CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT ĐỂ XÂY DỰNG KHU ĐÔ THỊ VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT ĐỂ XÂY DỰNG KHU ĐÔ THỊ Ở VIỆT NAM 1. Lý luận về bảo vệ quyền của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu đô thị 1. Cơ sở của việc bảo vệ quyền của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu đô thị Việc bảo vệ quyền lợi của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu đô thị xuất phát từ các cơ sở lý luận như sau: Thứ nhất, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về bảo vệ quyền lợi của người nông dân bị thu hồi đất. Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ sáu (khóa XI) đã khẳng định: Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt; là tài sản, nguồn lực to lớn của đất nước, là nguồn sống của nhân dân.
Quản lý và sử dụng đất đai là vấn đề rộng lớn, phức tạp, hệ trọng, liên quan đến việc giữ vững thành quả cách mạng, ổn định chính trị, xã hội, đưa đất nước phát triển bền vững… [1]. Hội nghị cũng đã đưa ra định hướng tiếp tục đổi mới và hoàn thiện chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, đó là: Tập trung cho các vấn đề: quy hoạch sử dụng đất; về giao đất, cho thuê đất; về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; về đăng ký đất đai và cấp giấy chứng nhận; về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, hộ gia đình và cá nhân được 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giao quyền sử dụng đất; về phát triển thị trường bất động sản; về chính sách tài chính về đất đai; về giá đất. Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tiếp tục định hướng đổi mới hoàn hiện chính sách pháp luật về thu hồi đất; trong đó một trong những chính sách quan trọng đó là phải bảo vệ quyền và lợi ích của người nông dân bị thu hồi đất; khắc phục những tiêu cực lớn và những khiếu nại tố cáo, tranh chấp về đất đai. Thứ hai, đặc trưng của chủ thể bị thu hồi đất là người nông dân Nông dân là người lao động cư trú ở nông thôn sống chủ yếu bằng nghề làm ruộng, sau đó bằng các ngành, nghề mà tư liệu sản xuất chính là đất đai; tùy theo từng thời kỳ lịch sử ở từng nước, có quyền sở hữu khác nhau về ruộng đất.
Với đặc trưng là người nông dân có quyền sử dụng đất là đất nông nghiệp nên việc bảo vệ quyền lợi của họ khi Nhà nước thu hồi đất càng trở nên cần thiết so với các chủ thể sử dụng đất khác. Việt Nam là một đất nước đang phát triển, quá trình đô thị hóa đang diễn ra sôi động trên khắp cả nước, điều này gây ra áp lực ngày càng lớn đối với đất đai; là đất nước có một nền nông nghiệp truyền thống lâu đời với hơn 70% dân số làm nông nghiệp. Ở nước ta, nông dân chiếm hơn 70% số dân cả nước – họ là một bộ phận của dân cư, là lực lượng đông đảo trong quần chúng nhân dân lao động, là động lực cách mạng xã hội chủ nghĩa và chính họ là người trực tiếp sản xuất ra của cải nuôi sống xã hội. Ngày nay, trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nói chung; nông dân ngày càng có vai trò quan trọng, góp phần vào việc thực hiện công cuộc đổi mới đất nước.
Nông dân không chỉ là lực lượng chủ yếu sản xuất ra của cải cho xã hội, nuôi sống xã hội mà còn là động lực cho sự phát triển của xã hội, là nhân tố cơ bản cho quá trình tiến hành thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng một nước Việt Nam ngày một phát triển và giàu mạnh hơn. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bởi vậy, việc tập trung đầu tư phát triển kinh tế nông thôn như xây dựng khu đô thị; giải quyết các vấn đề bảo vệ quyền lợi cho nông dân trở nên cần thiết và cấp bách, với mục tiêu đưa nông thôn sát lại gần hơn với thành thị, đô thị hóa nông thôn, phát triển kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa. Thứ ba, đặc trưng của việc Nhà nước thu hồi đất để xây dựng khu đô thị so với thu hồi đất vì mục đích khác. Thu hồi đất để xây dựng khu đô thị mang lại cho doanh nghiệp, nhà đầu tư có cơ hội được phát triển từ việc được giao đất để thực hiện dự án, đồng thời cũng làm mất đi tư liệu sản xuất của người nông dân bị thu hồi đất.
Bản thân hoạt động thu hồi đất để xây dựng khu đô thị đã có tính mục đích. Trong những lợi ích về vật chất, lợi ích tinh thần thì có lợi ích chung của toàn xã hội; tuy nhiên xét về góc độ kinh tế thì chủ đầu tư là người được hưởng lợi nhiều nhất từ hoạt động thu hồi đất để xây dựng khu đô thị. Việc thu hồi đất để xây dựng khu đô thị ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi ích hợp pháp của người nông dân. Mặc dù Chính phủ đã rất nỗ lực sửa đổi các chính sách thu hồi, bồi thường đất đai như tăng giá thu hồi, mức bồi thường và hỗ trợ sinh kế cho người dân, nhưng quá trình thu hồi và bồi thường cho người nông dân bị thu hồi đất thời gian qua ở nước ta còn để lộ nhiều kẽ hở cho hành vi tham nhũng tiêu cực, gây ra tình trạng khiếu kiện kéo dài.
Thứ tư, chế độ sở hữu đất đai ở Việt Nam mang tính đặc thù. Điều 53 Hiến pháp năm 2013 quy định: Đất đai là tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý [22]. Luật Đất đai năm 2013 cũng khẳng định: Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu thống nhất quản lý [23, Điều 4]. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Xét về phương diện pháp lý, mặc dù pháp luật đất đai quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, song người dân không phải là pháp nhân nên phải chủ thể hóa thông qua chế định pháp lý về quyền sở hữu toàn dân.
Nói cách khác, toàn dân không thể tự đứng ra thực hiện quyền năng chủ sở hữu đất đai mà phải ủy quyền cho Nhà nước thay mặt mình thực hiện quyền năng này. Tuy nhiên, việc ủy quyền này không hoàn toàn trao cho Nhà nước thực hiện tất cả các quyền của chủ sở hữu đất đai mà toàn dân cũng trực tiếp thực hiện quyền sở hữu về đất đai như cho ý kiến về chế độ sở hữu đất đai, về các chính sách quản lý, sử dụng đất [29]… Tuy nhiên, trong quan hệ với Nhà nước và thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản vẫn có nhiều thiệt thòi cho người nông dân. Người nông dân chỉ là chủ thể sử dụng đất theo sự cho phép của Nhà nước do đó họ ở vị thế yếu trong giao dịch đất nông nghiệp, trong quá trình sử dụng đất cũng gặp không ít khó khăn. Mặc dù pháp luật Việt Nam cũng có những quy định và ngày càng có những thay đổi theo hướng hợp lý hơn nhằm bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp của người nông dân.
Tuy vậy việc không có đầy đủ quyền của chủ sở hữu đối với tư liệu sản xuất do mình chiếm hữu và sử dụng cũng ảnh hưởng không nhỏ đến nguyện vọng của người nông dân. Luật Đất đai năm 2013 quy định thời hạn giao đất, công nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp đối với hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp từ 20 năm lên 50 năm; quy định hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất của hộ gia đinh, cá nhân không quá 10 lần hạn mức giao đất nông nghiệp. Việc giao đất với thời hạn 50 năm sẽ giúp nông dân an tâm đầu tư, phát triển sản xuất cũng như tránh các hậu quả bất ổn về mặt kinh tế - xã hội. Luật Đất đai năm 2013 cũng có những quy định cụ thể về trình tự thủ tục đăng ký đất đai, để xác định quyền sở hữu đất hợp pháp dựa trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com với đất hay còn gọi chung là Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Đây là loại giấy tờ có giá trị pháp lý cao nhất để khẳng định quyền sử hữu hợp pháp, là cơ sở để người nông dân thực hiện các quyền năng do pháp luật quy định. Khi có căn cứ pháp lý xác định được người nông dân bị thu hồi đất là chủ sử dụng đất hợp pháp thì đương nhiên quyền lợi của họ sẽ bảo vệ. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc bảo vệ quyền của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu đô thị Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng “bảo vệ là bảo đảm, giữ gìn”[31]; “quyền là điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được hỏi”[26]. Vậy, từ đó có thể hiểu “bảo vệ quyền của người nông dân là việc xác định các biện pháp nhằm bảo đảm quyền lợi được hưởng những lợi ích chính đáng được pháp luật ghi nhận của người nông dân”.
Cũng như các quan hệ pháp luật dân sự khác, những tranh chấp, khiếu kiện liên quan đến quyền lợi của người nông dân bị thu hồi đất cũng rất thường xuyên phát sinh trong xã hội. Bảo vệ quyền của người nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu đô thị có đặc điểm như sau: Thứ nhất, bảo vệ quyền của người nông dân bị thu hồi đất là trách nhiệm cũng như là các bảo đảm pháp lý mang tính quyền lực nhà nước có tác dụng bảo vệ người nông dân và các nhóm chống lại nhưng hành động làm tổn hại đến nhân phẩm, tài sản, đất đai của người nông dân bị Nhà nước thu hồi đất.