CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM BÁO CHÍ 1.1 Khái quát chung về tác phẩm báo chí 1.1Khái niệm tác phẩm báo chí Về khái niệm “tác phẩm” là “những sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào”. Căn cứ tại Khoản 7, Điều 4, Luật SHTT 2019. Theo đó, được hiểu là những sản phẩm của quá trình hoạt động tư duy sáng tạo của con người trong các lĩnh vực về: văn học, nghệ thuật, khoa học, báo chí và không giới hạn về hình thức hay phương tiện thể hiện. Về khái niệm “báo chí”, là sự tổng hợp hoạt động của các phương tiện truyền thông đại chúng, đây là một hiện tượng đa nghĩa, gắn bó chặt chẽ với các thành tố của kiến trúc thượng tầng và là một loại hình hoạt động nghề nghiệp sáng tạo, với tính chất nghề nghiệp rõ ràng.
Ngoài ra theo Luật Báo chí 2016, Báo chí “là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử”. Báo chí bao gồm những loại hình khác nhau như: Báo in (còn gọi là Báo viết), Báo nói (Phát thanh), Báo hình (Truyền hình), Thông tấn, Báo ảnh và Báo điện tử (Báo trên mạng Internet). 2Cụ thể: Báo in: loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh, ảnh, thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in. Báo nói: loại hình báo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau.
Báo hình là loại hình báo chí sử dụng hình ảnh là chủ yếu, kết hợp tiếng nói, âm thanh, chữ viết, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau. 2 Luật Báo chí 2016 5 Báo điện tử là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử. Là một loại hình hoạt động thông tin, ra đời do nhu cầu khách quan của xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định, báo chí có vai trò và ý nghĩa trong xã hội. Đây là phương tiện thông tin thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp; là diễn đàn của Nhân dân.3 Hiện nay, báo chí vẫn là phương tiện thông tin đại chúng nhanh nhất, hiệu quả nhất và có nhiều công chúng nhất.
Báo chí đã tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống, trở thành một trong những động lực quan trọng cho sự phát triển của xã hội. Báo chí có những cách thức riêng với mục đích nhắm tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu không giống nhau. Công chúng báo chí đa dạng và phức tạp. Không phải thông tin nào cũng được số đông tiếp nhận dễ dàng.
Như vậy, hiểu theo nghĩa của từ thì “tác phẩm báo chí” là thuật ngữ để chỉ sản phẩm trí tuệ được sáng tạo ra và được đăng tải trên báo chí. Tuy nhiên không phải tác phẩm nào được đăng trên báo chí cũng được coi là “tác phẩm báo chí” mà tùy thuộc vào nội dung thông tin mà tác phẩm muốn truyền đạt. Bởi, báo chí là một phương tiện thông tin, sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong xã hội4. Cái hay của báo chí chính là sự tác động trực tiếp về nội dung tư tưởng tạo ra sự lan toả thông tin mang lại hiệu quả cao trong xã hội.
Một tác phẩm báo chí hay bao giờ cũng có nội dung tư tưởng tốt, hình thức thể hiện phù hợp. Công chúng tiếp nhận tác phẩm báo chí có nhu cầu thoả mãn sự hưởng thụ cái hay về nội dung tư tưởng và hình thức thể hiện. Do đó để được xem là một tác phẩm báo chí, tác phẩm đó phải có nội dung nhằm thông tin về các sự kiện, những vấn đề trong xã hội hay sáng tạo ra những nội dung mang tính thực tế, chính xác và phù hợp. Những tác phẩm được đăng tải trên báo chí nhưng nội dung lại về trí tưởng tượng hay mang tính nghệ thuật như truyện ngắn, thơ,….hoặc để quảng cáo hay giới thiệu việc làm thì không được coi là tác 3 Điều 4 Luật Báo chí 2016 4 Nguyễn Minh Hải (2016), Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí theo pháp Luật Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội 6 phẩm báo chí mà gọi là tác phẩm văn học, tác phẩm nghệ thuật hoặc tác phẩm làm dịch vụ.
Theo các quy định pháp luật hiện hành, tác phẩm báo chí được định nghĩa: “Tác phẩm báo chí là đơn vị cấu thành nhỏ nhất của sản phẩm báo chí, có nội dung độc lập và cấu tạo hoàn chỉnh, gồm tin, bài được thể hiện bằng chữ viết, âm thanh hoặc bằng hình ảnh”. Theo Khoản 7, Điều 4 Luật Báo chí 2016. Tại khoản 18, Điều 1 Nghị định 51/2022 NĐ/CP có nêu rõ: “Tác phẩm báo chí” là tên gọi chung cho tất cả các thể loại tin, bài, ảnh,…đã được đăng, phát trên báo chí”. Qua đó, ta có thể hiểu: tác phẩm báo chí là sản phẩm trí tuệ được sáng tạo ra và được đăng tải trên báo chí, có nội dung độc lập và cấu tạo hoàn chỉnh, gồm tin, bài được thể hiện bằng chữ viết, âm thanh hoặc bằng hình ảnh.
Đặc biệt, tác phẩm đó phải có nội dung, thông tin về các sự kiện hay những vấn đề trong xã hội mang tính chính xác và thực tế. Đặc điểm của tác phẩm báo chí Đối với tác phẩm báo chí dù ở thể loại nào cũng đều có đặc trưng chung là việc đưa tin nhanh về các sự kiện thời sự nóng hổi, bị giới hạn thời gian do tính định kỳ của sản phẩm báo chí cũng như yêu cầu thông tin của công chúng,…. Nó đều được coi như yếu tố cần thiết. Có thể coi việc làm báo giống như một cuộc chạy đua để lấy thông tin.
Ngoài ra, tác phẩm báo chí cũng có phạm vi rất rộng, đa dạng và phong phú. Xét về mặt chủ quan là do nhu cầu được tìm hiểu thông tin ở mọi góc độ, mọi vấn đề trong xã hội ngày càng cao, phạm vi tìm hiểu cũng ngày càng đa dạng từ tình hình trong nước đến tình hình nước ngoài với mọi thông tin từ chính trị đến văn hóa- xã hội. Đồng thời, đối tượng phản ánh của tác phẩm báo chí cũng vô cùng rộng, bao gồm sự kiện, hiện tượng,…. Xét về mặt khách quan, do báo chí có tính chất đa dạng, phong phú nên nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng cũng khá phong phú.
Nhu cầu đó thường xuyên chịu áp lực chi phối của thời sự, chính trị và thị hiếu thông tin, đồng thời, nhu cầu đó luôn luôn vận động theo tiến trình vận động của đời sống. Một tác phẩm báo chí không phải chỉ thoả mãn nhu cầu thông tin của một người mà của nhiều người tuỳ theo cấp độ thông tin và tính chất xã hội của nó. Sức lan toả của thông tin theo cả chiều sâu và chiều rộng. Chiều sâu bao giờ cũng là điều cần thiết trước hết, có thể được coi là nguyên nhân và động lực tạo ra chiều rộng, có sâu 7 thì mới có rộng, vì sâu nên mới rộng.
Chiều sâu của tác phẩm báo chí chính là mục đích thông tin được thẩm thấu thông qua từng đối tượng tiếp nhận, trong đó cái hay giữ vai trò hạt nhân tạo nên sự bùng nổ và lan truyền thông tin, nói cách khác là sự lan tỏa thông tin. Một tác phẩm báo chí càng hay bao nhiêu, sức lan toả càng lớn, nó có thể vượt qua mọi chướng ngại để đến với công chúng như không khí trong lành và cơm ăn, nước uống hằng ngày.5 Có thể nói, mặc dù tác phẩm báo chí và tác phẩm văn học nghệ thuật có nhiều điểm tương đồng, song tác phẩm báo chí cũng có những đặc trưng riêng cần làm rõ: Thứ nhất, về tính chất, tác phẩm báo chí mang tính chất sự kiện, trong khi tác phẩm văn học nghệ thuật sẽ thiên về tính chất hư cấu. Các câu chuyện, nhân vật hay bối cảnh đều có thể được tạo lên bởi sự sáng tạo đến từ tác giả và nó điển hình hóa lên từ cuộc sống hiện thực. Song, nó không phải là sự phán ánh trực tiếp sự việc của những con người, sự vật, sự việc hay các vấn đề xã hội.
Trong khi đó, tác phẩm báo chí lại phản ánh trực tiếp các vấn đề, sự vật, hiện tượng cụ thể của đời sống. Đó là những sự vật, hiện tượng diễn ra xung quanh đời sống, được công chúng quan tâm. Tính chất sự kiện trong tác phẩm báo chí là những thông tin, những phản ánh trực tiếp của các nhà báo về những vấn đề mang tính thời sự, cấp bách và được xác thực. Vai trò của nhà báo là cập nhật thông tin một cách chính xác, phản ánh trực tiếp một cách khách quan những vấn đề đang được quan tâm để từ đó đưa vào tác phẩm báo chí của mình.
Đặc biệt, công chúng trong xã hội cũng chính là đối tượng, nhân vật trong các tác phẩm báo chí. Họ cũng là người kiểm soát khắt khe nhất về tính chất khách quan được đề cập trong tác phẩm báo chí. Thứ hai, về mặt thời gian cũng như thời hạn sản xuất tác phẩm, so với các tác phẩm văn học nghệ thuật có thể có nhiều thời gian trong việc tìm hiểu, xây dựng cốt truyện cũng như bắt tay vào sáng tác. Tác phẩm báo chí thì ngược lại, nhà báo phải luôn sống với tin tức, luôn nắm bắt thông tin, sự kiện một cách nhanh chóng từng phút từng giây để bắt kịp với nhu cầu của công chúng.
Thứ ba, ngôn ngữ của tác phẩm báo chí phải mang tính chính xác và hàm xúc. Ngôn ngữ khi sử dụng chính xác sẽ thể hiện đúng bản chất của sự việc ngay trong thời điểm đó, bối cảnh đó. Dù dùng ngôn ngữ nào (văn bản, hình ảnh, âm thanh) thì tác phẩm báo chí phải được tạo ra là một văn bản đơn nghĩa, dễ hiểu.