Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu bảo tồn quần thể bò tót bos gaurus và quần thể tê giác một sừng java rhinoceros sondaicus ở khu vực cát lộc vườn quốc gia cát tiên

Nghiên cứu bảo tồn quần thể bò tót và tê giác một sừng tại khu vực Cát Lộc, Vườn Quốc Gia Cát Tiên, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Bảo Tồn Bò Tót Và Tê Giác Một Sừng Java Tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ LOÀI TÊ GIÁC MỘT SỪNG JAVA
• 1.1.1. Các loài tê giác trên thế giới
• 1.1.2. Sơ lược đặc điểm sinh học, sinh thái của Tê giác một sừng java
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ LOÀI BÒ TÓT
• 1.2.1. Tình trạng của loài bò tót trên thế giới
• 1.2.2. Sơ lược đặc điểm sinh học, sinh thái của Bò tót
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU BÒ TÓT VÀ TÊ GIÁC MỘT SỪNG JAVA Ở VIỆT NAM
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu bò tót
• 1.3.1.1. Ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java

Bảo tồn động vật hoang dã là một nhiệm vụ cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự suy giảm đa dạng sinh học. Vườn Quốc Gia Cát Tiên là một trong những khu vực quan trọng nhất tại Việt Nam cho việc bảo tồn các loài động vật quý hiếm như bò tót (Bos gaurus) và tê giác một sừng Java (Rhinoceros sondaicus). Việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì quần thể động vật mà còn bảo vệ hệ sinh thái và môi trường sống của chúng.

1.1. Tầm quan trọng của Vườn Quốc Gia Cát Tiên trong bảo tồn

Vườn Quốc Gia Cát Tiên được công nhận là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của bò tót và tê giác một sừng Java mà còn là nơi bảo tồn nhiều loài động vật và thực vật quý hiếm khác.

1.2. Các loài động vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên

Ngoài bò tót và tê giác một sừng Java, Vườn Quốc Gia Cát Tiên còn là nơi cư trú của nhiều loài động vật quý hiếm khác như voi châu Á và nhiều loài chim đặc hữu. Điều này làm tăng giá trị bảo tồn của khu vực.

II. Thách thức trong việc bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java

Bò tót và tê giác một sừng Java đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Sự phát triển của con người, bao gồm việc phá rừng và săn bắn trái phép, đã làm giảm đáng kể số lượng cá thể của hai loài này. Việc bảo tồn chúng đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng của tê giác một sừng Java

Tê giác một sừng Java hiện chỉ còn lại khoảng 7-8 cá thể tại khu vực Cát Lộc. Sự suy giảm này chủ yếu do nạn săn bắn và mất môi trường sống. Việc bảo vệ quần thể này là rất cấp bách.

2.2. Tình trạng của bò tót tại Việt Nam

Bò tót cũng đang trong tình trạng nguy cấp với số lượng giảm mạnh do mất môi trường sống và săn bắn. Việc bảo tồn bò tót không chỉ là bảo vệ một loài mà còn là bảo vệ cả hệ sinh thái nơi chúng sống.

III. Phương pháp bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java hiệu quả

Để bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả. Các chương trình bảo tồn cần được thiết kế dựa trên nghiên cứu khoa học và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

3.1. Chương trình bảo tồn và quản lý sinh thái

Các chương trình bảo tồn cần tập trung vào việc quản lý sinh thái bền vững, bảo vệ môi trường sống tự nhiên của bò tót và tê giác một sừng Java. Điều này bao gồm việc phục hồi các khu vực rừng đã bị tàn phá.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn động vật hoang dã là rất cần thiết. Các hoạt động nâng cao nhận thức sẽ giúp giảm thiểu nạn săn bắn và bảo vệ môi trường sống cho các loài động vật này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn

Các nghiên cứu về bò tót và tê giác một sừng Java đã mang lại nhiều thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Những kết quả này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái của chúng mà còn cung cấp cơ sở cho các chính sách bảo tồn hiệu quả.

4.1. Kết quả nghiên cứu về sinh thái của bò tót

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng bò tót có thể sống trong nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau. Điều này cho thấy khả năng thích nghi của chúng, nhưng cũng đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ môi trường sống tự nhiên.

4.2. Kết quả nghiên cứu về tê giác một sừng Java

Nghiên cứu về tê giác một sừng Java đã chỉ ra rằng loài này có những đặc điểm sinh học và sinh thái riêng biệt. Việc hiểu rõ những đặc điểm này sẽ giúp xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java

Bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách. Tương lai của hai loài này phụ thuộc vào sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ môi trường sống và ngăn chặn nạn săn bắn trái phép.

5.1. Tầm nhìn cho tương lai bảo tồn

Tương lai bảo tồn bò tót và tê giác một sừng Java cần được xây dựng trên nền tảng hợp tác giữa các tổ chức bảo tồn, chính phủ và cộng đồng địa phương. Sự tham gia của mọi người là rất quan trọng.

5.2. Các chính sách bảo tồn cần thiết

Cần có các chính sách bảo tồn rõ ràng và hiệu quả để bảo vệ bò tót và tê giác một sừng Java. Điều này bao gồm việc tăng cường quản lý khu bảo tồn và thực hiện các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc hệ thống Vùng sinh thái Global 2000 của WWF và được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2001, có tổng diện tích 71.920 ha. Trong đó, phân khu Cát Lộc với diện tích 27.530 ha là sinh cảnh sống sót cuối cùng của hai loài thú móng guốc lớn đặc biệt nguy cấp tại Việt Nam: Tê giác một sừng Java (Rhinoceros sondaicus annamiticus) và Bò tót (Bos gaurus). Cả hai loài đều đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng. Tê giác Java được xếp ở bậc Rất nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ IUCN năm 2010 và Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, với số lượng toàn cầu ước tính chỉ còn 50 đến 70 cá thể. Bò tót thuộc nhóm Nguy cấp (EN) theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và nằm trong Nhóm IB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP cấm khai thác thương mại.

Nghiên cứu được triển khai tại khu vực Cát Lộc và các xã vùng đệm như Phước Cát 2, Gia Viễn thuộc tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn từ năm 2004 đến 2010. Mục tiêu trọng tâm là đánh giá chính xác hiện trạng cá thể, cấu trúc giới tính, tập tính di chuyển, phạm vi sinh cảnh và các nhân tố đe dọa sinh tồn của hai loài. Việc thiếu hụt dữ liệu sinh học thực địa chuẩn xác trước đây đã dẫn đến nhiều bất cập trong quy hoạch không gian bảo tồn. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò là cơ sở khoa học then chốt nhằm thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt cho vùng lõi 4.500 đến 5.000 ha của tê giác, đồng thời quản lý đàn bò tót quy mô khoảng 120 cá thể trước sức ép từ hoạt động nhân sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng Lý thuyết Sinh thái học Quần thể (Population Ecology Theory) kết hợp với Lý thuyết Bảo tồn Sinh cảnh (Habitat Conservation Theory) trong việc phân tích động thái sinh tồn của thú móng guốc lớn. Đề tài tích hợp Mô hình Quần thể Nhỏ (Small Population Paradigm) để đánh giá các nguy cơ suy thoái di truyền, mất cân bằng giới tính và xác suất tuyệt chủng cục bộ.

Nghiên cứu tiếp cận sâu các khái niệm chuyên ngành bao gồm: Sức chứa sinh cảnh (Carrying Capacity), Vùng hoạt động sinh thái (Home Range), Điểm khoáng sinh học tự nhiên (Mineral Licks), Hiện tượng đa hình chỉ thị phân tử (Microsatellite Polymorphism) và Áp lực nhân tác vùng đệm (Anthropogenic Edge Pressure). Các khái niệm này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa điều kiện dinh dưỡng, tập tính tìm kiếm khoáng chất và không gian phân bố của các loài thú quý hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ dữ liệu sơ cấp qua điều tra thực địa theo tuyến, bẫy ảnh tự động, phân tích hình thái dấu vết và dữ liệu sinh học phân tử DNA từ mẫu phân.

Về cỡ mẫu và chọn mẫu: Tác giả tiến hành đo đạc 176 dấu chân tê giác tại 7 phân vùng sinh cảnh trọng điểm (như Bàu Chim, Bàu Trâu, Hang Dơi, Suối Đình Vũ) theo phương pháp chọn mẫu phân tầng sinh cảnh. Nghiên cứu sử dụng 2 chó nghiệp vụ chuyên dụng do WWF tài trợ trong giai đoạn từ tháng 10/2009 đến tháng 4/2010, thu thập thành công 22 mẫu phân tê giác tươi bảo quản trong cồn 95 độ để gửi phân tích DNA tại Đại học Queen (Canada). Với loài bò tót, đề tài kế thừa dữ liệu phân tích microsatellite từ mẫu phân do Viện Chăn nuôi thực hiện trên quần thể khoảng 120 cá thể.

Phương pháp phân tích hình thái móng giữa (Footprint Identification Technique) được lựa chọn vì tính ổn định kích thước vượt trội so với toàn bộ bàn chân khi di chuyển trên nền địa hình dốc. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và công cụ SWOT được triển khai tại 4 buôn làng vùng lõi nhằm định lượng áp lực kinh tế - xã hội. Ứng dụng Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) cho phép chồng xếp bản đồ thảm thực vật với các tọa độ dấu vết thực địa, tạo lập bức tranh phân bố không gian có độ chính xác cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiện trạng quần thể Tê giác Java: Phân tích 176 mẫu đo dấu chân cho thấy chiều rộng toàn bộ bàn chân biến động rất lớn theo địa hình dốc (trung bình từ 176,32 mm tại Bàu Chim đến 208,93 mm tại Bàu Trâu). Tuy nhiên, chiều rộng móng giữa có tính ổn định cao và phân tách thành 2 nhóm kích thước rõ rệt: nhóm 1 từ 100 đến 105 mm tại khu vực Bàu Chim - Suối Tre và nhóm 2 từ 86 đến 95 mm tại khu vực Đắc Lớ - Bàu Trâu. Kết quả khẳng định chắc chắn khu vực Cát Lộc chỉ còn ít nhất 2 cá thể tê giác trưởng thành sinh sống, với khả năng tồn tại thêm 1 cá thể thứ 3 tại khu vực Hang Dơi. Đáng báo động, toàn bộ ảnh chụp từ bẫy ảnh tự động đều ghi nhận cá thể cái với sừng ngắn, và không phát hiện dấu hiệu sinh sản mới nào kể từ tháng 5/1989.

Thứ hai, về vùng hoạt động và tập tính sinh thái: Vùng hoạt động tập trung của tê giác bị thu hẹp nghiêm trọng, chỉ còn khoảng 4.500 đến 5.000 ha (chiếm chưa đầy 18% diện tích Cát Lộc) ở phía Nam. Khoảng cách di chuyển tối đa ghi nhận theo tuyến dài 16 km, ngắn hơn đáng kể so với mức 20 đến 25 km/ngày của tê giác Java tại Indonesia. Nghiên cứu đã định vị chính xác 6 điểm khoáng tự nhiên cốt yếu (như Bàu Chim ở độ cao 141 m, Bàu Trâu 356 m, Bàu Đình Rách 287 m, Đầm Cau 334 m) nơi tê giác thường xuyên lui tới uống nước và bổ sung vi chất.

Thứ ba, về quần thể Bò tót: Toàn Vườn Quốc gia Cát Tiên ghi nhận khoảng 19 đến 22 đàn bò tót với tổng số ước tính 120 cá thể, có cơ cấu đàn hoàn chỉnh gồm con đực, con cái và thú non. Bò tót hoạt động theo phạm vi rộng từ 27 đến 137 km2, di chuyển trung bình 3 km/ngày và chủ yếu kiếm ăn đêm tại các sinh cảnh rừng thường xanh, trảng cỏ và nương rẫy ven rừng.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu phân bố không gian và biến động kích thước móng giữa có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ phân tán kết hợp bản đồ nhiệt GIS. Qua đó thể hiện rõ nét sự chia cắt không gian sống thành hai phân khu độc lập bởi con suối Đắc Lớ có sườn dốc cao.

Nguyên nhân cốt lõi khiến vùng hoạt động của tê giác bị cô lập bắt nguồn từ sự phân mảnh sinh cảnh. Rừng thường xanh nguyên sinh giàu thức ăn chỉ còn 4.200 ha (chiếm 13,5%), trong khi rừng tre nứa lồ ô thứ sinh chiếm tới 12.300 ha (40,5%) và đất sản xuất nông nghiệp chiếm 3.000 ha. Hoạt động định cư của hơn 300 hộ dân tại các thôn bản vùng lõi (như Thôn 3, Thôn 4, buôn K'Lo K'ích, xã Đồng Nai Thượng) với tỷ lệ đói nghèo khoảng 30% đã tạo ra áp lực nặng nề từ nạn phá rừng làm rẫy, bẫy bắt thú và chăn thả gia súc tự do. So với quần thể khoảng 60 cá thể tại Vườn Quốc gia Ujung Kulon (Indonesia), quần thể tê giác Cát Lộc rơi vào hiệu ứng nút cổ chai di truyền cực kỳ nghiêm trọng, mất cân bằng giới tính và đứng trước bờ vực tuyệt chủng hoàn toàn nếu không có can thiệp chuyển vị kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Thực hiện di dời và tái định cư toàn diện: Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng phối hợp với Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Tiên hoàn thành di dời 100% các hộ dân sinh sống tại Thôn 3, Thôn 4 (xã Phước Cát 2) và buôn K'Lo K'ích ra khỏi vùng lõi trước năm 2012, bàn giao lại toàn bộ 5.000 ha đất sinh cảnh phục vụ bảo tồn nghiêm ngặt.

Tăng cường năng lực tuần tra thực địa: Duy trì liên tục 2 Đội tuần tra và giám sát Tê giác - Bò tót chuyên trách hoạt động 24/7, ứng dụng thiết bị định vị GPS và hệ thống bẫy ảnh tự động nhằm tháo gỡ 100% bẫy thú cơ học trên toàn lâm phần giai đoạn 2011 - 2015. Chủ thể thực hiện là Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Tiên kết hợp cùng Tổ chức WWF.

Phục hồi sinh cảnh và điều tiết nguồn khoáng: Triển khai trồng bổ sung cây thức ăn bản địa trên 1.500 ha trảng tre nứa nghèo kiệt, bảo vệ nghiêm ngặt 6 điểm khoáng tự nhiên hiện có và lắp đặt định kỳ các tảng liếm khoáng nhân tạo từ quý 1 năm 2011 do Phòng Khoa học và Hợp tác Quốc tế chủ trì.

Hợp tác quốc tế cứu hộ nguồn gen: Tổng cục Lâm nghiệp và Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cần thiết lập chương trình đàm phán khẩn cấp với các tổ chức quốc tế (IUCN, WWF) trong giai đoạn 2011 - 2013 để xây dựng phương án ghép đôi sinh sản bán tự nhiên hoặc trao đổi cá thể với Indonesia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Rừng đặc dụng: Nắm vững quy trình phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt, áp dụng các giải pháp giảm thiểu xung đột giữa cộng đồng dân cư vùng đệm và động vật hoang dã.

Nhà nghiên cứu và Giảng viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Tiếp cận phương pháp luận khoa học về nhận dạng dấu vết móng chân thú lớn, kỹ thuật thu mẫu phân bằng chó nghiệp vụ và các chỉ số sinh thái thực địa giá trị.

Cơ quan Quản lý Nhà nước và Hoạch định Chính sách: Sử dụng căn cứ thực tiễn để ban hành các quyết định di dân tái định cư vùng lõi rừng đặc dụng, thực thi Nghị định 32/2006/NĐ-CP và phân bổ ngân sách bảo tồn loài nguy cấp.

Các Tổ chức Phi chính phủ và Bảo tồn Thiên nhiên (WWF, IUCN): Khai thác hệ thống dữ liệu sinh cảnh và bản đồ phân bố để xây dựng các dự án tài trợ tài chính, cung cấp trang thiết bị giám sát đa dạng sinh học tại khu vực Đông Dương.

Câu hỏi thường gặp

Quần thể Tê giác một sừng Java tại Cát Lộc được xác định chính xác có bao nhiêu cá thể? Phân tích 176 mẫu đo dấu chân và chiều rộng móng giữa chia thành 2 dải kích thước (100 đến 105 mm và 86 đến 95 mm) khẳng định chắc chắn có ít nhất 2 cá thể tê giác trưởng thành phân bố tại Bàu Chim và Đắc Lớ, cùng 1 cá thể nghi vấn tại Hang Dơi. Toàn bộ hình ảnh ghi nhận đều là cá thể cái.

Tại sao diện tích khu vực Cát Lộc rộng 27.530 ha nhưng tê giác chỉ hoạt động trong khoảng 5.000 ha? Vùng hoạt động của tê giác bị thu hẹp do các thôn bản vùng lõi như Thôn 3, Thôn 4 và buôn K'Lo K'ích chia cắt đường di chuyển lên phía Bắc. Đồng thời địa hình dốc quanh suối Đắc Lớ và diện tích rừng tre nứa chiếm tới 40,5% không cung cấp đủ thức ăn ưa thích.

Hiện trạng và cấu trúc đàn Bò tót tại Vườn Quốc gia Cát Tiên ra sao? Vườn Quốc gia Cát Tiên hiện có khoảng 19 đến 22 đàn bò tót với tổng số ước tính 120 cá thể. Cơ cấu đàn tương đối ổn định, có đầy đủ cá thể đực, cái và con non, nhưng đang chịu áp lực lớn từ nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh từ gia súc chăn thả tự do.

Phương pháp nào tối ưu nhất để điều tra thú móng guốc lớn trong điều kiện rừng rậm nhiệt đới? Kết hợp phân tích hình thái móng giữa dấu chân ngoài thực địa với công nghệ sinh học phân tử DNA từ mẫu phân là giải pháp tối ưu. Đề tài đã sử dụng 2 chó nghiệp vụ thu thập 22 mẫu phân tươi gửi phân tích di truyền nhằm xác định chính xác cá thể.

Vai trò của các điểm khoáng tự nhiên đối với sự sinh tồn của tê giác là gì? Sáu điểm khoáng tự nhiên tại Cát Lộc cung cấp nguồn muối khoáng vi lượng thiết yếu mà thức ăn thực vật không đáp ứng đủ. Đây cũng là nơi tê giác ngâm đầm bùn để hạ nhiệt cơ thể, chống ký sinh trùng và tìm kiếm bạn giao phối.

Kết luận

• Xác định chắc chắn sự tồn tại của ít nhất 2 cá thể Tê giác Java cái trưởng thành tại Cát Lộc qua 176 mẫu đo dấu chân và phân tích móng giữa.
• Đánh giá hiện trạng quần thể Bò tót quy mô 19 đến 22 đàn với khoảng 120 cá thể đang sinh trưởng ổn định nhưng tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh.
• Định vị chính xác không gian sống sống còn 4.500 đến 5.000 ha của tê giác và xác lập bản đồ 6 điểm khoáng tự nhiên trọng yếu.
• Chỉ rõ áp lực suy thoái sinh cảnh do 3.000 ha đất canh tác nông nghiệp và sự hiện diện của hơn 300 hộ dân cư trú sâu trong vùng lõi.
• Đề xuất khung hành động bảo tồn toàn diện kết hợp di dời dân cư trước năm 2012, tuần tra bảo vệ 24/7 và hợp tác quốc tế giai đoạn 2011 - 2015.

Luận văn là công trình khoa học có giá trị thực tiễn to lớn đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Các cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế cần nhanh chóng triển khai các khuyến nghị, ưu tiên nguồn lực bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh Cát Lộc ngay trong giai đoạn 2011 - 2015 nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của các loài thú quý hiếm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ LOÀI TÊ GIÁC MỘT SỪNG JAVA 1. Các loài tê giác trên thế giới Trên thế giới có năm loài tê giác khác nhau, hai loài phân bố ở châu Phi và ba loài phân bố ở châu Á. Châu Âu, châu Mỹ và châu Úc không có tê giác sống trong môi trường tự nhiên (Hình 1).

Trong suốt thời kỳ Băng Hà một phân loài tê giác cổ đại có lông đã từng cư trú trên lục địa châu Âu và châu Á, nhưng chúng đã sớm bị tuyệt chủng. Tê giác một sừng java (Rhinoceros Tê giác hai sừng (Dicerorhinus sondaicus) – phân bố ở châu Á sumatrensis) - phân bố ở châu Á Tê giác một sừng ấn độ Tê giác trắng Tê giác đen (Rhinoceros unicornis) (Ceratotherium simum) (Diceros bicornis) - phân bố ở châu Á - phân bố ở châu Phi - phân bố ở châu Phi Hình 1. Các loài tê giác hiện nay trên thế giới Cả năm loài trên đều có nguy cơ bị tuyệt chủng cao và đã được đưa vào Danh Lục Đỏ của IUCN (Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế). Đặc biệt, sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 sống còn của hai loài: Tê giác một sừng java (Rhinoceros sondaicus) và Tê giác hai sừng (Dicerorhinus sumatrensis) đang bị đe dọa nghiêm trọng (đều xếp bậc CR-rất nguy cấp trong Danh Lục Đỏ IUCN, 2010).

Tê giác một sừng ấn độ là loài lớn nhất trong số ba loài tê giác châu Á. Tê giác một sừng ấn độ sống ở Ấn Độ và Nêpan, nhỏ nhất là loài tê giác hai sừng (hay còn được gọi là tê giác có lông, tê giác sumatra). Loài này sống trong những vùng núi rậm rạp trên đảo Sumatra, Kalimantan và bán đảo Malaixia. Hiếm nhất hiện nay là loài Tê giác một sừng java, hiện chỉ còn từ 50 – 70 cá thể còn sống sót trên toàn thế giới.

Theo Groves & Guerin (1980), loài này có ba phân loài là: - Tê giác một sừng xuđăng (Rhinoceros sondaicus sondaicus) sinh sống ở VQG Ujung Kulon (Inđônêxia) - Tê giác một sừng việt nam (Rhinoceros sondaicus annamiticus) sinh sống ở khu vực Cát Lộc (huyện Cát Tiên, Lâm Đồng) của VQG Cát Tiên. - Phân loài Rhinoceros sondaicus inermis từng sống tại vùng Sunderbans thuộc Ấn Độ, Bănglađét và Mianma. Phân loài này đả bị tuyệt chủng vào cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20. Sơ lược đặc điểm sinh học, sinh thái của Tê giác một sừng java.

Tê giác một sừng java cao từ 130 đến 150 cm và có thể nặng tới 1. Phân loài tê giác R.annamiticus ở Việt Nam nhỏ hơn nhiều so với những đồng loại của chúng ở Inđônêxia. Loài này, chỉ có con đực mới mang một chiếc sừng tương đối dài (20 - 25cm), con cái thường không có sừng hoặc chỉ có một khối u nhỏ. Sừng tê giác thật ra là một túm lông mọc dày đặc, hoàn toàn không phải xương.

Sừng tê giác được cho là một vị thuốc cổ truyền có giá trị. Tuy nhiên, cần biết rằng tác dụng chữa bệnh của nó chưa bao giờ được chứng minh một cách có khoa học. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Tê giác là một loài thú sống đơn độc. Đa số trường hợp mà ta bắt gặp những con tê giác đi với nhau đều là tê giác mẹ đi với các con của nó.

Thời gian trưởng thành sinh dục của tê giác một sừng java là từ 4-6 sáu năm, thời gian mang thai là 16 tháng. Tê giác con sống với mẹ cho đến khi được ba, bốn tuổi. Tê giác một sừng java khá dễ thích nghi với môi trường sống. Chúng sống trong những cánh rừng bán thường xanh và thích kiếm ăn ở những vùng thoáng đãng hơn.

Tuy nhiên, hiện nay tê giác ở Việt Nam đang bị dồn vào một khu vực đồi dốc với các bụi tre mây gai góc dày đặt bao phủ rất bất lợi. Loài thú này không thích ăn tre hay mây, chúng thích ăn chồi, cỏ, mầm non và những cây thân thảo. Để bổ sung cho chế độ dinh dưỡng, tê giác cần tiêu thụ đều đặn một lượng muối khoáng nhất định. Vì thế, tê giác ở VQG Ujung Kulong uống nước biển.

Ở Việt Nam, tê giác thường hay lui tới một số suối khoáng, sinh lầy giàu khoáng để uống. Dấu chân của tê giác một sừng java ở Ujung Kulong và ở Việt Nam có sự khác biệt về kích cỡ. So với tê giác Ujung Kulon, dấu chân của tê giác ở Việt Nam nhỏ hơn nhiều, chỉ bằng khoảng 60 đến 70%. Các nhà khoa học cũng cho rằng mặc dù cùng loài tê giác một sừng, nhưng hai quần thể này khác nhau đến nổi việc phối giống giữa chúng có lẽ sẽ không có kết quả.

TỔNG QUAN VỀ LOÀI BÒ TÓT 1. Tình trạng của loài bò tót trên thế giới Đầu thế kỷ XVI, họ Trâu bò (Bovidae) có 12 loài bò hoang dã phân bố trên khắp các châu Á, châu Âu, châu Phi và Bắc Mỹ. Ngày nay họ Trâu bò chỉ còn lại 10 loài [50] tồn tại dưới những quần thể nhỏ và phân tán ở một vài quốc gia. Loài bò xám (Bos sauveli) và bò Auroch (Bos primigenus) đã tuyệt chủng.

Ở Việt Nam, họ Trâu bò có 2 họ phụ là Bovinae và Caprinae, trong đó có 6 loài là: bò tót (Bos gaurus), bò rừng (Bos javanicus), bò xám (Bos LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 sauveli), trâu rừng (Bubalus bubalis), Sơn dương (Naemorhendus sumatraensis) và sao la (Pseudoryx nghetinhensis [13]. Bò tót có phân bố ở Nêpan, Bănglađét, Butan, Ấn Độ, Myanma, Lào, Cămpuchia, Thái Lan, Trung Quốc, Malaixia và Việt Nam. Số lượng bò tót trên thế giới hiện nay còn lại ước tính từ 13.000 cá thể và hiện đang suy giảm nghiêm trọng do sự gia tăng dân số cao ở khu vực Đông Nam Á. Nguyên nhân chính khiến số lượng bò tót suy giảm như vậy là do nạn săn bắn, tình trạng phá hoại sinh cảnh, cạnh tranh nguồn thức ăn và nguy cơ lây bệnh từ bò nuôi.

Hiện nay, bò tót được xếp ở mức độ Sắp bị đe dọa (VU). Ở Việt Nam: Trước đây nhiều tác giả đã ghi nhận bò tót phân bố ở các tỉnh miền Tây Nam bộ, Tây Ninh, Sông Bé, Đồng Nai thượng, Vĩnh Long, Lâm Đồng (núi Lang Biang), Buôn Đôn (Đắc Lắc), Thừa thiên, Quảng Nam – Đà Nẵng. Nhưng do tác động mạnh mẽ của con người, chặt phá rừng, làm mất nơi sống của chúng, vì vậy ngày nay bò tót chỉ phân bố ở trong một số VQG và khu BTTN. Hiện nay theo nghiên cứu của Đặng Ngọc Cần và cs (2008) bò tót phân bố ở 27 khu vực thuộc 15 tỉnh trong cả nước [13].

Một số tỉnh thuộc Nam Trung Bộ và phần lớn các tỉnh Tây Bắc trước khi có ghi nhận về bò tót nay đã không có thông tin về sự tồn tại của chúng [13]. Các vùng phân bố bò tót theo các vùng địa lý như sau: Tây Bắc: Lai Châu: Mường Nhé (Mường Tè); Bắc Trung Bộ: Thanh Hóa: Pù Hu (Mường Lát), Xuân Liên (Thường Xuân); Nghệ An: Pù Hoạt (Quế Phong), Pù Mát (Con Cuông); Hà Tĩnh: Vũ Quang (Vũ Quang); Quảng Bình: Thượng Hóa (Minh Hóa), U Bò (Quảng Ninh); Quảng Trị: Vĩnh Ô (Vĩnh Linh), Triệu Nguyên (Đắk Rông). Tây Nguyên: Kon Tum: Chư Mom Rây (Sa Thầy), Gia Lai: Chư Prông; Đắc Lắc: Yok Đôn (Buôn Đôn, Cư Jút), Ea Súp, Ea Sô (Ea Kar), Chư Yang LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Sin (Krông Bông, Lắc); Đắc Nông: Tà Đùng (Đắc Lấp), Nam Nung (Đắc Min); Lâm Đồng: Bi Đúp – Núi Bà (Lạc Dương), Bảo Lộc. Đông Nam Bộ: Bình Phước: Tân Lập, Nghĩa Trung (Đồng Phú), Bù Gia Mập (Phước Long), Lộc Ninh; Đồng Nai: Cát Tiên (Tân Phú, Vĩnh Cửu), La Ngà; Ninh Thuận: Phước Bình (Bác Ái), Ninh Sơn.

Khu vực phân bố của bò tót tập trung nhất là Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Trong các khu vực phân bố, có 19/27 khu vực phân bố quần thể bò tót tồn tại chủ yếu ở các khu rừng đặc dụng (70,4%), có 3/27 khu vực là diện tích các lâm trường (11,1%). Chỉ có 5/27 khu vực phân bố của bò tót chưa được bảo vệ (18,5%) [34]. Sơ lược đặc điểm sinh học, sinh thái của Bò tót Bò tót (Bos gaurus) là loài thú móng guốc, ngón chẵn, cỡ lớn, có thân hình to khỏe.

Bò tót trưởng thành có đầu to, trán dẹp hơi lõm, có đốm trắng vàng trên đỉnh; vùng trán giữa 2 sừng nhô cao; cặp sừng rỗng lớn, gốc sừng to, màu vàng xám và cân đối, uốn cong lên phía trên tạo vòng cung hình bán nguyệt; mút sừng nhọn đen bóng. Bò tót có bộ lông ngắn và mượt, màu lông thay đổi theo từng cá thể, từ nâu đen (con đực) và màu nâu vàng (con cái). Ở phần bụng lông dài hơn, màu nâu nhạt. Mông đen, bốn chân từ kheo trở xuống bàn chân màu trắng nhạt.

Đuôi dài màu đen. Ở điểm chính giữa của hai gốc sừng có phủ lớp lông dài màu nâu nhạt hoặc xám trắng. Bò tót non mới sinh màu vàng với đám lông sẩm dọc sống lưng, sau 4 - 5 tháng chuyển dần sang màu nâu đỏ. Bò tót đực có u thịt lớn, khá đặc trưng chạy từ gáy đến giữa lưng, được tạo bởi sự phát triển của gờ đốt sống thứ 3 đến 11.

Lớp da ở cổ và trước ngực dài tạo thành yếm nhỏ. Bò tót cái cũng có u thịt và yếm nhưng không phát triển như bò tót đực. Bò tót cũng là loài duy nhất trong họ Trâu bò có các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 tuyến tiết dầu ở da, có tác dụng để chống côn trùng, ký sinh trùng trên da và có thể có tác dụng đánh dấu sinh học. Đặc điểm tiết dầu trên da có thể quan sát rõ ở các cá thể bò tót đực vào mùa khô.

Bò đực trưởng thành có thể đạt khối lượng trên 1.000kg, con cái thường nhỏ hơn con đực. Các kích thước cơ bản của bò tót như sau: dài thân: 250 - 300cm, đuôi: 70 - 105cm, tai: 30 - 35cm, cao vai: 130 - 180cm. Bò tót thường sinh sống ở các vùng tương đối bằng phẳng, độ cao dưới 1.800m, trong các kiểu rừng khác nhau (rừng khộp, rừng thường xanh, rừng hỗn giao tre nứa, … ) và khu vực đồng cỏ (Schaller, 1967). Chúng hoạt động trong nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau và có xu hướng sinh sống thường xuyên hơn trong các khu rừng thường xanh và những khu vực cao hơn vào mùa khô (Prayurasiddhi, 1997).

Vùng đất ven rừng, ven dòng nước, trong đó có những bãi cỏ mọc sau khi bị đốt cháy là những nơi bò tót đến kiếm ăn thường xuyên nhất. Bò tót có thể sống trong vùng sinh cảnh bị suy thoái do hoạt động của con người. Chúng thường kiếm ăn trong khu vực canh tác của người dân.