CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LUẬT CUA BẢO VỆ QUYÈN LỢI CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN 1. Khái niệm về bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn Trẻ em là hạnh phúc của mỗi gia đình, là tương lai của đất nước, quyền và lợi ích của trẻ em được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Điều 37 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo đục; được tham gia vào các van dé về trẻ em. Nghiêm cam xâm hại, hành ha, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyên trẻ em”.
Điều luật trên được cụ thể hóa thành một trong những nguyên tắc cơ bản của chế độ HN&GD, Khoản 4 Điều 2 Luật HN&GD năm 2014 quy định: “Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, hỗ trợ trẻ em, nguoi cao tudi, người khuyết tật thực hiện các quyên về hôn nhân gia đình; giúp đỡ các bà mẹ thực hiện tốt chức năng cao quý của người mẹ; thực hiện kế hoạch hóa gia đình”. Khi cha mẹ ly hôn, con cái là đối tượng chịu ảnh hưởng tiêu cực của việc ly hôn một cách trực tiếp. Do đó, việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha me ly hôn là cần thiết, là yêu cầu tất yếu. Theo từ điển Tiếng Việt thông dụng thì “bảo vệ” có nghĩa là “che chở, giữ gin”.
Bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn chính là việc che chở, giữ gin, ngăn ngừa, hạn chế hoặc chống lại những hành vi xâm phạm các quyền của trẻ em đặc biệt trong hoàn cảnh cha mẹ ly hôn. Suy rộng ra, bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn thé hiên qua ba yếu tố: đam bao quyền và lợi ich hợp pháp cua con được thực hiện tốt trên thực tế; ngăn ngừa mọi hành vi xâm phạm, hạn chế hoặc tác động xấu đến quyền lợi của con; cũng như xử lý kịp thời những hành vi xâm phạm đến quyền lợi của con, nhằm giáo dục, ràng buộc các bên có liên quan. Việc bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp của con chỉ được thực hiện tốt nhất khi có một cơ chế, cách thức, biện pháp bảo vệ toàn diện, đồng bộ. Như vậy, có thé hiểu “Bao vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn là hệ thống các biện pháp, cơ chế, cách thức theo quy định của pháp luật nhằm đảm bảo thực hiện hiệu quả các quyên, lợi ích hợp pháp của con trên thực tế và hạn chế, đảm bảo cho các quyên, lợi ích đó của con không bị xâm phạm hoặc bị ảnh hưởng xấu do việc ly hôn của cha me gây ra, cũng như xử lý nghiêm khắc, kịp thời những hành vi vi phạm xâm hại tới quyên và lợi ich của con khi cha mẹ ly hôn ”.
Cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn Trẻ em trong hoàn cảnh cha mẹ ly hôn nói riêng và trẻ em nói chung đều cần được bảo vệ, chăm sóc và giáo dục. Khi cha mẹ ly hôn, con cái là đối tượng dễ bị ton thương nhất, do vậy bảo vệ quyền va lợi ích cho con khi cha me ly hôn luôn là việc làm cần thiết. Việc bảo vệ cho những đứa trẻ này thuộc trách nhiệm của các cơ quan, tô chức và của cả cộng đồng bao gồm: gia đình, Nhà nước và toàn xã hội. Nhiều chủ thê cùng có trách nhiệm đối với việc bảo đảm quyền và lợi ích của con, do đó để có thê bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích của con cần phải có một cơ chế đồng bộ, toàn diện.
Theo từ điển Tiếng Việt thì “cơ chế là cách thức mà theo đó một quá trình dược thực hiện”. Như vậy, một quá trình được thực hiện thông qua cách thức, biện pháp nhất định thì cách thức, biện pháp đó được gọi là cơ chế. Suy rộng ra, cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là hệ thống các cách thức, biện pháp, giữa chúng có tác động qua lại, hữu cơ với nhau nhằm đảm bảo thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con một cách tốt nhất. Cơ chế bảo vệ để bảo vệ quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn thực hiện thông qua việc bảo vệ bằng pháp luật, bằng tô chức, hoạt động của các cá nhân có trách nhiệm, các cơ quan tô chức xã hội có liên quan, sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan này.
Các cơ quan, tô chức trong xã hội thực hiện tốt các hoạt động bảo vệ quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn thì cần phải có nguồn lực tài chính để đảm bảo như các quỹ tài trợ, quỹ hỗ trợ tài chính trong xã hội. Tat cả các biện pháp, cách thức này tác động qua lại, hữu cơ với nhau tạo nên cơ chế bảo vệ hữu hiệu quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn. - Bảo vệ quyên và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn bằng pháp luật Việc bảo vệ bằng pháp luật bao gồm việc pháp luật ghi nhận các quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn và đảm bảo cho các quyên, lợi ích đó được thực hiện trên thực tế. Về co bản thì quyền, lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn cũng chính là quyền của trẻ ! Xem: Phạm Thị Ngân (2012), Bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn, Khóa luận tốt nghiệp, trường Đại học Luật Hà Nội, tr.8; em, vì vậy, bảo vệ quyên, lợi ich bằng pháp luật cho con cũng chính là bảo vệ bằng pháp luật đối với trẻ em, nhưng gắn với việc ly hôn của cha mẹ nên có những quyền đặc thù.
Nhà nước ra đã xây dựng một hệ thống các quy phạm pháp luật tương đối đầy đủ bảo vệ quyền trẻ em từ văn bản pháp ly cao nhất là Hiến pháp năm 2013 “Tré em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc va giáo dục. Luật Trẻ em năm 2016 quy định quyền trẻ em tại Chương II, mục 1 từ Điều 12 đến Điều 36 về quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng; quyền được học tap,. Đặc biệt Luật HN&GD năm 2014 quy định cụ thé các quyền, lợi ich của con khi cha mẹ ly hôn như nghĩa vụ cấp dưỡng của người không trực tiếp nuôi con, quyền được bày tỏ ý kiến của con về việc ở với ai khi từ đủ bảy tudi,. Trong trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn bị xâm hại thì pháp luật đã dự liệu trước băng hệ thống các biện pháp xử lý các hành vi vi phạm thông qua các chế tài hành chính hoặc hình sự, tùy theo mức độ của hành vi vi phạm.
Bên cạnh hệ thống pháp luật quốc gia, Việt Nam còn tích cực tham gia, phê chuẩn các Công ước quốc tế, đặc biệt là Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1990. Theo Công ước thì trẻ em có bốn nhóm quyền chính, bao gồm: quyền được sống còn; các quyền được bảo vệ; các quyền được phát triển; các quyền được tham gia. Hệ thông các quy phạm pháp luật trong nước về quyên trẻ em cũng đều xoay quanh bốn nhóm quyền được ghi nhận trong Công ước trên, nhằm cụ thé hóa các quy định của Công ước cho phù hợp với pháp luật quốc gia. Ngoài việc xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích của con khi cha me ly hôn thì pháp luật còn đảm bảo các quyên, lợi ich này được thực hiện trên thực tế thông qua hoạt động của các cá nhân, cơ quan, tô chức hữu quan.
Pháp luật quy định trách nhiệm của cha mẹ, nhà trường, Tòa án, cơ quan thi hành án, cơ quan, tô chức trả tiền lương, tiền công, các thu nhập thường xuyên khác cho người có nghĩa vụ cấp đưỡng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con sau khi cha mẹ ly hôn. Việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp cảu con khi cha mẹ ly hôn là một quá trình, do đó sự phối hợp chặt chẽ hoạt động giữa các cá nhân, cơ quan, tổ chức có trách nhiệm, quyết định quan trọng đến hiệu quả việc áp dụng những quy định của pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn trên thực tế, như: sự phối hợp giữa gia đình (bô, mẹ) với nhà trường cụ thê với giáo viên chủ nhiệm của lớp con trong việc năm bắt, tìm hiểu tâm lý, tình cảm của con, dé kip thoi chia sẻ, động viên tinh than cua trẻ do cú sốc từ việc cha mẹ ly hôn, điều này giúp các em ôn định về tâm ly, tình cảm, binh tinh dé có thé học tập, không bị rơi vào trạng thái chán nản, bỏ bê học tập, hoặc lêu lông chơi bời.; sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trả lương với cơ quan thi hành án nhằm đảm bảo người có nghĩa vụ cấp dưỡng nghiêm túc thực hiện nghĩa vụ của mình. - Bảo vệ quyên và lợi ích của trẻ khi cha mẹ ly hôn bang các quỹ tài trợ, hỗ trợ tài chỉnh của các cá nhân, tổ chức trong xã hội Nhà nước ta luôn khuyến khích các cá nhân, tổ chức trong xã hội thé hiện tinh thần tương thân tương ái đối với các trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, hoàn cảnh khó khăn, thông qua hình thưc tài trợ, hỗ trợ nguồn tài chính nhằm mục dich chăm sóc, nuôi dưỡng giúp đỡ các em hòa nhập trở lại cuộc sống bình thường. Trẻ em có cha mẹ ly hôn trong nhiều trường hợp cũng có những hoàn cảnh đặc biệt khi bị thay đôi về hoàn cảnh sống, thay đối về tâm sinh lý do sự kiện ly hôn của cha mẹ gây ra, hoặc các em có có khăn về tài chính do cha, mẹ không chu cấp đủ nhu cau sinh hoạt tối thiểu.
Đối với trẻ có cha mẹ ly hôn thì các quỹ tài trợ, hỗ trợ của các cá nhân, tổ chức trong xã hội tạo những điều kiện tốt hơn đề giúp trẻ phát triển bình thường cả về tâm lý, sinh lý như những đứa trẻ khác, đặc biệt đối với trẻ em bị tàn tat, bi mat năng lực hành vi dân sự. Như vậy, các cách thức bảo vệ trên đan xen, tác động qua lại — hữu cơ với nhau tạo nên một cơ chế đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con trẻ trên thực tế khi cha me ly hôn một cách tốt nhất.