Đánh giá tình trạng và phân hạng cá quý hiếm cần bảo vệ ở Việt Nam - Luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá tình trạng và phân hạng mức độ nguy cấp của các loài cá quý hiếm cần được ưu tiên bảo vệ ở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Lê Thị Hồng Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Huấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Đánh Giá Tình Trạng Và Phân Hạng Mức Độ Nguy Cấp Của Các Loài Cá Quý Hiếm Cần Được Ƣu Tiên Bảo Vệ Ở Các Thủy Vực Nước Ngọt Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. VỀ DANH LỤC ĐỎ IUCN VÀ SÁCH ĐỎ VIỆT NAM
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu
• 2.2.2. Phương pháp phân tích tài liệu, mẫu vật và số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT DANH SÁCH CÁC LOÀI ĐƯỢC XEM XÉT PHÂN HẠNG MỨC ĐỘ NGUY CẤP CẦN ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ
• 3.1.1. Kết quả phân tích tổng hợp
• 3.1.2. Đề xuất danh sách các loài được xem xét đánh giá phân hạng tình trạng nguy cơ tuyệt chủng
• 3.2. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN, PHỤC HỒI VÀ PHÁT TRIỂN CÁC LOÀI CÁ QUÝ HIẾM CẦN ĐƯỢC ƯU TIÊN BẢO VỆ
• 3.2.1. Các mối đe dọa đối với các loài
• 3.2.2. Những định hướng cơ bản
• 3.2.3. Các giải pháp thực hiện
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ cá quý hiếm nước ngọt Việt Nam

Bảo vệ các loài cá quý hiếm nước ngọt ở Việt Nam là một nhiệm vụ cấp bách. Việt Nam có một hệ sinh thái nước ngọt phong phú, nhưng nhiều loài cá đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo vệ các loài này không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá. Theo Sách Đỏ Việt Nam, có nhiều loài cá nước ngọt đang bị đe dọa, cần được ưu tiên bảo vệ.

1.1. Tình trạng cá quý hiếm nước ngọt ở Việt Nam

Nhiều loài cá nước ngọt ở Việt Nam đang bị đe dọa do ô nhiễm môi trường, khai thác quá mức và biến đổi khí hậu. Theo nghiên cứu, có khoảng 36 loài cá nước ngọt được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam với tình trạng nguy cấp khác nhau. Việc theo dõi và đánh giá tình trạng của các loài này là rất quan trọng để có biện pháp bảo vệ kịp thời.

1.2. Ý nghĩa của việc bảo vệ cá quý hiếm

Bảo vệ các loài cá quý hiếm không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn về mặt kinh tế và văn hóa. Các loài cá này thường có giá trị cao trong thương mại và là một phần quan trọng trong văn hóa ẩm thực của người dân địa phương. Việc bảo tồn chúng sẽ giúp duy trì các giá trị văn hóa và phát triển bền vững.

II. Các thách thức trong việc bảo vệ cá quý hiếm nước ngọt

Việc bảo vệ cá quý hiếm nước ngọt ở Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không bền vững và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài cá. Đặc biệt, các hoạt động khai thác thủy sản không hợp lý đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng cá.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng do ô nhiễm

Ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động công nghiệp và sinh hoạt đang làm giảm chất lượng môi trường sống của các loài cá. Nhiều loài cá nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường, dẫn đến tình trạng suy giảm quần thể. Các nghiên cứu cho thấy rằng ô nhiễm nước có thể làm giảm khả năng sinh sản và phát triển của cá.

2.2. Tác động của khai thác thủy sản

Khai thác thủy sản không bền vững là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng cá quý hiếm. Việc đánh bắt quá mức và sử dụng các phương pháp khai thác hủy diệt đã làm giảm đáng kể quần thể cá. Cần có các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả để ngăn chặn tình trạng này.

III. Phương pháp bảo vệ cá quý hiếm nước ngọt hiệu quả

Để bảo vệ các loài cá quý hiếm nước ngọt, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn, thực hiện các chương trình giáo dục cộng đồng và tăng cường quản lý nguồn tài nguyên nước.

3.1. Xây dựng khu bảo tồn sinh thái

Việc thiết lập các khu bảo tồn sinh thái là một trong những biện pháp quan trọng để bảo vệ các loài cá quý hiếm. Các khu bảo tồn giúp bảo vệ môi trường sống tự nhiên của cá, đồng thời tạo điều kiện cho các loài này phục hồi và phát triển. Nghiên cứu cho thấy rằng các khu bảo tồn có thể làm tăng đáng kể số lượng cá trong khu vực.

3.2. Giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ cá quý hiếm là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của đa dạng sinh học và các biện pháp bảo vệ môi trường. Việc này không chỉ giúp bảo vệ cá mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về tình trạng và phân hạng mức độ nguy cấp của các loài cá quý hiếm đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các dữ liệu thu thập được từ nghiên cứu giúp xác định rõ hơn tình trạng của các loài cá và đề xuất các biện pháp bảo vệ phù hợp.

4.1. Đánh giá tình trạng cá quý hiếm

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhiều loài cá quý hiếm đang ở trong tình trạng nguy cấp. Việc đánh giá tình trạng này giúp các nhà quản lý có cơ sở để đưa ra các quyết định bảo vệ kịp thời. Các số liệu từ Sách Đỏ Việt Nam cũng đã được cập nhật để phản ánh đúng tình hình thực tế.

4.2. Ứng dụng các biện pháp bảo vệ

Các biện pháp bảo vệ đã được áp dụng thành công tại một số khu vực, giúp phục hồi quần thể cá quý hiếm. Việc áp dụng các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ cá mà còn góp phần vào việc phục hồi hệ sinh thái nước ngọt.

V. Kết luận và tương lai của bảo vệ cá quý hiếm

Bảo vệ cá quý hiếm nước ngọt ở Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các biện pháp bảo vệ cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài cá này trong tương lai. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức bảo tồn để đạt được mục tiêu bảo vệ đa dạng sinh học.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn

Bảo tồn các loài cá quý hiếm không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá. Việc này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của đất nước.

5.2. Hướng đi tương lai cho bảo vệ cá

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cập nhật thông tin về tình trạng các loài cá quý hiếm. Các biện pháp bảo vệ cần được điều chỉnh và cải tiến để phù hợp với tình hình thực tế, nhằm đảm bảo sự tồn tại của các loài cá quý hiếm nước ngọt ở Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học thủy sinh phong phú, đặc biệt là các loài cá nước ngọt quý hiếm. Theo thống kê của IUCN năm 2014, trên thế giới có khoảng 6.001 loài cá nước ngọt được đánh giá phân hạng nguy cơ tuyệt chủng, trong đó khu vực Nam và Đông Nam Á chiếm 1.211 loài, Việt Nam có 173 loài cá nước ngọt được ghi nhận. Tuy nhiên, chỉ có 37 loài cá nước ngọt được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, cho thấy sự chênh lệch lớn về số lượng và mức độ cập nhật dữ liệu. Tình trạng suy giảm đa dạng sinh học thủy sinh do các tác động của con người và biến đổi môi trường đang đẩy nhiều loài cá quý hiếm vào nguy cơ tuyệt chủng cao.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tình trạng và phân hạng mức độ nguy cấp của các loài cá quý hiếm cần ưu tiên bảo vệ tại các thủy vực nước ngọt Việt Nam, dựa trên tiêu chuẩn mới nhất của IUCN năm 2010. Nghiên cứu tập trung vào việc tổng hợp, phân tích dữ liệu từ các nguồn tài liệu khoa học, báo cáo điều tra thực địa và các văn bản pháp luật liên quan, nhằm đề xuất danh sách các loài cần bảo vệ ưu tiên và các giải pháp bảo tồn phù hợp. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2014, với phạm vi bao phủ các thủy vực nước ngọt trên toàn quốc.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cập nhật cho công tác quản lý, bảo tồn đa dạng sinh học thủy sinh, góp phần bảo vệ các loài cá quý hiếm, duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân hạng nguy cơ tuyệt chủng của IUCN, bao gồm các tiêu chí đánh giá dựa trên tốc độ suy giảm quần thể, kích thước quần thể, phạm vi phân bố địa lý và mức độ phân mảnh quần thể. Các khái niệm chính bao gồm:

• Tình trạng tuyệt chủng (Extinct - EX): Loài không còn cá thể sống trong tự nhiên.
• Tuyệt chủng ngoài thiên nhiên (Extinct in the Wild - EW): Loài chỉ còn tồn tại trong điều kiện nuôi nhốt hoặc sinh cảnh nhân tạo.
• Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered - CR): Nguy cơ tuyệt chủng rất cao trong tương lai gần.
• Nguy cấp (Endangered - EN): Nguy cơ tuyệt chủng cao nhưng thấp hơn CR.
• Sẽ nguy cấp (Vulnerable - VU): Nguy cơ tuyệt chủng lớn trong tương lai tương đối gần.
• Sắp bị đe dọa (Near Threatened - NT) và Ít quan tâm (Least Concern - LC): Các mức độ nguy cơ thấp hơn.
• Thiếu dữ liệu (Data Deficient - DD): Không đủ thông tin để đánh giá.

Ngoài ra, nghiên cứu còn tham khảo các văn bản pháp luật Việt Nam như Quyết định 82/2008/QĐ-BNN và Thông tư 01/2011/TT-BNNPTNT về danh mục các loài thủy sinh quý hiếm cần bảo vệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ các đề tài, dự án nghiên cứu, báo cáo khoa học, tài liệu lưu trữ tại các bảo tàng sinh vật và phần mềm FishBase. Cỡ mẫu bao gồm 173 loài cá nước ngọt được ghi nhận tại Việt Nam trong Danh lục Đỏ IUCN 2014, 37 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 và 68 loài trong Quyết định 82/2008 cùng Thông tư 01/2011.

Phương pháp chọn mẫu là tổng hợp và kiểm kê toàn bộ các loài cá quý hiếm có mặt tại các thủy vực nước ngọt Việt Nam, đối chiếu mẫu vật và hình ảnh để xác định chính xác loài. Phân tích dữ liệu sử dụng tiêu chuẩn phân hạng của IUCN 2010, so sánh mức độ nguy cấp giữa các nguồn dữ liệu khác nhau nhằm đề xuất danh sách cập nhật.

Timeline nghiên cứu gồm ba đợt: thu thập tài liệu (1-4/2014), phân tích và xử lý số liệu (4-8/2014), hoàn thiện luận văn (8-10/2014).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng loài cá quý hiếm được đánh giá: Việt Nam có 173 loài cá nước ngọt được IUCN phân hạng, trong đó 20,23% thuộc nhóm bị đe dọa (CR, EN, VU), 58,96% thuộc nhóm ít nguy cấp (NT, LC), và 20,81% thiếu dữ liệu. So với Sách Đỏ Việt Nam 2007 chỉ có 37 loài, và Quyết định 82/2008 có 68 loài, cho thấy sự thiếu cập nhật và chưa đầy đủ trong các tài liệu quốc gia.

2. Phân bố mức độ nguy cấp: Theo IUCN 2014, 9,83% loài thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp (CR), 8,09% nguy cấp (EN), 5,78% sẽ nguy cấp (VU). Trong khi đó, Sách Đỏ Việt Nam 2007 có 2,78% loài tuyệt chủng ngoài thiên nhiên (EW), 2,78% cực kỳ nguy cấp, 22,22% nguy cấp và 63,89% sẽ nguy cấp. Quyết định 82/2008 và Thông tư 01/2011 cho thấy tỷ lệ loài cực kỳ nguy cấp và nguy cấp tăng lên, phản ánh sự gia tăng áp lực lên các loài.

3. Đề xuất điều chỉnh mức độ nguy cấp: Một số loài như cá Chình nhật (Anguilla japonica) được đề xuất hạ bậc từ tuyệt chủng ngoài thiên nhiên (EW) xuống cực kỳ nguy cấp (CR) do phát hiện cá thể sống trong tự nhiên. Cá Pạo (Sinilabeo graffeuilli) được hạ từ nguy cấp (EN) xuống sẽ nguy cấp (VU) dựa trên số lượng cá thể còn tồn tại. Ngược lại, một số loài được đề xuất tăng mức độ nguy cấp do suy giảm quần thể.

4. Bổ sung loài mới: Nghiên cứu đề xuất bổ sung 4 loài cá quý hiếm mới vào danh sách cần bảo vệ ưu tiên, nhằm cập nhật và hoàn thiện Sách Đỏ Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các danh mục đánh giá nguy cơ tuyệt chủng của IUCN và các văn bản pháp luật Việt Nam, chủ yếu do sự cập nhật dữ liệu không đồng bộ và hạn chế trong nghiên cứu thực địa. Việc phát hiện lại cá thể sống của một số loài trước đây được cho là tuyệt chủng ngoài thiên nhiên chứng tỏ cần thiết phải thường xuyên rà soát, cập nhật dữ liệu.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ loài bị đe dọa tại Việt Nam tương đối cao, phản ánh áp lực khai thác và suy thoái môi trường nước ngọt nghiêm trọng. Việc phân tích dữ liệu qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các mức độ nguy cấp giúp minh họa rõ ràng xu hướng suy giảm đa dạng sinh học thủy sinh.

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng tiêu chuẩn IUCN 2010 trong đánh giá để đảm bảo tính khoa học và hội nhập quốc tế, đồng thời đề xuất sự thống nhất thuật ngữ và tiêu chí trong các văn bản pháp luật quốc gia nhằm tránh nhầm lẫn trong quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cập nhật và hoàn thiện Sách Đỏ Việt Nam: Thực hiện rà soát, bổ sung danh mục các loài cá nước ngọt quý hiếm dựa trên tiêu chuẩn IUCN 2010, ưu tiên cập nhật các loài có mức độ nguy cấp thay đổi. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các viện nghiên cứu chủ trì.

2. Tăng cường công tác điều tra, giám sát thực địa: Thiết lập các chương trình khảo sát định kỳ nhằm theo dõi tình trạng quần thể các loài cá quý hiếm, đặc biệt tại các khu vực trọng điểm như sông Hồng, sông Mã, sông Đà. Thời gian triển khai liên tục, do các trường đại học và trung tâm nghiên cứu thực hiện.

3. Xây dựng và mở rộng khu bảo tồn thủy sinh: Thiết lập các khu bảo tồn vùng nước ngọt có đa dạng sinh học cao, bảo vệ sinh cảnh tự nhiên của các loài cá quý hiếm, đồng thời phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái. Chủ thể thực hiện là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, phối hợp với chính quyền địa phương, trong vòng 5 năm.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Phát động các chiến dịch giáo dục bảo vệ đa dạng sinh học thủy sinh, hạn chế khai thác quá mức và buôn bán trái phép các loài cá quý hiếm. Thời gian thực hiện liên tục, do các tổ chức phi chính phủ và cơ quan truyền thông phối hợp thực hiện.

5. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách bảo vệ: Đề xuất sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật liên quan đến bảo vệ các loài cá quý hiếm, đảm bảo tính thống nhất và khả thi trong quản lý, xử lý vi phạm. Thời gian thực hiện trong 3 năm, do Bộ Tư pháp và Bộ Nông nghiệp chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý tài nguyên và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học thủy sinh, quản lý khai thác nguồn lợi thủy sản hiệu quả.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu sinh: Tham khảo phương pháp đánh giá, dữ liệu cập nhật về các loài cá quý hiếm, phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo về sinh thái học, bảo tồn và phát triển bền vững.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng bảo tồn: Áp dụng các đề xuất giải pháp trong hoạt động bảo vệ, phục hồi các loài cá quý hiếm, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

4. Người dân và ngư dân địa phương: Hiểu rõ về các loài cá quý hiếm, mức độ nguy cấp và các quy định pháp luật liên quan, từ đó tham gia tích cực vào công tác bảo vệ và khai thác bền vững nguồn lợi thủy sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần cập nhật danh sách các loài cá quý hiếm ở Việt Nam?
   Việc cập nhật giúp phản ánh chính xác tình trạng hiện tại của các loài, từ đó có biện pháp bảo vệ phù hợp, tránh tình trạng loài bị bỏ sót hoặc đánh giá sai lệch, ảnh hưởng đến hiệu quả bảo tồn.

2. Tiêu chuẩn phân hạng nguy cơ tuyệt chủng của IUCN có gì đặc biệt?
   IUCN sử dụng các tiêu chí khoa học dựa trên tốc độ suy giảm quần thể, phạm vi phân bố và mức độ phân mảnh, giúp đánh giá khách quan và chuẩn hóa trên toàn cầu, tạo điều kiện cho hợp tác quốc tế.

3. Các loài cá nào đang bị đe dọa nghiêm trọng nhất ở Việt Nam?
   Các loài như cá Chình nhật, cá Mơn, cá Hô, cá Tra dầu thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp hoặc nguy cấp, đang chịu áp lực khai thác và suy giảm môi trường sống nghiêm trọng.

4. Giải pháp bảo tồn nào được ưu tiên thực hiện?
   Xây dựng khu bảo tồn thủy sinh, tăng cường giám sát, hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp trọng tâm nhằm bảo vệ các loài cá quý hiếm.

5. Làm thế nào để người dân tham gia bảo vệ các loài cá quý hiếm?
   Người dân cần được tuyên truyền về giá trị và tình trạng nguy cấp của các loài, tuân thủ quy định khai thác, tham gia giám sát và báo cáo các hành vi vi phạm, góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững.

Kết luận

• Việt Nam có 173 loài cá nước ngọt được IUCN đánh giá, trong đó hơn 20% thuộc nhóm bị đe dọa, nhưng Sách Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật hiện còn thiếu cập nhật và chưa đầy đủ.
• Nghiên cứu đề xuất điều chỉnh mức độ nguy cấp cho nhiều loài cá quý hiếm, bổ sung thêm 4 loài mới vào danh sách ưu tiên bảo vệ.
• Áp dụng tiêu chuẩn IUCN 2010 giúp nâng cao tính khoa học và hội nhập quốc tế trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học thủy sinh.
• Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ, bao gồm cập nhật danh mục, giám sát thực địa, xây dựng khu bảo tồn, hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Đề nghị các cơ quan quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cùng phối hợp thực hiện nhằm bảo vệ hiệu quả các loài cá quý hiếm, góp phần phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản Việt Nam.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ đa dạng sinh học thủy sinh là trách nhiệm và cơ hội cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. VỀ DANH LỤC ĐỎ IUCN VÀ SÁCH ĐỎ VIỆT NAM 1. Danh lục Đỏ IUCN Danh lục Đỏ IUCN hay gọi tắt là Danh lục Đỏ (tiếng Anh là IUCN Red List of Threatened Species, IUCN Red List hay Red Data List) là danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng của các loài động vật và thực vật trên thế giới. Danh sách này đƣợc giám sát bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (International Union for Conservation of Nature Resources, IUCN).

Văn bản hiện hành Danh lục Đỏ IUCN năm 2004 (Danh lục Đỏ 2004) đƣợc công bố vào ngày 17 tháng 11, 2004. Văn bản này đã đánh giá tất cả 38.047 loài, cùng với 2.140 phân loài, giống hoặc chi và quần thể.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ tuyệt chủng gồm 7.180 loài động vật, 8.321 loài thực vật và 2 loài nấm. Danh sách cũng công bố 784 loài tuyệt chủng đƣợc ghi nhận từ năm 1500. Nhƣ vậy là đã có thêm 18 loài tuyệt chủng so với bản danh sách năm 2000.

Mỗi năm một số ít các loài tuyệt chủng lại đƣợc phát hiện và một số loài đƣợc sắp xếp vào nhóm DD. Mặt khác, từng phiên bản cũng đƣợc điều chỉnh, sửa đổi khi ban hành. Ví dụ, phiên bản 2008 đƣợc phát hành ngày 06 tháng 10 năm 2008 trong Đại hội bảo tồn thế giới ở Barcelona có một số sửa đổi so với phiên bản 2007 và 2006. Các thứ hạng nguy cấp theo Danh lục Đỏ của IUCN năm 2010 [46] Các loài đƣợc xếp vào 8 thứ hạng nguy cấp theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng nhƣ tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thƣớc quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distribution) và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of populatin and distribution fragmentation) (Phụ lục 2).Tuyệt chủng: Tuyệt chủng ( Extinct, EX) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật đƣợc quy định trong Danh lục Đỏ IUCN.

Một loài hoặc dƣới loài đƣợc coi là tuyệt chủng khi có những bằng chứng chắc chắn rằng cá thể cuối cùng đã chết. TIEU LUAN MOI download 5: [e-mail]ệt chủng trong tự nhiên: Tuyệt chủng trong tự nhiên (tiếng Anh Extinct in the Wild, viết tắt EW) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc dƣới loài bị coi là tuyệt chủng trong tự nhiên khi các cuộc khảo sát kỹ lƣỡng ở các sinh cảnh đã biết và hoặc sinh cảnh dự đoán, vào những thời gian thích hợp (theo ngày, mùa, năm) xuyên suốt vùng phân bố lịch sử của loài đều không ghi nhận đƣợc cá thể nào. Các khảo sát nên vƣợt khung thời gian thích hợp cho vòng đời của đơn vị phân loại đó.

Các cá thể của loài này chỉ còn đƣợc tìm thấy vối số lƣợng rất ít trong sinh cảnh nhân tạo và phụ thuộc hoàn toàn vào chăm sóc của con ngƣời.Cực kỳ nguy cấp: Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered, CR) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi đƣợc coi là cực kỳ nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tƣơng lai rất gần, khi quần thể loài suy giảm đến 80% hoặc diện tích phân bố chỉ còn trên khoảng 100km2 4.Nguy cấp: Nguy cấp (Endangered, EN) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài bị coi là nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tƣơng lai rất gần nhƣng kém hơn mức cực kì nguy cấp.Sắp nguy cấp: Sắp nguy cấp (Vulnerable, VU) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi bị đánh giá là sắp nguy cấp khi nó không còn nằm trong hai bậc CR và EN nhƣng phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tƣơng lai không xa.

Quần thể của chúng bị suy giảm 20% hoặc diện tích phân bố chỉ còn khoảng 20.Sắp bị đe dọa: Sắp bị đe dọa (Near Threatened, NT) là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc một nòi bị đánh giá là sắp bị đe dọa khi nó không nằm trong bậc CR, EN hoặc VU nhƣng sắp phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tƣơng lai không xa.Ít quan tâm (Least Concern, LC): là taxon không thuộc các thứ hạng trên và còn phân bố rộng, phong phú. TIEU LUAN MOI download 6: [e-mail]ếu dữ liệu (Data Deficient, DD): là taxon thiếu các thông tin kể cả trực tiếp hoặc gián tiếp để có thể đánh giá nguy cơ tuyệt chủng căn cứ trên tình trạng phân bố và tình trạng quần thể. Ngoài 8 thứ hạng trên còn một loại phân hạng là Không đƣợc đánh giá (Not Evaluateg, NE) Trong tiêu chí đánh giá của IUCN năm 1994 thì có 7 bậc, trong đó có bậc ít nguy cấp (Lower Risk, LR) bao gồm 3 thứ hạng phụ là sắp bị đe dọa, ít quan tâm và phụ thuộc bảo tồn (Conservation dependent, cd) (nhƣng đã đƣợc gộp vào nhóm sắp bị đe dọa).

Khi nói đến các loài đang bị đe dọa, hoặc có nguy cơ tuyệt chủng thì có nghĩa là các loài thuộc các bậc CR, EN và VU (Phụ lục 1 và 2). Sách Đỏ Việt Nam Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách Đỏ Việt Nam để hƣớng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật trong thiên nhiên. Đây cũng là tài liệu khoa học đƣợc sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các qui định, luật pháp của Nhà nƣớc về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trƣờng, sinh thái Sách Đỏ Việt Nam là danh sách các loài động vật, thực vật ở Việt Nam thuộc loại quý hiếm, đang bị giảm sút số lƣợng hoặc đã có nguy cơ tuyệt chủng. Đây là căn cứ khoa học quan trọng để nhà nƣớc ban hành những nghị định và chỉ thị về việc quản lí bảo vệ và những biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển những loài động vật hoang dã ở Việt Nam.

Sách Đỏ Việt Nam đƣợc công bố lần đầu tiên năm 1992 [47]. Đây là công trình do Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) thực hiện với sự tài trợ của Quỹ SIDA (Thụy Điển). Các tiêu chuẩn sử dụng trong Sách Đỏ Việt Nam đƣợc xây dựng trên nền các tiêu chuẩn của Danh lục Đỏ IUCN (Phụ lục 1). Trong phiên bản 1992, chỉ có 3 cấp thuộc "các cấp đánh giá chính" là Đang nguy cấp (Endangered, EN), Sẽ nguy cấp TIEU LUAN MOI download 7: skknchat@gmail.

Các phiên bản Sách Đỏ Việt Nam lần đầu tiên phần động vật đƣợc xuất bản năm 1992 với 365 loài nằm trong danh mục; phần thực vật đƣợc xuất bản năm 1996 với 356 loài nằm trong danh mục. Kết quả thực hiện Đề án tu chỉnh Sách Đỏ trong thời gian 2000 - 2004 cho thấy, tổng số loài động vật hoang dã đang bị đe dọa đã lên đến 857 loài, gồm 407 loài động vật và 450 loài thực vật, tức số loài đang bị đe dọa đã tăng đáng kể. Trong phần động vật, nếu nhƣ mức độ đe dọa cao nhất trong Sách Đỏ Việt Nam năm 1992 chỉ ở hạng đang Nguy cấp thì năm 2004 đã có 6 loài bị coi là tuyệt chủng trên lãnh thổ Việt Nam. Số loài ở mức Nguy cấp là 149 loài, tăng rất nhiều so với 71 loài trong Sách đỏ Việt Nam năm 1992.

Có 46 loài đƣợc xếp ở hạng Rất nguy cấp [46]. Phiên bản mới nhất hiện nay là Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, đƣợc công bố vào ngày 26 tháng 6 năm 2008. Theo văn bản này hiện nay tại Việt Nam có 882 loài (418 loài động vật và 464 loài thực vật) đang bị de dọa ngoài thiên nhiên, tăng 167 loài so với thời điểm năm 1992. Trong đó có 116 loài động vật đƣợc coi là Rất nguy cấp và 45 loài thực vật Rất nguy cấp (trong số 196 loài thực vật đang Nguy cấp).

Có 9 loài động vật trƣớc kia chỉ nằm trong tình trạng đe dọa nhƣng SĐVN 2007 xem nhƣ đã tuyệt chủng nhƣ tê giác 2 sừng, bò xám, heo vòi, cầy rái cá, cá chép gốc, cá chình Nhật, cá lợ thân thấp, cá sấu hoa cà, hƣơu sao. Ngoài Sách Đỏ Việt Nam, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam còn hoàn thành việc soạn thảo Danh lục Đỏ Việt Nam 2007 [4].2 Các cấp đánh giá của SĐVN 2007 [3] 1.EX – Tuyệt chủng – Extinct: Một taxon đƣợc coi là Tuyệt chủng khi không còn nghi ngờ là cá thể cuối cùng của taxon đó đã chết.EW - Tuyệt chủng trong tự nhiên – Extinct in the Wild: Một taxon đƣợc coi là Tuyệt chủng trong tự nhiên khi chỉ còn thấy trong điều kiện gây trồng, nuôi nhốt TIEU LUAN MOI download 8: [e-mail] (in captivity) hoặc chỉ là một (hoặc nhiều) quần thể đã tự nhiên hóa trở lại bên ngoài vùng phân bố cũ.CR - Cực kỳ nguy cấp - Critically Endangered: Một taxon đƣợc coi là Rất nguy cấp khi đang đứng trƣớc một nguy cơ cực kỳ lớn sẽ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên trong một tƣơng lai trƣớc mắt.EN - Nguy cấp – Endangered: Một taxon đƣợc coi là Nguy cấp khi chƣa phải là Rất nguy cấp nhƣng đang đứng trƣớc một nguy cơ rất lớn sẽ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên trong một tƣơng lai gần.VU - Sẽ nguy cấp – Vulnerable: Một taxon đƣợc coi là Sẽ nguy cấp khi chƣa phải là Rất nguy cấp hoặc Nguy cấp nhƣng đang đứng trƣớc một nguy cơ lớn sẽ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên trong một tƣơng lai tƣơng đối gần.LR - Sắp bị đe dọa - Near Threatened: Một taxon đƣợc coi là Ít nguy cấp khi không đáp ứng một tiêu chuẩn nào của các thứ hạng Rất nguy cấp, Nguy cấp hoặc Sẽ nguy cấp. Thứ hạng này có thể phân thành 3 thứ hạng phụ: 6.Phụ thuộc bảo tồn (cd) – Conservation dependent: Bao gồm các taxon hiện là đối tƣợng của một chƣơng trình bảo tồn liên tục, riêng biệt cho taxon đó hoặc nơi ở của nó; nếu chƣơng trình này ngừng lại, sẽ dẫn tới taxon này bị chuyển sang một trong các thứ hạng trên trong khoảng thời gian 5 năm.Sắp bị đe dọa (nt) – Near threatened: Bao gồm các taxon không đƣợc coi là Phụ thuộc bảo tồn nhƣng lại rất gần với Sẽ nguy cấp.Ít lo ngại (lc) – Least concern: Bao gồm các taxon không đƣợc coi là Phụ thuộc bảo tồn hoặc Sắp bị đe dọa.DD - Thiếu dữ liệu - Data Deficient: Một taxon đƣợc coi là Thiếu dẫn liệu khi chƣa đủ thông tin để có thể đánh giá trực tiếp hoặc gián tiếp về nguy cơ tuyệt chủng, căn cứ trên sự phân bố và tình trạng quần thể.