Nghiên cứu bảo tồn loài chò nâu dipterocarpus retusus blume 1823 tại vườn quốc gia tam đảo vĩnh phúc

Nghiên cứu bảo tồn loài chò nâu Dipterocarpus retusus Blume 1823 tại Vườn Quốc gia Tam Đảo Vĩnh Phúc, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Vi Thị Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: Th.S Phạm Thành Trang
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus) tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC MẪU SỐ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu về sinh thái học thực vật
• 1.1.2. Nghiên cứu về tái sinh rừng
• 1.2. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học của loài cây
• 1.3. Nghiên cứu về tái sinh rừng
• 1.4. Nghiên cứu về loài Chò nâu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG – MỤC TIÊU – NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu xác định đặc điểm phân bố của Chò nâu tại khu vực nghiên cứu
• 2.4.2. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh của loài Chò nâu mật tại khu vực nghiên cứu
• 2.4.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn loài Chò nâu tại khu vực nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Công tác chuẩn bị
• 2.5.2. Phương pháp kế thừa
• 2.5.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.5.4. Phương pháp nội nghiệp
• 2.5.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng
• 2.5.4.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN – KINH TẾ - XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Khí hậu thủy văn
• 3.1.3. Hệ động-thực vật
• 3.2. Tình hình kinh tế-xã hội
• 3.3. Những khó khăn, thách thức
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nghiên cứu đặc điểm phân bố loài Chò nâu tại Vườn quốc gia Tam Đảo – Tỉnh Vĩnh Phúc
• 4.1.1. Đặc điểm phân bố của loài Chò nâu theo đai cao, trạng thái rừng
• 4.1.2. Đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng nơi có loài Chò nâu phân bố tự nhiên tại VQG Tam Đảo
• 4.2. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Chò nâu tại VQG Tam Đảo – Vĩnh Phúc
• 4.2.1. Đặc điểm cấu trúc mật độ tầng cây tái sinh
• 4.2.2. Đặc điểm chất lượng, nguồn gốc tầng cây tái sinh
• 4.2.3. Phân cấp cây tái sinh theo cấp chiều cao và tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài Chò nâu tại VQG Tam Đảo - Vĩnh Phúc
• 4.3.1. Phân tích thuận lợi khó khăn trong công tác bảo tồn loài Chò nâu
• 4.3.2. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Chò nâu
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ Ý KIẾN ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo tồn loài Chò Nâu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo

Bảo tồn loài Chò Nâu (Dipterocarpus retusus) là một nhiệm vụ quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo. Loài cây này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Việc bảo tồn loài Chò Nâu giúp duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động thực vật khác.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của loài Chò Nâu

Chò Nâu là loài cây gỗ lớn, thường mọc ở các khu rừng nhiệt đới ẩm. Loài này có khả năng sinh trưởng nhanh và thích nghi tốt với điều kiện khí hậu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo. Đặc điểm sinh học của Chò Nâu bao gồm khả năng chịu bóng và yêu cầu về độ ẩm cao, điều này ảnh hưởng đến sự phân bố của nó trong khu vực.

1.2. Vai trò của Chò Nâu trong hệ sinh thái rừng

Chò Nâu đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc rừng và cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Gỗ của loài này được sử dụng trong xây dựng và sản xuất đồ nội thất, góp phần vào phát triển kinh tế địa phương.

II. Thách thức trong việc bảo tồn loài Chò Nâu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, loài Chò Nâu đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển đô thị hóa và khai thác rừng trái phép đã làm giảm diện tích sống của loài này. Ngoài ra, biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của Chò Nâu.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng và tình trạng loài

Theo Sách Đỏ Việt Nam, Chò Nâu được xếp vào danh sách loài có nguy cơ tuyệt chủng. Tình trạng này chủ yếu do mất môi trường sống và khai thác quá mức. Việc theo dõi và đánh giá tình trạng loài là cần thiết để có biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống của Chò Nâu

Hoạt động của con người như khai thác gỗ, phát triển nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đã làm suy giảm môi trường sống của Chò Nâu. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến loài cây mà còn đến toàn bộ hệ sinh thái rừng.

III. Phương pháp bảo tồn loài Chò Nâu hiệu quả tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo

Để bảo tồn loài Chò Nâu, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn sinh thái và quản lý rừng bền vững. Các biện pháp này bao gồm việc thiết lập khu vực bảo tồn, tăng cường giám sát và quản lý khai thác rừng, cũng như nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài cây này.

3.1. Chương trình bảo tồn và phát triển bền vững

Các chương trình bảo tồn cần được triển khai đồng bộ, bao gồm việc trồng mới và phục hồi rừng. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ giúp tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng địa phương.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của Chò Nâu và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Các hoạt động truyền thông và giáo dục có thể giúp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong bảo tồn Chò Nâu

Nghiên cứu về loài Chò Nâu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các biện pháp bảo tồn đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả trong việc phục hồi quần thể Chò Nâu. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên sẽ giúp điều chỉnh các biện pháp bảo tồn cho phù hợp.

4.1. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn đã được thực hiện tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo cho thấy sự gia tăng về số lượng và chất lượng của quần thể Chò Nâu. Việc theo dõi định kỳ giúp đánh giá hiệu quả và điều chỉnh kịp thời các chiến lược bảo tồn.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn Chò Nâu mà còn có thể áp dụng cho các loài cây khác. Việc chia sẻ kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu với các khu vực khác sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho loài Chò Nâu

Bảo tồn loài Chò Nâu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Với sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu, hy vọng rằng loài cây này sẽ được bảo tồn và phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tương lai của loài Chò Nâu tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo

Tương lai của Chò Nâu phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Việc duy trì và phát triển quần thể Chò Nâu sẽ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực.

5.2. Khuyến nghị cho các chính sách bảo tồn

Cần có các chính sách bảo tồn rõ ràng và hiệu quả để bảo vệ Chò Nâu. Các chính sách này nên bao gồm việc quản lý khai thác rừng, bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen sinh vật là một trong những nhiệm vụ chiến lược phục vụ phát triển bền vững tài nguyên rừng. Trong các hệ sinh thái rừng tự nhiên, đặc điểm cấu trúc và quá trình tái sinh phản ánh mối quan hệ qua lại giữa các thành phần sinh vật với môi trường sống, đồng thời là cơ sở khoa học để xác định các biện pháp kỹ thuật lâm sinh và phương thức kinh doanh rừng.

Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823) là loài cây gỗ lớn thuộc họ Dầu (Dipterocarpaceae), có thân thẳng, tán đẹp, biên độ sinh thái rộng, thường được trồng làm cây bóng mát và khai thác gỗ phục vụ xây dựng, đồ mộc gia dụng. Do giá trị sử dụng cao cùng áp lực mở rộng diện tích canh tác và khai thác lâm sản của cư dân địa phương, môi trường sống của loài bị thu hẹp nhanh chóng, khiến quần thể Chò nâu gần các khu dân cư bị suy giảm nghiêm trọng. Trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Chò nâu được xếp vào cấp phân hạng Sắp nguy cấp (VU A1c,d+2c,d, B1+2b,e). Xuất phát từ thực trạng trên, tác giả thực hiện đề tài nhằm cung cấp dữ liệu lâm học phục vụ bảo tồn loài cây này tại địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Góp phần bảo tồn loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823).
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định đặc điểm phân bố, đặc điểm sinh học và khả năng tái sinh tự nhiên của loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823) tại khu vực nghiên cứu.
   • Đề xuất các giải pháp bảo tồn loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823) tại Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823) và quần xã thực vật rừng nơi loài phân bố tự nhiên.
• Phạm vi không gian: Khu vực rừng tự nhiên thuộc xã Đại Đình, khu danh thắng Tây Thiên, Vườn Quốc gia Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc (tập trung ở các đai cao từ 180 m đến 600 m).
• Phạm vi thời gian: Khóa luận hoàn thành trong khuôn khổ chương trình đào tạo kỹ sư Quản lý tài nguyên rừng và môi trường (khóa 2012 – 2016).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận lâm học và sinh thái học quần xã thực vật:

• Khung lý thuyết và mô hình ứng dụng: Học thuyết về các kiểu rừng và sinh thái rừng của G.F. Morozov; nguyên lý sinh thái học cá thể và quần thể của E.P. Odum (1975); quy luật phân bố thảm thực vật theo độ ẩm và khí hậu của V. Dokuchaev; lý thuyết diễn thế và vai trò của nhân tố ánh sáng trong tái sinh rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1963, 1978); phương pháp mô tả kiến trúc tầng tán rừng qua phẫu đồ của P.W. Richards và Davis (1934); phương pháp xác định chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) của Daniel Marmillod; chỉ số thân thuộc liên loài ($q$) của Thorvald Sorensen (1948).
• Phương pháp thu thập dữ liệu thực địa:
  • Phương pháp kế thừa: Thu thập dữ liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên (địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng), hiện trạng kinh tế - xã hội vùng đệm và số liệu kiểm kê đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Tam Đảo.
  • Điều tra sơ thám: Khảo sát tổng thể địa hình, xác định ranh giới các trạng thái rừng và thiết lập 02 tuyến điều tra điển hình đi qua các sinh cảnh có Chò nâu phân bố: Tuyến 01 (Đền Cậu – Suối Giải Oan) và Tuyến 02 (Đền Cô – Đền Thượng Tây Thiên).
  • Điều tra theo tuyến: Quan sát và ghi nhận các cá thể Chò nâu trong dải hành lang rộng 10 m sang mỗi bên tuyến; định vị tọa độ bằng GPS, ghi nhận đai cao, hướng phơi, độ dốc và trạng thái rừng.
  • Điều tra ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 04 ô tiêu chuẩn tạm thời có diện tích $1.000\text{ m}^2$ ($25\text{ m} \times 40\text{ m}$, cạnh dài song song với đường đồng mức) đại diện cho các đai cao và trạng thái rừng IIIA1, IIIA2. Trong OTC, tiến hành đo đếm toàn bộ tầng cây gỗ có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) $\ge 6\text{ cm}$ về các chỉ tiêu: đường kính $D_{1.3}$, chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), đường kính tán ($D_t$) và đánh giá phẩm chất cây theo 3 cấp (A: Tốt, B: Trung bình, C: Xấu).
  • Điều tra tầng cây tái sinh và thảm tươi: Bố trí 05 ô dạng bản (ODB) diện tích $25\text{ m}^2$ ($5\text{ m} \times 5\text{ m}$) trong mỗi OTC (gồm 4 ô ở 4 góc và 1 ô ở trung tâm, tổng số 20 ODB trên toàn bộ 4 OTC). Ghi nhận tên loài, mật độ, nguồn gốc tái sinh (hạt hoặc chồi), phẩm chất cây tái sinh và phân cấp chiều cao ($<0{,}5\text{ m}$; $0{,}5 - 1{,}0\text{ m}$; $1{,}0 - 1{,}5\text{ m}$; $1{,}5 - 2{,}0\text{ m}$; $>2{,}0\text{ m}$).
• Phương pháp tính toán và xử lý số liệu nội nghiệp:
  • Mật độ lâm phần ($N/\text{ha}$) quy đổi từ số cây điều tra trên diện tích mẫu.
  • Chỉ số tổ thành tầng cây cao theo mức độ quan trọng: $$IV_i% = \frac{N_i% + G_i%}{2}$$ (Trong đó $N_i%$ là tỷ lệ phần trăm số cây của loài $i$; $G_i%$ là tỷ lệ phần trăm tổng tiết diện ngang thân cây của loài $i$).
  • Độ tàn che ($TC$): Xác định bằng phương pháp ngắm điểm tán lá ($TC = n_1 / N$).
  • Mức độ thường gặp ($M_{tg}%$): Tỷ lệ phần trăm giữa số cá thể của loài ($r$) so với tổng số cá thể điều tra ($R$). Phân loại: $M_{tg} > 50%$ (Rất hay gặp), $25 - 50%$ (Thường gặp), $< 25%$ (Ít gặp).
  • Chỉ số thân thuộc Sorensen ($q$): $$q = \frac{2c}{2c + a + b}$$ (Trong đó $a, b$ là số lần lấy mẫu chỉ gặp riêng loài A hoặc loài B; $c$ là số lần lấy mẫu gặp cả hai loài; $q = 1$ phản ánh mối quan hệ thân thuộc thực chất).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu về sinh thái học thực vật và tái sinh rừng trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Về mặt quốc tế, tác giả trích dẫn các lý thuyết về quan hệ tương tác sinh thái và cấu trúc rừng của Stephen D. Lache (1987), E.P. Odum (1975), G.F. Morozov và V. Dokuchaev; các nghiên cứu về nhân tố ánh sáng, cạnh tranh thảm cỏ và các phương thức chặt tái sinh nhiệt đới của G.N. Baur (1962), V.G. Karpov (1969), P.W. Richards (1965), Bernard Roller (1974), F. Loeschau (1977).

Tại Việt Nam, chương này tổng thuật các công trình nghiên cứu sinh thái loài và tái sinh rừng của Thái Văn Trừng (1963, 1978), Phùng Ngọc Lan (1984), Vũ Tiến Hinh (1991), Nguyễn Duy Chuyên (1995), Nguyễn Bá Chất (1996), Đinh Văn Tài, Nguyễn Huy Sơn và Vương Hữu Nhi. Về đối tượng Chò nâu (Dipterocarpus retusus), tác giả tổng hợp các đặc trưng sinh học: cây gỗ lớn cao 30 – 40 m, đường kính thân tới 1 m, lá hình trái xoan dài 20 – 40 cm, quả hình trứng mang 2 cánh phát triển dài 15 – 20 cm có 3 gân rõ; mùa hoa tháng 1 – 2, mùa quả tháng 8 – 9; phân bố tự nhiên tại Sơn La, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc... Đồng thời, tác giả viện dẫn nghiên cứu di truyền học phân tử vùng gen matK lục lạp của Nguyễn Minh Đức và cộng sự (2013) thuộc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam và Viện Sinh thái & Tài nguyên sinh vật, khẳng định Chò nâu có quan hệ họ hàng gần gũi với các loài trong cùng chi Dipterocarpus.

Chương 2: Đối tượng – Mục tiêu – Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày toàn bộ thiết kế nghiên cứu của khóa luận. Tác giả xác định đối tượng nghiên cứu là Chò nâu tại Vườn Quốc gia Tam Đảo, giới hạn phạm vi tại khu vực xã Đại Đình (Tây Thiên). Chương này chi tiết hóa các nội dung cần thực hiện gồm: đánh giá phân bố theo đai cao và trạng thái rừng; phân tích cấu trúc mật độ, tổ thành, tầng thứ, độ tàn che, mức độ thường gặp và mức độ thân thuộc của quần xã; khảo sát mật độ, chất lượng, nguồn gốc và phân cấp chiều cao cây tái sinh; phân tích khó khăn, thuận lợi để xây dựng giải pháp bảo tồn. Tác giả trình bày chi tiết cấu trúc 4 mẫu biểu điều tra thực địa (Mẫu biểu 01 đến 04) cùng các công thức tính toán lâm sinh chuẩn xác.

Chương 3: Đặc điểm tự nhiên – Kinh tế - Xã hội

Chương 3 mô tả các yếu tố môi trường và xã hội tại khu vực nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên: Vườn Quốc gia Tam Đảo nằm trên tọa độ từ $21^\circ21'$ đến $21^\circ42'$ vĩ độ Bắc và $105^\circ23'$ đến $105^\circ44'$ kinh độ Đông, trải rộng trên địa bàn 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang với diện tích tự nhiên $34.995\text{ ha}$ (trong đó có $26.163\text{ ha}$ rừng tự nhiên). Ranh giới được quản lý theo Quyết định 155/2002/TTg chia thành: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt ($17.295\text{ ha}$, từ độ cao 400 m trở lên) và Phân khu phục hồi sinh thái ($15.398\text{ ha}$). Địa hình chia làm 4 kiểu: thung lũng chân núi ($<100\text{ m}$), đồi cao trung bình ($100 - 400\text{ m}$), núi thấp ($400 - 700\text{ m}$) và núi trung bình ($700 - 1.592\text{ m}$). Khí hậu thuộc vùng nhiệt đới mưa mùa núi cao, nhiệt độ bình quân năm đạt $22{,}0^\circ\text{C}$, lượng mưa bình quân tại trạm Tam Đảo đạt $1.641{,}7\text{ mm}$, độ ẩm trung bình $84%$. Khu vực có 2 hệ thống sông chính là sông Phó Đáy và sông Công.
• Đa dạng sinh học: Hệ thực vật ghi nhận 1.282 loài thuộc 660 chi, 179 họ. Hệ động vật gồm 139 họ thuộc 39 bộ với 64 loài quý hiếm (báo gấm, hổ, gấu ngựa, sóc bay...) và 39 loài đặc hữu (trong đó 11 loài đặc hữu hẹp như Cá cóc Tam Đảo, rắn ráo thái dương, rắn sãi angen và 8 loài côn trùng).
• Tình hình kinh tế - xã hội: Vùng đệm gồm 23 xã/thị trấn với khoảng 144.000 dân. Đất canh tác nông nghiệp hạn hẹp ($460 - 540\text{ m}^2/\text{người}$), thu nhập bình quân đầu người $120.000\text{ đồng/tháng}$. Cơ cấu thu nhập gồm: nông nghiệp chiếm $80%$, khai thác lâm sản từ VQG chiếm $12%$, nghề phụ $5%$, buôn bán nhỏ $3%$. Áp lực khai thác gỗ, củi, dược liệu (ước tính giá trị khai thác từ rừng khoảng 1,2 tỷ đồng/năm) cùng với quá trình xây dựng hạ tầng du lịch cáp treo, công trình dịch vụ tại Tây Thiên là những thách thức trực tiếp đối với công tác bảo tồn Chò nâu.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 trình bày các số liệu và phân tích định lượng thu thập từ thực địa:

• Đặc điểm phân bố: Trên 2 tuyến điều tra ghi nhận tổng cộng 21 cá thể Chò nâu. Loài phân bố trong đai cao từ 180 m đến 600 m thuộc trạng thái rừng tự nhiên thường xanh lá rộng IIIA1 và IIIA2. Số lượng cây giảm dần theo độ cao: đai $180 - 300\text{ m}$ (Thác Bạc II) bắt gặp 11 cây; đai $300 - 400\text{ m}$ (Suối Giải Oan) bắt gặp 7 cây; đai $400 - 600\text{ m}$ (Đền Cô – Đền Thượng) bắt gặp 3 cây.
• Cấu trúc quần xã thực vật tầng cây cao:
  • Tổ thành loài: Số loài cây gỗ trong các OTC dao động từ 15 đến 18 loài, tuy nhiên số loài chính thức tham gia vào công thức tổ thành ($IV% \ge 5%$) chỉ từ 7 đến 9 loài (gồm: Chò nâu, Phân mã tuyến nổi, Thừng mực trâu, Sang máu, Sâng, Trường sâng, Vàng anh, Máu chó lá to, Nóng sổ...). Loài Chò nâu luôn chiếm ưu thế trong công thức tổ thành với $IV%$ đạt từ $6{,}84%$ đến $25{,}84%$.
  • Cấu trúc mật độ: Mật độ Chò nâu tập trung cao nhất ở đai $180 - 300\text{ m}$ ($20 - 40\text{ cây/ha}$, mật độ toàn lâm phần $210\text{ cây/ha}$, đường kính $D_{1.3}$ bình quân $25{,}5 - 29{,}0\text{ cm}$, chiều cao $H_{vn}$ bình quân $14 - 15\text{ m}$). Ở đai $300 - 400\text{ m}$, mật độ đạt $20\text{ cây/ha}$ ($D_{1.3}$ bình quân $15\text{ cm}$, $H_{vn}$ $14\text{ m}$). Ở đai $400 - 600\text{ m}$, mật độ Chò nâu giảm còn $10\text{ cây/ha}$ ($D_{1.3}$ bình quân $15\text{ cm}$, $H_{vn}$ $9\text{ m}$, mật độ lâm phần $230\text{ cây/ha}$).
  • Cấu trúc tầng thứ và độ tàn che: Quần xã phân hóa thành 4 tầng rõ rệt: Tầng vượt tán ($H > 15\text{ m}$: Chò nâu, Mỡ, Tai chua, Trường sâng, Sâng, Quếch, Côm tầng); Tầng tán chính ($H = 10 - 15\text{ m}$: Sâng, Nang trứng, Vàng anh, Phân mã tuyến nổi, Ba soi, Giổi lông); Tầng dưới tán ($H = 5 - 10\text{ m}$: Bời lời nhớt, Nóng sổ, Sến mật, Ngát); Tầng cây bụi, thảm tươi ($H < 5\text{ m}$: dương xỉ, tre nứa, cọc rào, cúc sinh viên). Độ tàn che tầng cây cao lớn, dao động từ $0{,}7$ đến $0{,}8$.
  • Mức độ thường gặp và thân thuộc: Hầu hết các loài có mức độ thường gặp $M_{tg} < 25%$ (thuộc nhóm ít gặp, Chò nâu đạt $M_{tg} = 10{,}18%$). Về quan hệ liên loài, Chò nâu có quan hệ thân thuộc thực chất ($q = 1$) với 6 loài ưu thế (Côm tầng, Nóng sổ, SP1, SP2, Máu chó lá to, Vàng anh) và quan hệ ngẫu nhiên ($q = 0{,}8$) với 2 loài (Sâng, Quếch).
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên:
  • Mật độ tái sinh: Mật độ cây tái sinh toàn lâm phần dao động từ 160 đến 190 cây/ha; riêng mật độ tái sinh của Chò nâu rất thấp, chỉ đạt từ 10 đến 20 cây/ha.
  • Chất lượng và nguồn gốc: Tỷ lệ cây tái sinh có chất lượng tốt chiếm ưu thế ($80 - 93{,}33%$), chất lượng trung bình chiếm khoảng $6{,}29%$, chất lượng xấu chiếm đến $6{,}67%$. Về nguồn gốc, tái sinh từ hạt chiếm $35{,}72 - 60{,}0%$, tái sinh chồi chiếm $40{,}0 - 64{,}28%$.
  • Phân cấp chiều cao: Đa số cây tái sinh có chiều cao $< 0{,}5\text{ m}$ (chiếm $20 - 41{,}66%$). Tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng ($H \ge 1{,}0\text{ m}$, sinh trưởng tốt) đạt trên $30%$; riêng loài Chò nâu có $83{,}33%$ số cây tái sinh đạt chiều cao $> 1{,}0\text{ m}$.

---

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp các chỉ tiêu lâm học chính của Chò nâu theo đai cao

Đai cao (m)	OTC	Trạng thái rừng	Số cây Chò nâu bắt gặp trên tuyến	Mật độ Chò nâu tầng cao (cây/ha)	$D_{1.3}$ bình quân (cm)	$H_{vn}$ bình quân (m)	Mật độ Chò nâu tái sinh (cây/ha)
180 – 300	OTC 01, 02	IIIA1	11	20 – 40	25,5 – 29,0	14 – 15	10 – 20
300 – 400	OTC 03	IIIA1, IIIA2	7	20	15,0	14,0	10
400 – 600	OTC 04	IIIA1, IIIA2	3	10	15,0	9,0	20

Đóng góp và giải pháp đề xuất từ nghiên cứu

• Đóng góp khoa học: Khóa luận xác lập bộ dữ liệu thực địa định lượng về cấu trúc quần xã, mật độ tầng cây cao, đặc tính tái sinh tự nhiên và chỉ số gắn kết sinh thái ($q$) của loài Chò nâu tại sườn Tây Nam Vườn Quốc gia Tam Đảo. Kết quả phân tích chỉ ra rằng Chò nâu phân bố tối ưu ở đai thấp ($180 - 300\text{ m}$) do đặc điểm hạt quả có cánh dễ phát tán xuôi theo sườn dốc và điều kiện ẩm độ thuận lợi.
• Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất:
  • Giải pháp kỹ thuật lâm sinh: Tiến hành điều tiết độ tàn che tầng cây cao (hiện ở mức $0{,}7 - 0{,}8$) tại các lâm phần có cây mẹ gieo giống; tổ chức luỗng phát dây leo, cây bụi rậm rạp và xới váng thảm mục dày dưới tán rừng nhằm giúp hạt Chò nâu tiếp xúc trực tiếp với đất khoáng để nảy mầm; áp dụng biện pháp chặt tỉa bớt cây phi mục đích để nuôi dưỡng cây tái sinh mục đích có triển vọng ($H \ge 1\text{ m}$).
  • Giải pháp phát triển nhân tạo: Tận dụng các loài có mức độ thân thuộc cao ($q = 1$) như Vàng anh, Côm tầng, Máu chó lá to, Nóng sổ để thiết kế các mô hình trồng rừng hỗn giao bản địa; triển khai nghiên cứu giâm hom nhân giống vô tính nhằm khắc phục tình trạng thiếu hụt hạt giống tự nhiên.
  • Giải pháp quản lý và xã hội: Tăng cường tuần tra ngăn chặn khai thác gỗ lậu; kiểm soát rác thải và các tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch, xây dựng hạ tầng (cáp treo) tại khu danh thắng Tây Thiên; thực hiện các chính sách hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu kinh tế vùng đệm nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc của người dân vào việc khai thác tài nguyên Vườn Quốc gia.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu mới chỉ được thực hiện trên phạm vi không gian hẹp (02 tuyến điều tra và 04 ô tiêu chuẩn tập trung tại khu vực xã Đại Đình – Tây Thiên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc); chưa tiến hành điều tra trên toàn bộ các sườn phân bố khác của dãy núi Tam Đảo (thuộc địa phận Thái Nguyên và Tuyên Quang). Khóa luận chưa đi sâu vào các thí nghiệm sinh lý hạt giống (tỷ lệ nảy mầm trong phòng thí nghiệm) và kỹ thuật vườn ươm giâm hom trên thực tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điều tra lập ô tiêu chuẩn trên các sườn Đông Bắc và các trạng thái rừng phục hồi khác của VQG Tam Đảo; triển khai các nghiên cứu thực nghiệm nhân giống Chò nâu bằng hạt và công nghệ giâm hom; xây dựng các mô hình thí nghiệm lâm sinh trồng rừng hỗn loài giữa Chò nâu với các loài cây bản địa thân thuộc đã được xác định.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu thực địa có giá trị chuyên môn đối với sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Lâm sinh và Bảo tồn đa dạng sinh học. Phần phương pháp luận điều tra lâm sinh kết hợp xác định mức độ quan trọng ($IV%$), phẫu đồ tầng thứ và chỉ số thân thuộc Sorensen ($q$) là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các đề tài nghiên cứu cấu trúc quần xã và tái sinh loài cây gỗ quý hiếm. Đồng thời, các số liệu về đai cao phân bố và mật độ tái sinh cung cấp căn cứ thực tiễn cho Ban Quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo trong việc quy hoạch phân khu bảo tồn và xây dựng phương án xúc tiến tái sinh loài Chò nâu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Chò nâu được phát hiện phân bố ở những đai cao nào và tại vị trí cụ thể nào trong khu vực nghiên cứu?
Chò nâu phân bố trong dải đai cao từ 180 m đến 600 m thuộc rừng tự nhiên thường xanh lá rộng (trạng thái IIIA1, IIIA2) tại xã Đại Đình, Tây Thiên. Cụ thể: đai $180 - 300\text{ m}$ phân bố tại khu Thác Bạc II (11 cây); đai $300 - 400\text{ m}$ phân bố tại khu Suối Giải Oan (7 cây); đai $400 - 600\text{ m}$ phân bố tại khu Đền Cô – Đền Thượng (3 cây).

2. Mật độ cá thể tầng cây cao và tầng cây tái sinh của Chò nâu tại VQG Tam Đảo là bao nhiêu?
Mật độ Chò nâu ở tầng cây cao đạt $20 - 40\text{ cây/ha}$ ở đai $180 - 300\text{ m}$; đạt $20\text{ cây/ha}$ ở đai $300 - 400\text{ m}$ và giảm xuống còn $10\text{ cây/ha}$ ở đai $400 - 600\text{ m}$. Ở tầng cây tái sinh, mật độ Chò nâu rất thấp, chỉ đạt từ $10\text{ đến }20\text{ cây/ha}$ (trong tổng số $160 - 190\text{ cây tái sinh/ha}$ của toàn lâm phần).

3. Vì sao mật độ Chò nâu lại tập trung nhiều nhất ở đai cao 180 – 300 m?
Theo phân tích của tác giả, quả Chò nâu có cấu tạo 2 cánh phát triển giúp phát tán nhờ gió; ở vị trí đai cao thấp nhất ($180 - 300\text{ m}$), quả từ các cây mẹ ở sườn trên dễ dàng bị gió thổi rơi dồn xuống. Bên cạnh đó, điều kiện nhiệt độ và độ ẩm ở đai thấp này thích hợp hơn cho sự sinh trưởng của cây.

4. Khóa luận ghi nhận Chò nâu có mối quan hệ thân thuộc sinh thái thực chất với những loài cây nào?
Qua tính toán chỉ số thân thuộc Sorensen ($q = 1$), Chò nâu có quan hệ thân thuộc thực chất với 6 loài cây ưu thế trong quần xã gồm: Côm tầng, Nóng sổ, SP1, SP2, Máu chó lá to và Vàng anh. Loài có quan hệ ngẫu nhiên ($q = 0{,}8$) với Sâng và Quếch.

5. Những nguyên nhân chính nào cản trở quá trình tái sinh tự nhiên của Chò nâu dưới tán rừng?
Quá trình tái sinh tự nhiên bị cản trở bởi độ tàn che của tán rừng quá cao ($TC = 0{,}7 - 0{,}8$) che khuất ánh sáng; tầng thảm mục và thảm tươi dưới đất quá dày làm hạt quả khó tiếp xúc với đất khoáng để nảy mầm; cùng với các tác động nhân vi sinh từ việc thu hái, xả rác và xây dựng hạ tầng du lịch (tuyến cáp treo) tại khu danh thắng Tây Thiên.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Vi Thị Ngọc Quỳnh đã khảo sát và đánh giá toàn diện hiện trạng phân bố, cấu trúc lâm phần và đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus) tại Vườn Quốc gia Tam Đảo. Kết quả nghiên cứu khẳng định Chò nâu chiếm vị trí ưu thế trong cấu trúc tầng cây cao nhưng năng lực tái sinh tự nhiên dưới tán rừng hiện đang ở mức rất thấp do rào cản về độ tàn che, thảm mục và hoạt động dân sinh. Các phát hiện về mối quan hệ thân thuộc liên loài và phân bố đai cao cung cấp luận cứ khoa học xác đáng cho việc hoạch định kỹ thuật lâm sinh khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh và trồng rừng hỗn giao bản địa nhằm bảo tồn nguồn gen loài cây nguy cấp này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Vấn đề nghiên cứu da dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen sinh vật ở Việt Nam cũng nhƣ trên thế giới có ý nghĩa chiến lƣợc quan trọng trong thời đại hiện nay. Chúng đã đƣợc các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm từ rất sớm, song những vấn đề phục vụ cho công tác bảo tồn chỉ mới bắt đầu từ những năm 80 của thế kỷ trƣớc đến nay. Nghiên cứu tái sinh rừng là nghiên cứu rất quan trọng làm cơ sở cho các biện pháp kĩ thuật lâm sinh xây dựng và phát triển rừng. Trên quan điểm sinh thái , đặc điểm cấu trúc thể hiện rõ nét những mối qua lại giữa các thành phần của hệ sinh thái rừng và giữa chúng với môi trƣờng.

Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh, đảm bảo cho nguồn tài nguyên có khả năng tái sản xuất mở rộng nếu con ngƣời nắm bắt đƣợc quy luật tái sinh và điều khiển nó phục vụ kinh doanh rừng. Vì vậy tái sinh rừng trở thành vấn đề then chốt trong việc xác định các phƣơng thức kinh doanh rừng. Chò nâu có giá trị về gỗ rất tốt nhƣ: gỗ mềm, dễ bị mối mọt; đƣợc dùng trong xây dựng và đóng đồ đạc, nông cụ. Một loài cây bóng mát đƣợc nhiều ngƣời ƣa chuộng vì dáng đẹp, mọc tuơng đối nhanh, dễ trồng.

Do vậy tình trạng môi trƣờng sống bị thu hẹp rất nhanh, nhu cầu dùng gỗ của dân rất lớn nên Chò nâu đã bị tuyệt diệt ở các khu vực rừng gần dân cƣ. Trong Sách Đỏ VIệt Nam 2007, Chò nâu đƣợc phân hạng VU A1c,d+2c,d, B1+2b,e. Vì vậy cần có biện pháp tích cực bảo vệ, bảo tồn chúng. Xuất phát từ những thực tiễn trên, việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu bảo tồn loài Chò nâu (Dipterocarpus retusus Blume, 1823) tại Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo – Vĩnh Phúc.” là cần thiết và cấp bách, phù hợp với tình hình thực tiễn tại địa phƣơng, góp phần bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học của tỉnhVĩnh Phúc nói riêng và của Việt Nam, thế giới nói chung.

1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Trên thế giới 1.1 Nghiên cứu về sinh thái học thực vật Các phƣơng pháp thực nghiệm về sinh thái học nhằm nghiên cứu mối quan hệ giữa các loài, phƣơng pháp điều tra đánh giá đƣợc trình bày trong “Thực nghiệm sinh thái học” của Stephen, D. Lache(1987) đã chỉ rõ đƣợc vấn đề nghiên cứu trong sinh thái học thực vật nhƣ sự thích nghi của các điều kiện: Dinh dƣỡng, Nhiệt độ, ánh sáng, chế độ ẩm, khí hậu.P Odum (1975) đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể. Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh cật học hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống và tập tính cũng nhƣ khả năng thích nghi với môi trƣờng đƣợc đặc biệt chú ý. Ngoài ra mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái, sinh trƣởng có thể định lƣợng bằng các phƣơng pháp toán học thƣờng gọi là mô phỏng, phản ánh các đặc điểm, quy luật tƣơng quan phức tạp trong tự nhiên.

Trong học thuyết các kiểu rừng của G.FMôrôdôp đã hình thành lý luận cơ bản về sinh thái rừng và các kiểu rừng: “Đời sống của rừng có thể đƣợc hiểu trong mối quan hệ với điều kiện hoàn cảnh và trong đó quần xã thực vật rừng tồn tại và quần xã này luôn luôn chịu tác động trực tiếp của các nhân tố sinh thái trong hoàn cảnh đó”. Ông cho rằng điều kiện tiên quyết, quyết định hình thành rừng là đặc điểm sinh thái học của loài cây gỗ.