CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ BẢO VỆ PHỤ NỮ TRƯỚC VẤN NẠN BẠO LỰC GIA ĐÌNH.1 Khái quát chung về bảo vệ phụ nữ trước vấn nạn bạo lực gia đình.1 Khái niệm bảo vệ phụ nữ trước vấn nạn bạo lực gia đình. Bạo lực gia đình là thuật ngữ dùng để chỉ các hành vi bạo lực giữa các thành viên trong cùng một gia đình. Nó tồn tại những thuật ngữ khác nhau về bạo lực gia đình: trong tiếng anh có từ Domestic Violence hay Family Violence. Trong tiếng việt có từ bạo lực gia đình, bạo hành gia đình, ngược đãi trong gia đình… Các hành vi bạo lực thường thấy nhất là giữa vợ và chồng, tuy nhiên bạo lực giữa cha mẹ và con cái, giữa ông bà và cháu, giữa anh chị em ruột với nhau, giữa mẹ chồng và con dâu cũng có thể xảy ra và cũng được xếp vào nhóm hành vi này.
Bạo lực gia đình xảy ra ở mọi quốc gia, mọi nền văn hóa, tôn giáo, không ngoại lệ giàu nghèo và trình độ học vấn cao hay thấp. Bạo lực gia đình là nguyên nhân dẫn đến tình trạng trầm cảm, suy nghĩ tiêu cực gây ra nhiều hậu quả đau đớn. Theo định nghĩa của Đại hội đồng Liên hợp quốc “Bất kể hành động bạo lực dựa trên cơ sở giới nào dẫn đến, hoặc có khả năng dẫn đến tổn thất về thân thể, về tình dục hay tâm lý hay những đau khổ của người phụ nữ, bao gồm cả sự đe dọa có những hành động như vậy, sự cưỡng bức hay tước đoạt một cách tùy tiện sự tự do, dù nó xảy ra ở nơi công cộng hay trong cuộc sống riêng tư” 3. Với định nghĩa này có thể hiểu thì bạo lực xảy ra trong gia đình có thể nhìn thấy được hoặc không nhìn thấy được.
Bạo lực nhìn thấy được có thể bao gồm bạo lực thân thể, bạo lực tình dục. Bạo lực không nhìn thấy được có thể bao gồm các hành vi tâm lý, tình cảm, tinh thần khác. Bạo lực theo ý nghĩa này được cộng đồng quốc tế nhìn nhận như là “ một trở ngại cho sự bình đẳng và là sự vi phạm không thể chấp nhận được đối với nhân phẩm con người”. 3 Định nghĩa của Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua năm 2003.
8 Bạo lực gia đình được xã hội học định nghĩa là “ Ngược đãi bằng tình cảm, thể xác hay tình dục một thành viên gia đình bằng một thành viên khác” 4. Trong Luật phòng chống bạo lực gia đình năm 2007 quy định: “Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với các thành viên khác trong gia đình” 5. Theo quy định này, bạo lực gia đình được định nghĩa là hành vi của con người, được thực hiện một cách cố ý dưới dạng hành động hoặc không hành động, gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với một người cụ thể. Bạo lực gia đình được thể hiện dưới nhiều dạng hình thức khác nhau: Bạo lực về thể xác, bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế, bạo lực về tình dục.
Bạo lực thể xác trong gia đình: Là hành vi ngược đãi, đánh đập hoặc sỉ nhục của một hoặc nhiều thành viên trong gia đình làm tổn thương tới nhân phẩm, sức khỏe, tâm thần, tính mạng của một hay nhiều thành viên khác. Bạo lực thể xác thường để lại những vết thương tích trên cơ thể phụ nữ như bầm tím hoặc chảy máu thẩm chí có thể dẫn đến tử vong. Bạo lực không chỉ gây tổn thương về thể xác mà còn ảnh hưởng tiêu cực tới quan hệ xã hội, hoạt động giao tiếp và lao động của họ. Có thể nói, bạo lực thể xác là hành vi bạo lực nguy hiểm nhất, vì nó xâm phạm trực tiếp đến quyền được tôn trọng; được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe của nạn nhân bạo lực gia đình.
Bạo lực tinh thần trong gia đình: Còn được gọi là bạo lực tình cảm hoặc bạo lực tâm lý. Hành vi bạo lực tinh thần bao gồm những hành vi là những lời nói, thái độ, hành vi ngược đãi hoặc sỉ nhục của người chồng làm tổn thương tới nhân phẩm, sức khỏe, tâm thần, tính mạng của người phụ nữ. Bạo lực tinh thần còn là sự áp đặt, chỉ đạo hoặc xâm phạm tới nguyện vọng, ý thích, thị hiếu riêng của mỗi người. Tuy khó nhận diện hơn so với bạo lực thể chất nhưng hậu quả, di chứng của bạo lực tinh thần lại có thể kéo dài âm ỉ và có thể gây tổn hại tới sức khỏe tinh thần của nạn nhân.
Bạo lực tinh thần không chỉ gây tổn thương trực tiếp đến nạn nhân, mà còn ảnh hưởng đến không khí gia đình, và tinh thần của toàn bộ các thành viên trong gia đình đặc biệt là 4 Macionis, J. Hà Nội: Nxb. Thống kê, Hà Nội. 5 Xem khoản 2 Điều 1 Luật số: 02/2007/QH12 của Quốc hội về Luật Phòng, chống bạo lực gia đình.
Bạo lực kinh tế: Là việc dùng sức mạnh để đe dọa, áp đặt hoặc lừa đảo nhằm bóc lột sức lao động, chiếm giữ và kiểm soát tài chính của người phụ nữ. Lạm dụng quyền lợi nam giới là hành vi của người chồng luôn đưa ra những quyết định độc đoán trong gia đình về mặt tài chính, cấm vợ không cho đi làm. Bạo lực tình dục trong gia đình: Hành vi này vừa là bạo lực về thể xác vừa là bạo lực về mặt tinh thần. Với những hành vi cưỡng bức, ép buộc người phụ nữ phải làm những việc liên quan đến tình dục trái với mong muốn của họ, bàn luận về những bộ phận trên cơ thể người phụ nữ, đòi hỏi tình dục.
Những hành vi bạo lực tình dục thường thấy là: quấy rối tình dục, hiếp dâm (kể cả hành vi cưỡng dâm trong hôn nhân), lạm dụng tình dục trẻ em. Bạo lực tình dục là một dạng bạo lực đặc biệt trong quan hệ giới giữa các thành viên trong gia đình như bố dượng với con gái, giữa ông với cháu, mẹ kế và con trai, cha ruột cưỡng bức con gái…. hành vi bạo lực tình dục để lại hậu quả nặng nề cả về thể xác lẫn tinh thần làm xâm hại đến danh dự, nhân phẩm và bất khả xâm phạm với nạn nhân. Như vậy, bạo lực gia đình không phải là một sự việc cá biệt, riêng lẻ mà là một mô hình của các hành vi lặp đi lặp lại.
Các cuộc hành hung được lặp đi lặp lại đối với một nạn nhân bởi cùng một thủ phạm trong gia đình. Nguyên nhân của bạo lực gia đình đối với phụ nữ. Bạo lực gia đình không xảy ra một cách ngẫu nhiên, nó xuất phát từ những mâu thuẫn, nhu cầu, mong muốn, tham vọng của cá nhân không đạt được hay mất sự cân bằng về mối quan hệ trong gia đình, gia đình không tìm thấy mục đích chung, quan điểm sống… dẫn đến mâu thuẫn, bắt nguồn từ những nguyên nhân khác nhau đó mà bạo lực sẽ xảy ra. Một là, nguyên nhân về kinh tế: Có tới 58% số người được hỏi rằng kinh tế khó khăn là nguyên nhân dẫn đến bạo lực gia đình, điều này chưa hoàn toàn chính xác bởi còn rất nhiều gia đình dù kinh tế khó khăn nhưng vợ chồng vẫn sống hòa thuận.
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng kinh tế khó khăn cũng là mảnh đất thuận lợi cho sự 10 ra đời của bạo lực gia đình, đặc biệt là những gia đình đông con, thu nhập thấp, thiếu thốn về vật chất, gánh nặng cơm áo gạo tiền, sức ép cuộc sống khiến họ dễ xảy ra xung đột mâu thuẫn trong gia đình. Bên cạnh đó, có rất nhiều phụ nữ chỉ lo nội trợ rất ít có cơ hội tiếp cận với các nguồn lực kinh tế., điều đó dẫn đến việc phụ thuộc vào kinh tế của chồng hoặc nhà chồng. Từ đó, người phụ nữ bị coi thường, không tôn trọng vì họ không làm ra tiền nhưng lại phải chi tiêu cho gia đình rất nhiều về các vấn đề cơ bản của cuộc sống cho nên họ luôn có nguy cơ bị bạo lực gia đình. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê năm 2015, trong 6 tháng đầu năm 2013 có 1.764 vụ liên quan đến bạo lực kinh tế.
Theo khoản 2 Điều 18 Luật Bình đẳng giới 2006 nêu rõ: “Vợ, chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong sở hữu tài sản chung, bình đẳng trong sử dụng nguồn thu nhập chung của vợ chồng và quyết định các nguồn lực trong gia đình.” 6 Nhưng thực tế cho thấy, dù phụ nữ có làm ra kinh tế của gia đình thì vẫn bị chồng kiểm soát về mặt tài chính và bạo hành. Ngoài ra, những sức ép về kinh tế, công việc, xã hội, những thất bại… cũng làm cho họ dễ nổi nóng và họ chọn bạo lực để giải tỏa. Hai là, nguyên nhân về nhận thức văn hóa-xã hội: Hiện nay, bên cạnh những người đàn ông biết yêu thương, chia sẻ trách nhiệm gia đình với vợ con thì vẫn còn không ít người thờ ơ, vô trách nhiệm, trút mọi gánh nặng gia đình lên đầu vợ với quan niệm “chồng chúa vợ tôi” một thời trong xã hội phong kiến là nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng bạo lực gia đình. Không thể nào phủ nhận rằng rào cản về văn hóa, phong tục tập quán tác động rất lớn đến đời sống cá nhân.
Tư tưởng “trọng nam khinh nữ” đã ăn sâu bén rễ trong tiềm thức của một bộ phận người dân. Vai trò của nam giới là “trụ cột gia đình” luôn được đề cao, nhiều nam giới tự cho mình cái quyền “dạy vợ” tư tưởng này đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc “dạy vợ” sẽ được “giám sát” bởi cả cộng đồng nhà chồng, sự xoi mói của làng trên xóm dưới bằng những ánh mắt dò xét. Vì vậy, khi có xung đột xảy ra, người phụ nữ luôn là người nhẫn nhịn, chịu đựng vì sự êm ấm của gia đình.
6 Xem khoản 2 Điều 18 Luật số: Luật số 73/2006/QH11 của Quốc hội: Luật Bình đẳng giới 11 Bên cạnh đó, thói quen nghiện rượu, chất gây nghiện và cờ bạc của người gây ra bạo lực không chỉ là ngòi nổ của bạo lực gia đình mà còn là yếu tố duy trì và thúc đẩy bạo lực (Theo nhận định của chuyên gia Lê Xuân Đông- Trung tâm ứng dụng và nghiên cứu khoa học về Giới, Gia đình, Phụ nữ và Vị thành niên (CSAGA) có khoảng 60% các vụ bạo lực gia đình có liên quan đến rượu bia).