Chương 1: Gia đình và sự biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của KTTT – Một số vấn đề lý luận. Chương 2: Thực trạng biến đổi của gia đình người Dao dưới tác động của KTTT ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ BI N Đ I CỦ GI Đ NH NGƢỜI DAO DƢỚI TÁ ĐỘNG CỦA KINH T THỊ TRƢỜNG 1. Gia đình và gia đình ngƣời Dao ở Việt Nam 1.
Khái quát về gia đình, cấu trúc và chức năng của gia đình Gia đình luôn được coi là điểm tựa, là cội nguồn của mỗi người, là cái nôi của sự yên bình, là yếu tố vô cùng cần thiết cho cuộc sống của con người và xã hội. Gia đình như một nhóm xã hội được cấu trúc theo những chuẩn mực nhất định, là một tập hợp bao gồm những mối quan hệ giữa các cá nhân (vợ chồng, bố mẹ, con cái và anh chị em). Xuất phát từ vị trí quan trọng đó mà vấn đề gia đình đã được nhiều nhà tư tưởng, nhà hoạt động thực tiễn quan tâm nghiên cứu. Nghiên cứu di sản lý luận của C.Ăngghen, chúng ta thấy, các ông đã nhận thức được tầm quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của xã hội.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”(1845) khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, Các Mác và Ph. Ăngghen đã nói rằng “Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [32, tr. Với quan điểm này, khái niệm gia đình được nhìn nhận với một số nội dung sau: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo, sinh sôi nảy nở ra con người.
Thứ ba, gia đình được tạo bởi hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ huyết thống (cha, mẹ - con cái). Tiếp tục công trình nghiên cứu về gia đình, trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước” (1884) Ph. Ăng ghen đã chỉ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra vị trí quy định của gia đình đối với các thiết chế xã hội. Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp.
Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại. Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo và nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống. Những thiết chế xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: “Một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình”[31, tr. Ăngghen, Thứ nhất, quá trình sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp là nhân tố quyết định tiến trình phát triển của lịch sử.
Thứ hai, cùng với trình độ phát triển của lao động, trình độ phát triển của gia đình quyết định trình độ phát triển của xã hội. Thứ ba, đến lượt mình trình độ phát triển của gia đình cũng tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của sản xuất, của lao động và của xã hội. Trong điều kiện hiện nay, hoặc do thế giới quan của các nhà nghiên cứu, hoặc một phần vì thực tiễn vận động và biến đổi nhanh chóng và sâu sắc, thậm chí vượt xa so với dự đoán của các nhà sáng lập CNXH khoa học, nhiều nhà nghiên cứu về gia đình đã không đánh giá đúng quan điểm khoa học của Các Mác và Ph. Bởi vậy, để có thể nhận thức đúng đắn hơn, hiện đại hơn về vấn đề này, cần tính đến các cách tiếp cận khác nhau.
Hiện nay, xã hội phương Tây đang lưu hành các lý thuyết: “Thuyết đạo đức tương đối”; “Hôn nhân không con”, v. Tiêu biểu cho các lý thuyết đó là quan điểm của Alvin Toffer trong cuốn “làn sóng thứ ba”. Trong tác phẩm này, Alvin Toffer đã khái quát rằng, đại gia đình gia trưởng là hình thức gia đình của nền văn minh nông nghiệp, gia đình một vợ một chồng với một đến hai con là hình thức gia đình văn minh công nghiệp, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn nền văn minh hậu công nghiệp sẽ có nhiều hình thức gia đình Alvin Toffer và những người theo thuyết ấy cho rằng, mọi giá trị đã có là chủ quan, cá nhân có quyền lựa chọn bình đẳng, trong nền văn minh thứ ba sẽ không có một hình thức gia đình nào giữ yếu tố chủ đạo, mà sẽ là những hình thức gia đình: Gia đình đa phụ mẫu, gia đình đoàn thể, gia đình nam, hoặc nữ thanh niên (gia đình đồng tính luyến ái) [1, tr. Dự báo này cần phải tỉnh táo để xem xét.
Thực tế cuộc sống cũng cho thấy, gia đình một vợ, một chồng đang có sự rạn nứt, song những cái gọi là hình thức gia đình mới nêu trên, không những không phản ánh được sự tiến bộ xã hội đang hiện hữu, mà trái lại, nó thể hiện sự suy đồi và bế tắc của xã hội tư sản phương Tây trong vấn đề gia đình. Từ bao đời nay, gia đình vẫn được nhiều người coi là tế bào tự nhiên và cơ bản của cộng đồng xã hội; là cội nguồn và chốn nương thân của mọi người; một thiết chế có luật lệ và tôn ti trật tự được mọi thành viên của nó tuân thủ một cách hoàn toàn tự nguyện. Gia đình là cái nôi sinh thành của mọi người; gia đình cũng được coi là “tế bào” của xã hội, cho nên muốn cho xã hội lành mạnh và phát triển bền vững phải dựa trên những tế bào phát triển lành mạnh. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, có thể hiểu: “Gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một tập hợp người, hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hôn nhân,quan hệ huyết thống, quan hệ tình cảm, quan hệ trách nhiệm.
Các thành viên gia đình gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi về kinh tế, văn hóa, tình cảm theo những chuẩn mực giá trị nhất định, được dư luận xã hội ủng hộ, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ”. Từ khái niệm gia đình nêu trên, dưới góc độ tiếp cận của luận văn, vấn đề gia đình sẽ được xem xét ở cả hai bình diện cấu trúc và chức năng. * Về mặt cấu trúc, gia đình bao gồm các mối quan hệ cơ bản sau: - Quan hệ hôn nhân 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hôn nhân là sự cam kết chung sống giữa những người trưởng thành khác giới được phê chuẩn của pháp luật. Những người kết hôn có những quyền và nghĩa vụ đối với nhau như quyền nghĩa vụ đối với con cái do học sinh ra.
Bất kể những khác biệt về văn hóa, hôn nhân là một thể chế xã hội, nó đòi hỏi những điều kiện và thủ tục cần thiết như tuổi kết hôn, những nghi thức về pháp lý, phong tục, tôn giáo,. Giống như mọi thể chế xã hội khác, hôn nhân chịu sự tác động của các nhân tố kinh tế, văn hóa, xã hội. Trong lịch sử xã hội phát triển loài người đã từng tồn tại nhiều hình thức hôn nhân khác nhau: Hôn nhân theo chế độ mẫu hệ, phụ hệ, hôn nhân một vợ một chồng, v. Trong xã hội hiện đại, hôn nhân một vợ một chồng là hôn nhân phổ biến.
Tuy nhiên dưới tác động của CNH, HĐH và hội nhập quốc tế, thể chế hôn nhân này có xu hướng lỏng lẻo và kém bền vững hơn do hiện tượng ly hôn, ly thân, quan hệ tình dục trước hôn nhân, sống đơn thân và sinh con ngoài giá thú gia tăng. - Quan hệ vợ chồng Quan hệ vợ chồng là quan hệ cơ bản của gia đình. Trước đây, mối quan hệ vợ chồng thể hiện sự bất bình đẳng rõ rệt. Người vợ luôn phải có nghĩa vụ chăm sóc chồng con, thu vén công việc trong gia đình, vợ phải có nghĩa vụ sinh con cho chồng để nối d i tông đường.
Người chồng có quyền sai khiến, yêu cầu vợ thực hiện, chồng chủ yếu lo làm kinh tế để nuôi gia đình và có quyền quyết định mọi công việc quan trọng trong gia đình, còn công việc nội trợ do người vợ đảm nhiệm. Trong gia đình truyền thống, người chồng là trụ cột của gia đình và cũng là người sở hữu tài sản của gia đình. Hiện nay, cùng với sự phát triển của nền KTTT, CNH, HĐH mô hình người làm chủ khá đa dạng: ngoài mô hình người đàn ông làm chủ gia đình còn có người phụ nữ làm chủ gia đình và mô hình cả hai vợ chồng làm chủ gia đình. Trong đó mô hình cả hai vợ chồng làm chủ gia đình được nhiều người ủng hộ, thể hiện tính 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân chủ, bình đẳng giữa vợ và chồng ngày càng được đề cao.
- Quan hệ giữa cha mẹ và con cái Quan hệ giữa bố mẹ và con cái là quan hệ tình cảm mật thiết, thiêng liêng. Ngay từ nhỏ, mối quan hệ này là khuôn khổ cần thiết cho sự phát triển của đứa trẻ, làm cơ sở cho sự trưởng thành sinh học và nhân cách, trí tuệ của trẻ sau này. Sự phụ thuộc về vật chất và mật thiết tình cảm tạo ra sự kết dính mạnh mẽ giữa con cái và cha mẹ. Vì thế đối với trẻ, gia đình là đại diện cho thế giới thu nhỏ.
Sự cảm nhận về thế giới, về xã hội và chính bản thân trẻ thơ chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi thái độ, hành vi, niềm tin, lối sống của bố mẹ. Thông qua các thông tin có lời và không lời, cha mẹ đã truyền đạt cho con cái những giá trị, niềm tin, thái độ và cả những tri thức về thế giới xung quanh. Cha mẹ là nơi mà con cái được sinh ra, bắt đầu một cuộc đời, bắt đầu sự nhận biết và trong suốt cuộc đời cho đến khi kết thúc; là cội nguồn của tình cảm, điểm tựa của sự bình yên. Văn hóa con người bắt đầu từ văn hóa gia đình.