng lực kinh tế hộ gia đình miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Kinh tế thị trường tác động rõ nét nhất đến khía cạnh nào của gia đình người Dao? Tác động biểu hiện rõ nhất ở sự biến đổi tiêu chuẩn chọn bạn đời và quan hệ vợ chồng. Dữ liệu khảo sát 120 phiếu cho thấy 86,6% nam thanh niên dưới 33 tuổi ưu tiên tiêu chí việc làm ổn định và 73,3% coi trọng học vấn. Mối quan hệ vợ chồng chuyển từ sự áp đặt phụ quyền sang mô hình cả hai cùng bàn bạc và chia sẻ trách nhiệm kinh tế.

Tình trạng ly hôn của người Dao tại huyện Đại Từ diễn biến ra sao? Trước đây người Dao coi ly hôn là điều cấm kỵ gắn với niềm tin tâm linh sau Lễ Cấp sắc (Lễ Tẩu Sai). Tuy nhiên, năm 2014 toàn huyện thụ lý hơn 5 vụ ly hôn, đến năm 2017 tăng lên 8 vụ, trong đó người Dao chiếm 3 vụ. Đáng chú ý, các vụ việc tập trung chủ yếu ở độ tuổi 18 đến 30 do áp lực kinh tế và lối sống bất đồng.

Vì sao luận văn chọn khảo sát hai nhóm tuổi cách nhau đúng 12 năm? Tác giả chia 120 phiếu thành 2 nhóm tuổi: 60 phiếu dưới 33 tuổi và 60 phiếu trên 45 tuổi tại hai xã Quân Chu và Phú Xuyên. Khoảng cách chênh lệch đúng 1 giáp (12 năm) tạo ra sự tương phản rõ nét giữa thế hệ mang đậm nếp sống truyền thống và thế hệ thanh niên chịu ảnh hưởng trực tiếp của kinh tế thị trường mở cửa.

Chức năng giáo dục con cái trong gia đình người Dao đang đối mặt với nguy cơ gì? Do 94% dân số địa phương tập trung làm nông nghiệp và dịch vụ, áp lực mưu sinh khiến thời gian cha mẹ dành cho con cái bị thu hẹp đáng kể. Tình trạng thiếu kỹ năng sư phạm và phương pháp giáo dục chưa phù hợp làm tăng nguy cơ trẻ em bỏ học sớm hoặc sa vào tệ nạn xã hội tại các địa bàn nông thôn.

Những giá trị văn hóa gia đình truyền thống nào của người Dao vẫn được bảo tồn tốt? Nghi lễ Cấp sắc (khẳng định sự trưởng thành và đạo lý làm người) và tinh thần tương trợ dòng họ vẫn được duy trì bền vững. Dù tiêu chuẩn gia cảnh giảm từ 90,0% ở người già xuống 60,0% ở người trẻ, hơn 90% thành viên cộng đồng vẫn gìn giữ sự tôn kính tổ tiên và ý thức gắn kết cộng đồng bản làng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận Mác - Lênin về sự vận động của thiết chế gia đình dưới tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về 5.152 người Dao Quần Chẹt tại huyện Đại Từ thông qua dữ liệu điều tra 120 mẫu khảo sát liên thế hệ.
• Chỉ ra bước chuyển tích cực từ gia đình truyền thống phụ quyền khép kín sang gia đình hạt nhân hiện đại, nâng cao vị thế người phụ nữ và quyền tự chủ của thanh niên.
• Cảnh báo các thách thức xã hội mới nổi, đặc biệt là tỷ lệ ly hôn gia tăng ở nhóm tuổi 18 - 30 và sự suy giảm quỹ thời gian giáo dục con cái trong gia đình.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện về thể chế, kinh tế, xã hội và văn hóa với mục tiêu hoàn thiện hạ tầng an sinh đến năm 2025.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2020 đến 2025, các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng khảo sát so sánh với các nhóm Dao Đỏ và Dao Lô Gang trên toàn địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Hãy cùng chung tay thúc đẩy các chính sách hỗ trợ thiết thực nhằm xây dựng gia đình đồng bào dân tộc thiểu số no ấm, tiến bộ, bình đẳng và hạnh phúc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Gia đình và sự biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của KTTT – Một số vấn đề lý luận. Chương 2: Thực trạng biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của KTTT ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ BI N Đ I CỦ GI Đ NH NGƢỜI DAO DƢỚI TÁ ĐỘNG CỦA KINH T THỊ TRƢỜNG 1. Gia đình và gia đình ngƣời Dao ở Việt Nam 1.

Khái quát về gia đình, cấu trúc và chức năng của gia đình Gia đình luôn được coi là điểm tựa, là cội nguồn của mỗi người, là cái nôi của sự yên bình, là yếu tố vô cùng cần thiết cho cuộc sống của con người và xã hội. Gia đình như một nhóm xã hội được cấu trúc theo những chuẩn mực nhất định, là một tập hợp bao gồm những mối quan hệ giữa các cá nhân (vợ chồng, bố mẹ, con cái và anh chị em). Xuất phát từ vị trí quan trọng đó mà vấn đề gia đình đã được nhiều nhà tư tưởng, nhà hoạt động thực tiễn quan tâm nghiên cứu. Nghiên cứu di sản lý luận của C.Ăngghen, chúng ta thấy, các ông đã nhận thức được tầm quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của xã hội.

Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”(1845) khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, Các Mác và Ph. Ăngghen đã nói rằng “Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [32, tr. Với quan điểm này, khái niệm gia đình được nhìn nhận với một số nội dung sau: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo, sinh sôi nảy nở ra con người.

Thứ ba, gia đình được tạo bởi hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ huyết thống (cha, mẹ - con cái). Tiếp tục công trình nghiên cứu về gia đình, trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước” (1884) Ph. Ăng ghen đã chỉ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ra vị trí quy định của gia đình đối với các thiết chế xã hội. Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp.

Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại. Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo và nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống. Những thiết chế xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: “Một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình”[31, tr. Ăngghen, Thứ nhất, quá trình sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp là nhân tố quyết định tiến trình phát triển của lịch sử.

Thứ hai, cùng với trình độ phát triển của lao động, trình độ phát triển của gia đình quyết định trình độ phát triển của xã hội. Thứ ba, đến lượt mình trình độ phát triển của gia đình cũng tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của sản xuất, của lao động và của xã hội. Trong điều kiện hiện nay, hoặc do thế giới quan của các nhà nghiên cứu, hoặc một phần vì thực tiễn vận động và biến đổi nhanh chóng và sâu sắc, thậm chí vượt xa so với dự đoán của các nhà sáng lập CNXH khoa học, nhiều nhà nghiên cứu về gia đình đã không đánh giá đúng quan điểm khoa học của Các Mác và Ph. Bởi vậy, để có thể nhận thức đúng đắn hơn, hiện đại hơn về vấn đề này, cần tính đến các cách tiếp cận khác nhau.

Hiện nay, xã hội phương Tây đang lưu hành các lý thuyết: “Thuyết đạo đức tương đối”; “Hôn nhân không con”, v. Tiêu biểu cho các lý thuyết đó là quan điểm của Alvin Toffer trong cuốn “làn sóng thứ ba”. Trong tác phẩm này, Alvin Toffer đã khái quát rằng, đại gia đình gia trưởng là hình thức gia đình của nền văn minh nông nghiệp, gia đình một vợ một chồng với một đến hai con là hình thức gia đình văn minh công nghiệp, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] còn nền văn minh hậu công nghiệp sẽ có nhiều hình thức gia đình Alvin Toffer và những người theo thuyết ấy cho rằng, mọi giá trị đã có là chủ quan, cá nhân có quyền lựa chọn bình đẳng, trong nền văn minh thứ ba sẽ không có một hình thức gia đình nào giữ yếu tố chủ đạo, mà sẽ là những hình thức gia đình: Gia đình đa phụ mẫu, gia đình đoàn thể, gia đình nam, hoặc nữ thanh niên (gia đình đồng tính luyến ái) [1, tr. Dự báo này cần phải tỉnh táo để xem xét.

Thực tế cuộc sống cũng cho thấy, gia đình một vợ, một chồng đang có sự rạn nứt, song những cái gọi là hình thức gia đình mới nêu trên, không những không phản ánh được sự tiến bộ xã hội đang hiện hữu, mà trái lại, nó thể hiện sự suy đồi và bế tắc của xã hội tư sản phương Tây trong vấn đề gia đình. Từ bao đời nay, gia đình vẫn được nhiều người coi là tế bào tự nhiên và cơ bản của cộng đồng xã hội; là cội nguồn và chốn nương thân của mọi người; một thiết chế có luật lệ và tôn ti trật tự được mọi thành viên của nó tuân thủ một cách hoàn toàn tự nguyện. Gia đình là cái nôi sinh thành của mọi người; gia đình cũng được coi là “tế bào” của xã hội, cho nên muốn cho xã hội lành mạnh và phát triển bền vững phải dựa trên những tế bào phát triển lành mạnh. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, có thể hiểu: “Gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một tập hợp người, hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hôn nhân,quan hệ huyết thống, quan hệ tình cảm, quan hệ trách nhiệm.

Các thành viên gia đình gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi về kinh tế, văn hóa, tình cảm theo những chuẩn mực giá trị nhất định, được dư luận xã hội ủng hộ, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ”. Từ khái niệm gia đình nêu trên, dưới góc độ tiếp cận của luận văn, vấn đề gia đình sẽ được xem xét ở cả hai bình diện cấu trúc và chức năng. * Về mặt cấu trúc, gia đình bao gồm các mối quan hệ cơ bản sau: - Quan hệ hôn nhân 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hôn nhân là sự cam kết chung sống giữa những người trưởng thành khác giới được phê chuẩn của pháp luật. Những người kết hôn có những quyền và nghĩa vụ đối với nhau như quyền nghĩa vụ đối với con cái do học sinh ra.

Bất kể những khác biệt về văn hóa, hôn nhân là một thể chế xã hội, nó đòi hỏi những điều kiện và thủ tục cần thiết như tuổi kết hôn, những nghi thức về pháp lý, phong tục, tôn giáo,. Giống như mọi thể chế xã hội khác, hôn nhân chịu sự tác động của các nhân tố kinh tế, văn hóa, xã hội. Trong lịch sử xã hội phát triển loài người đã từng tồn tại nhiều hình thức hôn nhân khác nhau: Hôn nhân theo chế độ mẫu hệ, phụ hệ, hôn nhân một vợ một chồng, v. Trong xã hội hiện đại, hôn nhân một vợ một chồng là hôn nhân phổ biến.

Tuy nhiên dưới tác động của CNH, HĐH và hội nhập quốc tế, thể chế hôn nhân này có xu hướng lỏng lẻo và kém bền vững hơn do hiện tượng ly hôn, ly thân, quan hệ tình dục trước hôn nhân, sống đơn thân và sinh con ngoài giá thú gia tăng. - Quan hệ vợ chồng Quan hệ vợ chồng là quan hệ cơ bản của gia đình. Trước đây, mối quan hệ vợ chồng thể hiện sự bất bình đẳng rõ rệt. Người vợ luôn phải có nghĩa vụ chăm sóc chồng con, thu vén công việc trong gia đình, vợ phải có nghĩa vụ sinh con cho chồng để nối d i tông đường.

Người chồng có quyền sai khiến, yêu cầu vợ thực hiện, chồng chủ yếu lo làm kinh tế để nuôi gia đình và có quyền quyết định mọi công việc quan trọng trong gia đình, còn công việc nội trợ do người vợ đảm nhiệm. Trong gia đình truyền thống, người chồng là trụ cột của gia đình và cũng là người sở hữu tài sản của gia đình. Hiện nay, cùng với sự phát triển của nền KTTT, CNH, HĐH mô hình người làm chủ khá đa dạng: ngoài mô hình người đàn ông làm chủ gia đình còn có người phụ nữ làm chủ gia đình và mô hình cả hai vợ chồng làm chủ gia đình. Trong đó mô hình cả hai vợ chồng làm chủ gia đình được nhiều người ủng hộ, thể hiện tính 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dân chủ, bình đẳng giữa vợ và chồng ngày càng được đề cao.

- Quan hệ giữa cha mẹ và con cái Quan hệ giữa bố mẹ và con cái là quan hệ tình cảm mật thiết, thiêng liêng. Ngay từ nhỏ, mối quan hệ này là khuôn khổ cần thiết cho sự phát triển của đứa trẻ, làm cơ sở cho sự trưởng thành sinh học và nhân cách, trí tuệ của trẻ sau này. Sự phụ thuộc về vật chất và mật thiết tình cảm tạo ra sự kết dính mạnh mẽ giữa con cái và cha mẹ. Vì thế đối với trẻ, gia đình là đại diện cho thế giới thu nhỏ.

Sự cảm nhận về thế giới, về xã hội và chính bản thân trẻ thơ chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi thái độ, hành vi, niềm tin, lối sống của bố mẹ. Thông qua các thông tin có lời và không lời, cha mẹ đã truyền đạt cho con cái những giá trị, niềm tin, thái độ và cả những tri thức về thế giới xung quanh. Cha mẹ là nơi mà con cái được sinh ra, bắt đầu một cuộc đời, bắt đầu sự nhận biết và trong suốt cuộc đời cho đến khi kết thúc; là cội nguồn của tình cảm, điểm tựa của sự bình yên. Văn hóa con người bắt đầu từ văn hóa gia đình.