Vấn đề bảo hộ công dân vai trò của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự dưới góc độ của pháp luật việt nam và luật quốc tế

Bài viết phân tích vai trò của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự trong việc bảo hộ công dân theo pháp luật Việt Nam và luật quốc tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị My
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thế Anh
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghiệp TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Vấn Đề Bảo Hộ Công Dân - Vai Trò Của Cơ Quan Đại Diện Ngoại Giao Và Lãnh Sự Dưới Góc Độ Của Pháp Luật Việt Nam Và Luật Quốc Tế
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI TRI ÂN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Mục đích nghiên cứu đề tài
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục tổng quát của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 01: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ VẤN ĐỀ BẢO HỘ CÔNG DÂN CỦA CƠ QUAN ĐẠI DIỆN NGOẠI GIAO VÀ LÃNH SỰ
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự
• 1.1.1. Khái niệm công dân
• 1.1.2. Khái niệm bảo hộ
• 1.1.3. Khái niệm bảo hộ công dân
• 1.1.4. Khái niệm ngoại giao và lãnh sự
• 1.1.4.1. Khái niệm ngoại giao
• 1.1.4.2. Khái niệm lãnh sự
• 1.1.5. Khái niệm cơ quan đại diện ngoại giao và cơ quan đại diện lãnh sự
• 1.1.6. Khái niệm cơ chế pháp lý về bảo hộ công dân
• 1.1.7. Các yếu tố hình thành cơ chế pháp lý về bảo hộ công dân
• 1.1.7.1. Thể chế bảo hộ pháp lý đối với công dân
• 1.2. Nội dung quy định của pháp luật về vấn đề bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và cơ quan đại diện lãnh sự
• 1.2.1. Quy định của pháp luật quốc tế về bảo hộ công dân
• 1.2.2. Quy định của pháp luật Việt Nam về bảo hộ công dân
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 01
• 2. CHƯƠNG 02: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ VẤN ĐỀ BẢO HỘ CÔNG DÂN VIỆT NAM CỦA CƠ QUAN ĐẠI DIỆN NGOẠI GIAO VÀ LÃNH SỰ - ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ
• 2.1. Thực tiễn về vấn đề bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài
• 2.2. Sự quản lý của nhà nước về bảo hộ công dân, ngoại giao và lãnh sự tại Việt Nam
• 2.3. Thực tiễn bảo hộ công dân Việt Nam và vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao và cơ quan đại diện lãnh sự của Việt Nam
• 2.4. Một số giải pháp kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định về vấn đề bảo hộ công dân Việt Nam tại nước ngoài
• 2.4.1. Cần xây dựng chuẩn hóa, luật hóa khái niệm “bảo hộ công dân”
• 2.4.2. Cần xây dựng luật riêng về bảo hộ công dân
• 2.4.3. Cần tăng cường thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước, đồng thời đẩy mạnh mở rộng xây dựng cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự của Việt Nam ở nước ngoài
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 02
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bảo Hộ Công Dân và Cơ Quan Đại Diện Ngoại Giao

Bảo hộ công dân là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự. Theo pháp luật Việt Nam và quốc tế, bảo hộ công dân không chỉ là trách nhiệm mà còn là quyền lợi của công dân khi ở nước ngoài. Cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài.

1.1. Khái niệm Bảo Hộ Công Dân theo Pháp Luật

Bảo hộ công dân được hiểu là các hoạt động mà nhà nước thực hiện nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân khi họ ở nước ngoài. Điều này bao gồm việc hỗ trợ pháp lý, bảo vệ tính mạng và tài sản của công dân.

1.2. Vai trò của Cơ Quan Đại Diện Ngoại Giao

Cơ quan đại diện ngoại giao có trách nhiệm thực hiện các hoạt động bảo hộ công dân, bao gồm việc cung cấp thông tin, hỗ trợ trong các tình huống khẩn cấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

II. Thách Thức trong Bảo Hộ Công Dân ở Nước Ngoài

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về bảo hộ công dân, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như xung đột pháp lý, sự khác biệt trong quy định của các quốc gia và tình hình chính trị phức tạp có thể ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ công dân.

2.1. Vấn Đề Pháp Lý và Xung Đột Quyền Lợi

Khi công dân Việt Nam gặp rắc rối pháp lý ở nước ngoài, việc giải quyết xung đột giữa pháp luật Việt Nam và pháp luật nước sở tại là một thách thức lớn.

2.2. Tình Hình Chính Trị và An Ninh

Các tình huống khẩn cấp như thiên tai, chiến tranh hoặc khủng hoảng chính trị có thể làm gia tăng rủi ro cho công dân Việt Nam ở nước ngoài, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời từ cơ quan đại diện.

III. Phương Pháp Bảo Hộ Công Dân Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả bảo hộ công dân, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc xây dựng cơ chế pháp lý rõ ràng và tăng cường hợp tác quốc tế là rất cần thiết.

3.1. Xây Dựng Cơ Chế Pháp Lý Rõ Ràng

Cần có các quy định pháp luật cụ thể về bảo hộ công dân, giúp cơ quan đại diện thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả hơn.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác với các quốc gia khác trong việc bảo vệ quyền lợi công dân là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo hộ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về bảo hộ công dân đã chỉ ra nhiều trường hợp thành công trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài. Những kết quả này cho thấy sự cần thiết của việc cải thiện các chính sách bảo hộ.

4.1. Các Trường Hợp Thành Công

Có nhiều trường hợp công dân Việt Nam được bảo vệ thành công nhờ sự can thiệp kịp thời của cơ quan đại diện ngoại giao, từ đó tạo ra niềm tin cho công dân.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách

Đánh giá hiệu quả của các chính sách bảo hộ công dân là cần thiết để điều chỉnh và cải thiện các biện pháp trong tương lai.

V. Kết Luận và Tương Lai của Bảo Hộ Công Dân

Bảo hộ công dân là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tương lai của bảo hộ công dân phụ thuộc vào sự cải thiện trong chính sách và quy định pháp luật.

5.1. Tương Lai của Chính Sách Bảo Hộ

Cần có những chính sách linh hoạt và phù hợp với tình hình thực tế để bảo vệ quyền lợi của công dân một cách hiệu quả nhất.

5.2. Đề Xuất Kiến Nghị

Đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường năng lực cho các cơ quan đại diện ngoại giao trong việc bảo hộ công dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các hoạt động giao lưu kinh tế, văn hóa, giáo dục và di cư lao động giữa Việt Nam với các quốc gia trên thế giới diễn ra ngày càng sôi động. Công dân Việt Nam ra nước ngoài với nhiều mục đích khác nhau như lao động, học tập, công tác, du lịch, kết hôn hoặc định cư. Theo số liệu được tác giả trích dẫn:

• Báo cáo của Cục Quản lý Lao động ngoài nước (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) ghi nhận năm 2021 cả nước có hơn 45.000 lao động đi làm việc ở nước ngoài, bằng 57,3% so với cùng kỳ năm 2020.
• Thống kê của Cục Hợp tác Quốc tế (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho thấy năm 2020 có khoảng 190.000 du học sinh Việt Nam đang học tập, nghiên cứu tại nước ngoài.
• Số lượng khách Việt Nam đi du lịch quốc tế duy trì mức tăng trưởng từ 10-15%/năm; theo khảo sát ASEAN Travel 2018, số lượt khách Việt Nam xuất cảnh du lịch đã tăng từ 4,8 triệu lượt (năm 2012) lên 8,6 triệu lượt (năm 2018).
• Thống kê từ Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi nhận hiện có khoảng 4,5 triệu người Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc tại khắp các châu lục.

Bên cạnh sự gia tăng về số lượng, tình hình quốc tế diễn biến phức tạp với nhiều thách thức an ninh phi truyền thống, xung đột vũ trang, thiên tai, dịch bệnh (đặc biệt là đại dịch COVID-19 và cuộc chiến sự Nga - Ukraine), cùng tình trạng di cư và cư trú bất hợp pháp đã đặt ra nhiều vấn đề cấp bách đối với công tác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài. Thực tiễn này đòi hỏi phải có cơ chế pháp lý đồng bộ và sự phối hợp hiệu quả từ các cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu hệ thống cơ sở lý luận và các quy định của luật quốc tế cũng như pháp luật Việt Nam về bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và cơ quan đại diện lãnh sự.
2. Khảo sát, phân tích thực trạng thực hiện công tác bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài thông qua các vụ việc cụ thể trong thực tiễn.
3. Chỉ ra những tồn tại, hạn chế và đề xuất các giải pháp, kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả hoạt động bảo hộ công dân trong tình hình mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận pháp lý, quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, cùng thực tiễn hoạt động của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự đối với vấn đề bảo hộ công dân.
• Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu khung pháp luật quốc tế (các công ước quốc tế đa phương, hiệp định song phương, tập quán quốc tế) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam; đồng thời khảo sát thực tiễn một số vụ việc bảo hộ công dân tiêu biểu từ năm 2011 đến giai đoạn 2022–2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên hệ thống các khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Công dân: Cá nhân gắn liền với một nhà nước nhất định thông qua mối liên hệ pháp lý là quốc tịch (xác định theo Điều 17 Hiến pháp năm 2013 và Luật Quốc tịch Việt Nam).
• Bảo hộ: Bao gồm các hoạt động che chở, giữ gìn, bảo vệ quyền cá nhân phù hợp với luật nhân đạo và nhân quyền quốc tế (dẫn chiếu định nghĩa của Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế - ICRC).
• Bảo hộ công dân: Được tiếp cận theo hai góc độ: nghĩa hẹp (quốc gia tiến hành bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của công dân khi bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại ở nước ngoài) và nghĩa rộng (bao gồm toàn bộ các hoạt động giúp đỡ, hỗ trợ về mọi mặt của nhà nước đối với công dân ở nước ngoài, kể cả khi không có hành vi xâm hại).
• Cơ chế pháp lý bảo hộ công dân (CCPLBHCD): Tổng thể các nguyên tắc, thể chế (hệ thống quy phạm pháp luật), thiết chế (hệ thống cơ quan thực thi như tòa án, thiết chế dân nguyện/Ombudsman, bồi thường nhà nước, tài phán hiến pháp) và phương thức thực hiện nhằm bảo vệ và thúc đẩy quyền của công dân.

Hệ thống văn bản pháp luật được sử dụng bao gồm:

• Văn bản quốc tế: Công ước Viên năm 1961 về quan hệ ngoại giao (Điều 3); Công ước Viên năm 1963 về quan hệ lãnh sự (Điều 5); Công ước La Haye năm 1930 về xung đột luật quốc tịch (Điều 4); Hiệp ước thành lập Liên minh châu Âu (TFEU 2009); Hiến chương về các quyền cơ bản của EU (2009); Công ước châu Âu về chức năng lãnh sự năm 1967; các hiệp định và thỏa thuận song phương.
• Văn bản pháp luật Việt Nam: Các bản Hiến pháp năm 1946 (Điều 10), 1959 (Điều 36), 1980 (Điều 75), 1992 (Điều 75), 2013 (Điều 17, 18); Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014); Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015 (Điều 21); Luật Cơ quan đại diện nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài năm 2009 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 - Điều 8, 9, 10, 12); Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2020 (Điều 71); Nghị định số 81/2022/NĐ-CP của Chính phủ; Quyết định số 119/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Quỹ Bảo hộ công dân và pháp nhân Việt Nam ở nước ngoài; Chỉ thị số 1737/CT-TTg năm 2011.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý:

• Phương pháp so sánh luật học: So sánh, đánh giá mức độ tương thích giữa các quy định của pháp luật Việt Nam với các chuẩn mực pháp luật quốc tế và tập quán quốc tế.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, xử lý và đánh giá các dữ liệu thực tiễn về số lượng công dân xuất cảnh, số vụ việc bảo hộ và các số liệu liên quan đến hoạt động sơ tán, cứu trợ công dân.
• Phương pháp hệ thống hóa và phân tích - tổng hợp: Hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử và tổng hợp thực tiễn áp dụng để luận giải các vấn đề lý luận và thực tiễn.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm văn bản quy phạm pháp luật, điều ước quốc tế, số liệu thống kê chính thức từ Cục Lãnh sự (Bộ Ngoại giao), Cục Quản lý Lao động ngoài nước (Bộ LĐ-TB&XH), Cục Hợp tác Quốc tế (Bộ GD&ĐT), tài liệu nghiên cứu học thuật của Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và các tư liệu báo chí chính thống.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 01: Cơ sở lý luận chung và quy định pháp luật về vấn đề bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự

Chương 1 tập trung phân tích khung lý luận và chuẩn mực pháp lý điều chỉnh hoạt động bảo hộ công dân:

• Khái niệm và cơ chế pháp lý: Làm rõ nội hàm các khái niệm cơ bản; phân tích cấu trúc của cơ chế pháp lý bảo hộ công dân gồm ba bộ phận cấu thành: thể chế (hệ thống quy phạm), thiết chế (hệ thống cơ quan thực thi quyền lực nhà nước và các tổ chức xã hội) và phương thức vận hành.
• Phân định vai trò giữa cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự:
  • Cơ quan đại diện ngoại giao: Là cơ quan đại diện cao nhất của quốc gia tại nước tiếp nhận, thực hiện chức năng đại diện mang tính chất chính trị, đối ngoại vĩ mô, đàm phán chính sách, duy trì quan hệ song phương và bảo vệ lợi ích quốc gia (Điều 3 Công ước Viên 1961 và Điều 10 Luật Cơ quan đại diện năm 2009/2017).
  • Cơ quan đại diện lãnh sự: Trực tiếp thực hiện các hoạt động bảo hộ cụ thể về mặt pháp lý và hành chính cho thể nhân và pháp nhân (Điều 5 Công ước Viên 1963 và Điều 8, 9 Luật Cơ quan đại diện năm 2009/2017). Các nhiệm vụ cụ thể gồm: thăm lãnh sự khi công dân bị bắt giữ, tạm giam, xét xử; thu xếp đại diện pháp lý tại tòa án; cấp phát, gia hạn hộ chiếu, thị thực; thực hiện công chứng, chứng thực, hộ tịch; hỗ trợ giải quyết quyền thừa kế; thực hiện ủy thác tư pháp; bảo hộ tàu thuyền, thuyền bộ và phương tiện giao thông vận tải.
• Quy định của pháp luật quốc tế: Khẳng định vai trò của Công ước Viên 1961 và 1963 là khung pháp lý toàn cầu; phân tích nguyên tắc hạn chế bảo hộ đối với người có hai hay nhiều quốc tịch theo Điều 4 Công ước La Haye 1930; xác định vai trò bổ trợ của tập quán quốc tế đối với các quan hệ chưa được điều ước điều chỉnh.
• Sự phát triển của pháp luật Việt Nam: Khảo sát sự tiến triển của chế định bảo hộ công dân qua các bản Hiến pháp từ năm 1946 đến Hiến pháp 2013; phân tích sự cụ thể hóa trong các văn bản luật chuyên ngành và sự ra đời của Quỹ Bảo hộ công dân và pháp nhân Việt Nam ở nước ngoài theo Quyết định 119/2007/QĐ-TTg với số vốn ban đầu 20 tỷ đồng do ngân sách cấp.

Chương 02: Thực trạng áp dụng pháp luật về vấn đề bảo hộ công dân Việt Nam của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự - Đề xuất kiến nghị

Chương 2 phản ánh toàn diện thực tiễn áp dụng pháp luật, phân tích các vụ việc điển hình và chỉ ra những hạn chế, tiêu cực trong công tác bảo hộ công dân:

• Thực tiễn quản lý nhà nước: Hiện có khoảng 53 văn bản luật và dưới luật điều chỉnh các quan hệ di cư của công dân ra nước ngoài (phân loại theo tiêu chí của IOM gồm: lao động theo hợp đồng, du học, kết hôn, con nuôi, di cư bất hợp pháp).
• Quy mô hoạt động bảo hộ gia tăng: Số liệu từ Cục Lãnh sự cho thấy số lượng công dân được bảo hộ tăng mạnh theo từng năm, số cuộc gọi đến Tổng đài Bảo hộ công dân ([phone]) tăng gấp 10 lần kể từ khi đi vào vận hành năm 2016.

Năm	Số lượng công dân được bảo hộ (người)
2017	8.024
2018	Trên 10.000
2019	13.643
2020	21.000

• Phân tích các vụ việc thực tiễn tiêu biểu:
  1. Vụ bảo hộ công dân Đoàn Thị Hương tại Malaysia (2017–2019): Đại sứ quán Việt Nam tại Malaysia đã 3 lần thăm lãnh sự riêng trong tháng 3/2019 để ổn định tâm lý cho công dân trước phiên xử, đồng thời Đại sứ Việt Nam trực tiếp tham dự 20 phiên tòa xét xử nhằm bảo đảm quyền lợi pháp lý cao nhất cho công dân.
  2. Vụ tấn công khủng bố nhằm vào đoàn du khách Việt Nam tại Ai Cập (2018): Triển khai cứu chữa nạn nhân, phối hợp cơ quan chức năng sở tại và cấp thị thực khẩn cấp cho thân nhân nạn nhân sang Ai Cập.
  3. Vụ 39 nạn nhân thiệt mạng trong xe container tại Essex (Anh, 2019): Tổng đài Bảo hộ công dân tiếp nhận yêu cầu từ 14 gia đình; phối hợp cảnh sát Anh đối chiếu sinh trắc học để xác minh danh tính và hỗ trợ các thủ tục hậu sự.
  4. Vụ 26 thuyền viên Việt Nam trên tàu dầu MV Sothys bị giữ tại Iran (2021): Phối hợp các bên đảm bảo sức khỏe, đối xử nhân đạo và giải quyết hồi hương cho thuyền viên.
  5. Chiến dịch giải cứu lao động tại Libya (2011): Tổ chức sơ tán và đưa 9.020 lao động Việt Nam về nước an toàn sau hơn 10 ngày thông qua 5 tổ công tác tại Tunisia, Thổ Nhĩ Kỳ, Malta, Ai Cập, Hy Lạp/Algeria, sử dụng 12 chuyến bay (10 chuyến của Vietnam Airlines, 2 chuyến của IOM) cùng đường biển.
  6. Chiến dịch sơ tán công dân tại Ukraine (2022): Sơ tán hàng trăm kiều bào khỏi vùng chiến sự Kiev, Odessa, Kharkov sang các nước láng giềng (140 người sang Ba Lan, 70 người sang Romania, 220 người sang Moldova, 30 người sang Hungary).
  7. Công tác bảo hộ trong đại dịch COVID-19 (2020): Tổ chức hơn 300 chuyến bay đưa gần 85.000 công dân từ 59 quốc gia và vùng lãnh thổ về nước an toàn.
• Những tồn tại, tiêu cực và sai phạm: Phân tích vụ án sai phạm liên quan đến "chuyến bay giải cứu" tại Cục Lãnh sự và các cơ quan liên quan (tính đến ngày 22/12/2022, cơ quan điều tra đã khởi tố, bắt tạm giam 37 bị can; điều tra gần 2.000 chuyến bay có hành vi đưa - nhận hối lộ, trục lợi hàng tỷ đồng trên mỗi chuyến bay). Vụ án phản ánh tình trạng suy thoái đạo đức công vụ, sự thiếu minh bạch và lỗ hổng trong cơ chế giám sát, quản lý hoạt động bảo hộ công dân trong tình huống khủng hoảng.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã tổng hợp và phân tích các số liệu thực tiễn về những chiến dịch bảo hộ công dân quy mô lớn của Việt Nam:

Chiến dịch / Vụ việc	Thời gian	Quy mô và kết quả thực hiện
Giải cứu lao động tại Libya	2011	Đưa 9.020 lao động về nước an toàn qua 5 nước trung gian; sử dụng 12 chuyến bay và đường tàu biển.
Bảo hộ công dân vụ án Đoàn Thị Hương	2017–2019	Thăm lãnh sự trực tiếp, cử đại diện dự 20 phiên tòa tại Malaysia, bảo vệ quyền lợi pháp lý để công dân được trả tự do.
Hỗ trợ nạn nhân vụ 39 người tại Anh	2019	Tiếp nhận thông tin 14 gia đình qua tổng đài, phối hợp đối chiếu sinh trắc học và xác minh danh tính nạn nhân.
Hồi hương công dân trong dịch COVID-19	2020	Thực hiện hơn 300 chuyến bay, đưa gần 85.000 công dân từ 59 quốc gia/vùng lãnh thổ về nước an toàn.
Sơ tán công dân tại vùng chiến sự Ukraine	2022	Sơ tán hàng trăm kiều bào qua Ba Lan (140), Romania (70), Moldova (220), Hungary (30).

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp lập pháp và quản trị trọng tâm:

1. Chuẩn hóa, luật hóa khái niệm "bảo hộ công dân": Cần xây dựng định nghĩa pháp lý rõ ràng, thống nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam, phân định cụ thể giữa bảo hộ theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng.
2. Xây dựng đạo luật riêng về bảo hộ công dân: Ban hành "Luật Bảo hộ công dân" nhằm tạo hành lang pháp lý thống nhất, quy định chi tiết thẩm quyền, quy trình, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, đồng thời quy định cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình.
3. Mở rộng mạng lưới cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự: Tăng cường thiết lập quan hệ ngoại giao, mở rộng xây dựng thêm cơ quan đại diện tại các khu vực có đông người Việt Nam sinh sống nhưng chưa có hiện diện ngoại giao; song song với việc hoàn thiện cơ chế giám sát phòng chống tham nhũng, công khai và minh bạch quy trình xét duyệt bảo hộ.

Đóng góp của công trình

Khóa luận đóng góp cái nhìn hệ thống về sự phân công thẩm quyền giữa cơ quan ngoại giao và cơ quan lãnh sự theo luật pháp quốc tế và pháp luật Việt Nam. Công trình kết hợp giữa việc tổng kết các thành tựu cứu trợ nhân đạo thực tế với việc đánh giá thẳng thắn các hạn chế, sai phạm pháp lý xảy ra trong quá trình thực thi, từ đó cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc kiến nghị ban hành Luật Bảo hộ công dân riêng biệt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các tình huống bảo hộ công dân dạng khủng hoảng, sự vụ đột xuất (chiến tranh, dịch bệnh, hình sự, tai nạn); chưa đi sâu phân tích toàn diện các khía cạnh bảo hộ tài sản, quyền thừa kế, quyền sở hữu trí tuệ hoặc hoạt động của pháp nhân thương mại Việt Nam ở nước ngoài. Số liệu thực tiễn được cập nhật chủ yếu đến mốc thời gian cuối năm 2022.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu mô hình lập pháp và kinh nghiệm quốc tế trong việc xây dựng Luật Bảo hộ công dân chuyên biệt; nghiên cứu cơ chế phối hợp liên bộ, liên ngành trong ứng phó tình huống khẩn cấp; xây dựng các tiêu chuẩn số hóa, công khai, minh bạch tài chính trong việc vận hành Quỹ Bảo hộ công dân và phê duyệt các chương trình hồi hương.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Luật học, Luật Quốc tế, Quan hệ quốc tế, Ngoại giao; các cán bộ làm công tác lãnh sự, đối ngoại và quản lý di cư.
• Phần nội dung giá trị: Phần hệ thống hóa cơ sở pháp lý quốc tế (Công ước Viên 1961, 1963, Công ước La Haye 1930) và mục tổng hợp dữ liệu thực tiễn về các chiến dịch giải cứu công dân (Libya 2011, COVID-19 2020, sơ tán Ukraine 2022) là nguồn tham khảo chi tiết cho các nghiên cứu về pháp luật lãnh sự và quản trị khủng hoảng bảo hộ công dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận tiếp cận khái niệm "bảo hộ công dân" theo những góc độ nào?

Khóa luận tiếp cận bảo hộ công dân theo hai góc độ: theo nghĩa hẹp là các hoạt động thực tiễn nhằm bảo vệ công dân khi quyền và lợi ích chính đáng bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại tại nước ngoài; theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ các hoạt động hỗ trợ, giúp đỡ về mọi mặt của nhà nước dành cho công dân ở nước ngoài, kể cả khi không có hành vi xâm hại nào xảy ra.

2. Quy định quốc tế nào điều chỉnh việc bảo hộ công dân đối với người mang hai hay nhiều quốc tịch?

Theo khóa luận, cơ sở pháp lý quốc tế được thừa nhận rộng rãi là Điều 4 Công ước La Haye năm 1930 về xung đột luật quốc tịch, quy định nguyên tắc: một quốc gia không thể tiến hành các hoạt động bảo hộ đối với công dân nước mình chống lại một quốc gia mà người đó cũng đồng thời mang quốc tịch.

3. Quỹ Bảo hộ công dân và pháp nhân Việt Nam ở nước ngoài được thành lập trên cơ sở nào và có nguồn vốn ban đầu bao nhiêu?

Quỹ được thành lập theo Quyết định số 119/2007/QĐ-TTg ngày 25/07/2007 của Thủ tướng Chính phủ. Đây là tổ chức tài chính trực thuộc Bộ Ngoại giao, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, được ngân sách Nhà nước cấp kinh phí hoạt động ban đầu là 20 tỷ đồng.

4. Kết quả của chiến dịch sơ tán lao động Việt Nam tại Libya năm 2011 được ghi nhận như thế nào trong khóa luận?

Chiến dịch đã sơ tán và đưa an toàn 9.020 lao động Việt Nam về nước sau hơn 10 ngày thông qua 5 cửa ngõ: Tunisia (2.415 người), Thổ Nhĩ Kỳ (2.824 người), Malta (hơn 2.400 người), Ai Cập (khoảng 900 người), Hy Lạp (229 người) và Algeria (292 người); sử dụng 10 chuyến bay của Vietnam Airlines, 2 chuyến bay của IOM và đường tàu biển.

5. Những nguyên nhân và sai phạm nào trong công tác bảo hộ công dân thời kỳ dịch COVID-19 được tác giả chỉ rõ?

Khóa luận chỉ ra vụ án tiêu cực tại Cục Lãnh sự và các bộ ngành liên quan đến gần 2.000 "chuyến bay giải cứu" (khiến 37 người bị khởi tố tính đến 22/12/2022). Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự suy thoái đạo đức công vụ của một số cán bộ nhằm trục lợi tài chính, cùng với việc thiếu cơ chế giám sát độc lập, quy trình xét duyệt chưa minh bạch và kiểm soát quyền lực chưa chặt chẽ trong tình huống khủng hoảng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị My đã làm rõ hệ thống lý luận và quy định pháp lý của luật quốc tế cũng như pháp luật Việt Nam về vai trò bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự. Thông qua việc phân tích nhiều vụ việc thực tiễn điển hình từ năm 2011 đến năm 2022, công trình đã phản ánh chân thực bức tranh công tác bảo hộ công dân với cả những thành tựu nhân đạo lẫn các hạn chế, sai phạm trong quản lý. Từ đó, tác giả đưa ra các đề xuất xác đáng về việc luật hóa khái niệm, xây dựng Luật Bảo hộ công dân riêng biệt và mở rộng mạng lưới cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay sự giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia trên thế giới ngày càng mở rộng và phát triển. Công dân của một quốc gia có thể sinh sống và làm việc ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Vì vậy vấn đề bảo hộ quyền và lợi ích của họ được các quốc gia đặc biệt quan tâm và đặt lên hàng đầu.

Một trong những vấn đề quan trọng trong mối quan hệ giữa các quốc gia hiện nay là vấn đề bảo hộ công dân. Nói như vậy là vì một trong những yếu tố cấu thành nên một quốc gia chính là dân cư sinh sống trên lãnh thổ của quốc gia đó. Trong mối quan hệ qua lại giữa quyền và nghĩa vụ của công dân với một quốc gia, công dân phải thực hiện một số nghĩa vụ, đồng thời cũng hưởng một số quyền lợi mà quốc gia dành cho mình. Một trong những quyền mà mọi công dân quan tâm nhất hiện nay là quyền được bảo hộ khi đang ở nước ngoài đây chính là trách nhiệm của mỗi quốc gia đối với công dân của mình.

Hiện nay nước ta đang trong thời kỳ hội nhập kinh tế và giao thoa văn hoá giữa các quốc gia với nhau. Công dân nước ta ra nước ngoài vì nhiều lý do khác nhau có thể là học tập, lao động, du lịch,… Theo báo cáo của Cục Quản lý Lao động ngoài nước, Bộ LĐ-TB&XH, năm 2021, cả nước có hơn 45.000 lao động đi làm việc ở nước ngoài, bằng 57,3% so với cùng kỳ năm 20201. Theo số liệu thống kê của Cục Hợp tác Quốc tế (Bộ Giáo dục và Đào tạo), năm 2020 Việt Nam có khoảng 190.000 du học sinh Việt Nam đang học tập, nghiên cứu tại nước ngoài2. Số lượng khách Việt Nam đi du lịch quốc tế luôn đạt mức tăng trưởng từ 10-15%/năm.

Khảo sát thống kê từ ASEAN Travel 2018 cho thấy nếu năm 2012 Việt Nam có khoảng 4,8 triệu lượt 1 An Nhi (2022).000 lao động đi làm việc ở nước ngoài. Truy cập vào 14/04/2023, từ https://dantri.vn/lao-dong-viec-lam/nam-2021-viet-nam-co-hon-45000-lao-dong- di-lam-viec-o-nuoc-ngoai- htm 2 Nghiêm Huê (2020).000 lưu học sinh Việt Nam đang ở nước ngoài: Bộ GD&ĐT khuyến cáo khẩn. Truy cập vào 14/04/2023, từ https://tienphong.vn/190000-luu-hoc-sinh-viet-nam-dang-o- nuoc-ngoai-bo-gddt-khuyen-cao-khan-post1223601. 2 khách Việt đi du lịch nước ngoài, thì đến năm 2018 con số này đã gần gấp đôi lên 8,6 triệu lượt3.

Việt Nam đã gia nhập Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại giao, Công ước Viên 1963 về quan hệ lãnh sự và đến nay Việt Nam đã ký gần 20 Hiệp định và thỏa thuận về lãnh sự, 16 Hiệp định và thỏa thuận về vấn đề nhận trở lại công dân,… đã tạo ra hành lang pháp lý vững chắc cho hoạt động bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài. Sự ra đời của “Qũy Bảo hộ công dân và pháp nhân Việt Nam năm 2007 ở nước ngoài” đã cho thấy những nỗ lực không ngừng nghỉ của nhà nước trong công tác bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài. Trong bối cảnh toàn cầu hóa với những thay đổi đa dạng, phức tạp về tình hình an ninh, chính trị, những khó khăn như thiên tai, dịch bệnh,chiến tranh,… Đặc biệt là trong thời kỳ dịch bệnh Covid 19 xảy ra, cuộc chiến tranh giữa Nga và Ukraina, … gây ra nhiều ảnh hưởng lớn đến công dân Việt Nam ở nước ngoài. Ngoài ra hiện tượng di cư, cư trú bất hợp pháp ở nước ngoài là khá phổ biến, số lượng các cơ quan đại diện tại nước ngoài còn hạn chế;… gây khó khăn nhiều trong công tác bảo hộ công dân của Việt Nam.

Chính vì thực trạng trên nên tác giả chọn đề tài “Vấn đề bảo hộ công dân - Vai trò của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự dưới góc độ của pháp luật Việt Nam và luật quốc tế ” để làm rõ vấn đề trên và làm bài luận cuối khóa của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Ở Việt Nam hiện nay có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu được thực hiện bởi các cấp độ khác nhau để đề cập đến vấn đề bảo hộ công dân: - Nguyễn Công Khanh, Cơ sở pháp luật bảo hộ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài, Tạp chí luật học, Trường đại học luật Hà Nội, số 5/1997. 3 Theo Người Lao Động (2019). Người Việt đi du lịch nước nào nhiều nhất?.

Truy cập vào 14/04/2023, từ https://vietnamnet.vn/nguoi-viet-di-du-lich-nuoc-nao-nhieu-nhat-556060. 3 -Nguyễn Phú Bình, Bảo hộ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài, Đề tài nghiên cứu khoa học, Bộ ngoại giao, Hà Nội, 1998. - Bùi Quốc Thành, Bảo hộ lãnh sự đối với người lao động Việt Nam ở nước ngoài, Đề tài nghiên cứu khoa học, Bộ ngoại giao, Hà Nội, 2011. - Chủ nhiệm đề tài TS.

Nguyễn Thị Kim Ngân, Bảo hộ công dân trong pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia- Kinh nghiệm cho Việt Nam. Đề tài nghiên cứu khoa học. Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2018. -Lê Đình Khôi, Bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài - những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn tốt nghiệp cử nhân Luật, Trường đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, 2012; Nguyễn Văn Nhân, Bảo hộ công dân trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam-Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn tốt nghiệp cử nhân Luật, Trường đại học Cần Thơ,Cần Thơ, 2014; Trần Thị Thu Thủy, Bảo hộ công dân trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường đại học luật Hà Nội, Hà Nội, 2014; Đàm Thị Bích Hạnh, Bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài, Luận văn tốt nghiệp cử nhân Luật, Trường đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, 2014;.

Mục đích nghiên cứu đề tài Nghiên cứu những cơ sở lý luận và thực tiễn trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về vấn đề bảo hộ công dân từ đó đề xuất một số giải pháp kiến nghị để nâng cao công tác bảo hộ công dân. Trên cơ sở những giải pháp kiến nghị đó người viết hy vọng công tác bảo hộ công dân của các quốc gia trên thế giới và Việt Nam ngày càng hiệu quả cao hơn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài Đề tài bảo hộ công dân là một đề tài rất rộng vì trên thực tế có rất nhiều vấn đề liên quan đến hoạt động bảo hộ công dân chẳng hạn bảo hộ cho người lao động, bảo hộ trong trường hợp công dân bị bắt giữ ở nước ngoài. Tuy nhiên trong phạm vi bài luận này người viết chỉ tập trung phân tích những vấn đề lý luận của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về vấn đề bảo hộ trong công dân.

Đồng thời tìm hiểu thực tế một số trường hợp bảo vệ công dân trên thế giới và Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu Để làm sáng tỏ nội dung của đề tài và đưa ra kiến nghị giải pháp về bảo hộ công dân người viết đã sử dụng các biện pháp như so sánh, thống kê, hệ thống và phân tích tổng hợp nhằm làm sáng tỏ những vấn đề có liên quan. Phương pháp so sánh sử dụng nghiên cứu, đánh giá điểm tương đồng cũng như khác biệt và mức độ tương thích của pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế. Phương pháp thống kê được sử dụng nghiên cứu, đánh giá thực tiễn bảo hộ công dân.

Phương pháp hệ thống và phân tích tổng hợp là những phương pháp đang sử dụng phổ biến nhất để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn về bảo hộ công dân xuyên suốt các nội dung nghiên cứu của đề tài. Bố cục tổng quát của khóa luận Ngoài phần mục lục và tài liệu tham khảo, nội dung của khóa luận được chia làm hai chương: Chương 01: Cơ sở lý luận chung và quy định pháp luật về vấn đề bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự. Chương 02: Thực trạng áp dụng pháp luật về vấn đề bảo hộ công dân Việt Nam của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự - Đề xuất kiến nghị 5 CHƯƠNG 01: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ VẤN ĐỀ BẢO HỘ CÔNG DÂN CỦA CƠ QUAN ĐẠI DIỆN NGOẠI GIAO VÀ LÃNH SỰ 1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự 1.

Khái niệm công dân Công dân là cá nhân, con người cụ thể, có năng lực pháp lý và năng lực hành vi, có các quyền và nghĩa vụ theo các quy định pháp luật của một quốc gia. Căn cứ pháp lý để xác định công dân của một nhà nước nhất định là quốc tịch của người đó. Theo quy định tại Điều 17 Hiến pháp năm 2013, công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam. Công dân Việt Nam ở nước ngoài được Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo hộ.

Khái niệm bảo hộ Trong từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ “bảo hộ” được hiểu theo hai nghĩa sau: Thứ nhất, bảo hộ có nghĩa là che chở, không để bị hư hỏng, tổn thất; Thứ hai, bảo hộ là việc cai trị bằng cách dùng bộ máy chính quyền thực dân đặt lên chính quyền bản xứ còn tồn tại về hình thức.4 Về ngữ nghĩa, “bảo hộ” là từ ghép giữa “bảo” (giữ gìn) và “hộ” (giúp đỡ). Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) cũng đưa ra định nghĩa: “Bảo hộ bao gồm tất cả những hoạt động nhằm đạt được sự tôn trọng hoàn toàn đối với các quyền cá nhân, phù hợp với ngữ nghĩa và tinh thần của các luật khác có liên quan (chẳng hạn như luật về nhân quyền luật nhân đạo luật về người tị nạn, v. Các tổ chức về nhân quyền và nhân đạo sẽ kiểm soát quản lý những hoạt động này một cách công bằng và không dựa trên chủng tộc, dân tộc hay sắc tộc, ngôn ngữ hay giới tính”5. Từ điển tiếng Việt.

Nhà xuất bản Đà Nẵng-Trung tâm từ điển học, Đà Nẵng. 5 Sylvie Giossi Caverzasio-Strengthening Protection in War.International Committee of the Red Cross, Central Tracing Agency and Protection Division (2001), trang 19. Khái niệm bảo hộ công dân Bảo hộ công dân được quy định trong hệ thống pháp luật quốc tế vào hầu hết hệ thống pháp luật của các quốc gia nhưng đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về bảo hộ công dân. Bảo hộ công dân thường được tiếp cận ở hai góc độ là nghĩa rộng và nghĩa hẹp.