Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Hướng dẫn sử dụng Sách giáo khoa Giáo dục quốc phòng và an ninh 10 (thuộc bộ sách Cánh Diều) là tài liệu sư phạm chuyên môn được biên soạn nhằm phục vụ công tác giảng dạy và học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh (GDQPAN) cấp Trung học phổ thông. Môn học giữ vị trí bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, được quy định chi tiết tại Chương trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh cấp THPT ban hành kèm theo Thông tư số 46/2020/TT-BGDĐT ngày 24/11/2020 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Mục tiêu học tập của tài liệu hướng đến việc hình thành, phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm), các năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) cùng hai năng lực đặc thù của môn học: năng lực nhận thức các vấn đề về quốc phòng, an ninh và năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng quân sự đã học vào cuộc sống.

Cấu trúc tổng thể của tài liệu bao gồm hai phần chính và hệ thống phụ lục:

  • Phần một trình bày các vấn đề chung về chương trình, quan điểm biên soạn, cấu trúc sách và định hướng phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo Thông tư số 33/2017/TT-BGDĐT.
  • Phần hai hướng dẫn cụ thể việc tổ chức dạy học từng bài theo mô hình 4 hoạt động chuẩn hóa: Khởi động (Mở đầu), Hình thành kiến thức (Khám phá), Luyện tập và Vận dụng.
  • Hệ thống phụ lục cung cấp bảng biểu hiện chuẩn đầu ra về phẩm chất, năng lực và danh mục các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực.

Điểm đặc thù trong cấu trúc của tài liệu là các bài học không phân chia cứng nhắc theo từng tiết học mà được tính toán theo tổng thời lượng của từng chủ đề, cho phép giáo viên linh hoạt tổ chức dạy học theo điều kiện thực tế của từng cơ sở giáo dục.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung chương trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh cấp THPT được cấu trúc xuyên suốt 3 năm học qua 5 mạch nội dung lớn: (1) Một số hiểu biết chung về quốc phòng và an ninh; (2) Điều lệnh đội ngũ; (3) Kĩ thuật chiến đấu bộ binh; (4) Chiến thuật bộ binh; (5) Một số hiểu biết về phòng thủ dân sự và kiến thức phổ thông về phòng không nhân dân.

Riêng trong chương trình Sách giáo khoa Giáo dục quốc phòng và an ninh 10 Cánh Diều, kiến thức được phân chia thành 3 chủ đề trọng tâm với 12 bài học cụ thể:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               CẤU TRÚC 3 CHỦ ĐỀ VÀ 12 BÀI HỌC TRONG SGK GDQPAN 10                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CHỦ ĐỀ 1: MỘT SỐ HIỂU BIẾT CHUNG VỀ QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH                          |
|   - Bài 1: Lịch sử, truyền thống của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam         |
|   - Bài 2: Nội dung cơ bản một số luật về quốc phòng và an ninh Việt Nam          |
|   - Bài 3: Ma tuý, tác hại của ma tuý                                             |
|   - Bài 4: Phòng, chống vi phạm pháp luật về trật tự an toàn giao thông           |
|   - Bài 5: Bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội             |
|   - Bài 6: Một số hiểu biết về an ninh mạng                                       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CHỦ ĐỀ 2: ĐIỀU LỆNH ĐỘI NGŨ VÀ CHIẾN THUẬT BỘ BINH                               |
|   - Bài 7: Một số nội dung Điều lệnh quản lí bộ đội và Điều lệnh CAND             |
|   - Bài 8: Đội ngũ từng người không có súng                                       |
|   - Bài 9: Đội ngũ tiểu đội                                                       |
|   - Bài 10: Các tư thế, động tác cơ bản vận động trong chiến đấu                  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CHỦ ĐỀ 3: MỘT SỐ HIỂU BIẾT VỀ PHÒNG THỦ DÂN SỰ                                    |
|   - Bài 11: Thường thức phòng tránh một số loại bom, mìn, đạn, vũ khí hoá học,     |
|             vũ khí sinh học, vũ khí công nghệ cao, thiên tai, dịch bệnh, cháy nổ  |
|   - Bài 12: Kĩ thuật cấp cứu và chuyển thương                                     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Tiến trình phát triển nội dung (progression logic) đi từ nhận thức lý luận, pháp luật và lịch sử chính trị (Chủ đề 1), chuyển sang rèn luyện kỉ luật quân sự, tác phong điều lệnh và kĩ năng chiến thuật cá nhân, phân đội (Chủ đề 2), kết thúc bằng các kĩ năng thực hành phòng thủ dân sự, ứng phó hiểm họa và bảo vệ sự sống trong tình huống khẩn cấp (Chủ đề 3).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức nền tảng dựa trên các căn cứ pháp lý và thực tiễn quân sự - an ninh:

  1. Khung pháp lý quốc gia về quốc phòng, an ninh và trật tự xã hội: Cung cấp các điều khoản cốt lõi trong Luật Quốc phòng, Luật An ninh mạng, Luật Giao thông đường bộ, Luật Đường sắt, Luật Giao thông đường thủy nội địa, các quy định pháp luật về phòng chống ma túy và quản lý trật tự công cộng.
  2. Lịch sử và truyền thống lực lượng vũ trang nhân dân: Hệ thống hóa các mốc lịch sử thành lập, xây dựng và chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam (từ Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944 qua các giai đoạn 1930-1945, 1945-1954, 1954-1975 và sau 1975), Công an nhân dân Việt Nam và Dân quân tự vệ (ngày truyền thống 28/3).
  3. Lý thuyết về phòng thủ dân sự và an toàn không gian mạng: Phân loại và nhận biết các loại vũ khí sát thương (bom, mìn, vũ khí hóa học, sinh học, vũ khí công nghệ cao), các hiện tượng thiên tai, dịch bệnh; hệ thống khái niệm mạng máy tính, không gian mạng, các hành vi bị nghiêm cấm trên không gian mạng và quyền của trẻ em trên môi trường số.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu xác định rõ các nhóm kĩ năng cần hình thành cho học sinh thông qua hệ thống phiếu học tập và bài tập tình huống:

  • Kỹ năng quân sự, điều lệnh và chiến thuật: Thực hiện chuẩn xác các động tác đội ngũ từng người không có súng; đội hình tiểu đội hàng dọc, hàng ngang; thực hành các tư thế, động tác cơ bản khi vận động trên chiến trường (bò, trườn, lê, cúi khom).
  • Kỹ năng ứng phó tình huống khẩn cấp và bảo vệ bản thân: Nhận biết nguy cơ từ vật nổ, chất độc hại; thực hiện kĩ thuật cấp cứu ban đầu (băng bó vết thương, cố định gãy xương) và chuyển thương an toàn trong điều kiện thiên tai hoặc chiến sự.
  • Kỹ năng số và thực thi pháp luật: Thiết lập mật khẩu an toàn, nhận diện phương thức xâm nhập mã độc, bảo mật thông tin cá nhân trên mạng xã hội; phân tích và nhận diện các hành vi vi phạm pháp luật về giao thông và trật tự an ninh xã hội.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu quy định phương pháp tiếp cận sư phạm lấy người học làm trung tâm, chuyển từ truyền thụ kiến thức một chiều sang tổ chức các hoạt động học tập nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh.

Quy trình tổ chức dạy học mỗi bài học gồm 4 loại hoạt động chuẩn hóa:

  1. Khởi động (Mở đầu): Nêu tình huống thực tế, hình ảnh trực quan hoặc câu hỏi nhanh để kích hoạt kiến thức nền tảng và tạo tâm thế nhận thức.
  2. Hình thành kiến thức (Khám phá): Đặt học sinh vào các tình huống có vấn đề, yêu cầu khai thác thông tin từ sách giáo khoa thông qua các phiếu học tập để tự rút ra khái niệm và quy tắc.
  3. Luyện tập: Tổ chức giải bài tập trong Sách bài tập (SBT), xử lý các tình huống mô phỏng để củng cố kiến thức và rèn luyện kĩ năng thao tác.
  4. Vận dụng: Giao nhiệm vụ thực tế ngoài giờ học hoặc các dự án nhỏ để học sinh giải quyết các vấn đề trong đời sống gia đình, nhà trường và địa phương.

Hệ thống phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực được văn bản hóa chi tiết tại Phụ lục II:

  • Phương pháp dạy học:
    • Phương pháp "Hợp tác" (P1): Tổ chức làm việc cá nhân kết hợp nhóm nhỏ theo các bước giao nhiệm vụ, thảo luận, báo cáo và đánh giá.
    • Phương pháp "Phát hiện và giải quyết vấn đề" (P2): Đặt học sinh vào tình huống gợi vấn đề, lập giả thuyết, thu thập dữ liệu và thực hiện giải pháp.
    • Phương pháp dạy học "Tình huống": Phân tích các ca thực tế (như tình huống vi phạm luật an ninh mạng, vi phạm quy tắc đường sắt).
    • Phương pháp "Thực hành" (P3): Giáo viên làm mẫu kết hợp giải thích, tổ chức học sinh thao tác trên mô hình, trang thiết bị quân sự và sơ cứu.
    • Phương pháp dạy học "Dự án" (P5): Học sinh lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ, thu thập dữ liệu và báo cáo sản phẩm cụ thể.
  • Kĩ thuật dạy học tích cực: Kĩ thuật Đặt câu hỏi (K1), Đọc tích cực (K2), Động não / Động não viết (K3), Tia chớp (K4), Chúng em biết 3 (K5), XYZ / Kĩ thuật 635 (K6), Bể cá (K7), Lược đồ tư duy và Đóng vai.

Quy định đánh giá kết quả học tập tuân thủ Quy chế của Bộ Giáo dục và Đào tạo, kết hợp hai hình thức:

  • Đánh giá thường xuyên: Thực hiện chính thức qua tập luyện, thực hành, hội thao và không chính thức qua quan sát thái độ, kiểm tra miệng, đối thoại và tự đánh giá.
  • Đánh giá định kì: Tiến hành cuối học kì và cuối năm học bằng trắc nghiệm khách quan, tự luận hoặc kiểm tra thực hành kĩ năng thao tác.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Chuẩn hóa theo Chương trình GDPT 2018: Giáo trình bám sát các yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực quy định tại Thông tư 46/2020/TT-BGDĐT, loại bỏ phương thức giảng dạy nặng về ghi nhớ lý thuyết số liệu thuần túy, chuyển sang hình thành năng lực hành động cụ thể.
  2. Cập nhật nội dung mang tính thời sự và an ninh phi truyền thống: Tích hợp các nội dung mới phù hợp bối cảnh chuyển đổi số và an ninh hiện đại, tiêu biểu như Luật An ninh mạng, quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, bảo mật dữ liệu cá nhân, phòng chống mã độc, các mối đe dọa từ vũ khí công nghệ cao, thiên tai, dịch bệnh và bảo vệ môi trường.
  3. Cấu trúc bài học mở theo chủ đề: Thiết kế thời lượng tổng quát cho từng chủ đề thay vì quy định cứng nhắc số tiết cho từng bài, tạo quyền tự chủ sư phạm cho giáo viên trong việc phân bổ thời gian lý thuyết và thực hành tùy theo cơ sở vật chất của từng nhà trường.
  4. Hệ thống tư liệu và phương tiện dạy học trực quan: Sử dụng tư liệu lịch sử có xuất xứ rõ ràng (ví dụ: tư liệu hình ảnh chiến dịch Điện Biên Phủ, sự kiện 30/4/1975, bức ảnh "O du kích nhỏ" của tác giả Phan Thoan và thông tin từ bộ phim tài liệu của đài NHK), bổ sung mục "Em có biết" mở rộng thông tin, bảng giải thích thuật ngữ (trang 86-87) và phiên bản sách điện tử đồng bộ cùng hệ sinh thái Sách giáo viên (SGV), Sách bài tập (SBT).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh Trung học phổ thông (Lớp 10): Sử dụng sách giáo khoa và tài liệu hướng dẫn để thực hiện các nhiệm vụ học tập trên lớp, chuẩn bị bài qua phiếu học tập, thực hành thao tác điều lệnh, sơ cứu và tự đánh giá mức độ đạt được về phẩm chất, năng lực.
  • Giáo viên giảng dạy môn GDQPAN cấp THPT: Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận, kế hoạch phân bổ thời lượng, thiết kế phiếu học tập, cách thức triển khai các kĩ thuật dạy học tích cực và tiêu chí xây dựng đề kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kì.
  • Cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng tài liệu làm căn cứ kiểm tra chuyên môn, đánh giá chất lượng dạy học môn GDQPAN tại các trường THPT, chỉ đạo tổ chức các hội thi, hội thao quốc phòng an ninh cấp cơ sở.
  • Điều kiện tiên quyết đối với người học: Học sinh cần hoàn thành chương trình trung học cơ sở, có kiến thức cơ bản về Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân cấp THCS và đáp ứng tiêu chuẩn sức khỏe để tham gia các nội dung thực hành ngoài trời.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế dành cho học sinh lớp 10 THPT, giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh tại các trường THPT, cùng cán bộ chỉ đạo chuyên môn các cấp.

2. Cần kiến thức nền tảng nào để học tập tốt tài liệu này?

Người học cần nắm vững kiến thức phổ thông cấp THCS về lịch sử dân tộc, địa lý tự nhiên, pháp luật cơ bản và có kĩ năng vận động thể chất cơ bản để thực hiện các động tác điều lệnh và sơ cấp cứu.

3. Điểm khác biệt cơ bản so với các chương trình GDQPAN trước đây là gì?

Chương trình chuyển dịch hoàn toàn sang mô hình hoạt động hóa: bài học được tổ chức theo chuỗi 4 hoạt động (Khởi động - Khám phá - Luyện tập - Vận dụng), bổ sung các chủ đề an ninh phi truyền thống (an ninh mạng, bảo vệ môi trường, phòng chống dịch bệnh) và không chia cứng số tiết cho từng bài.

4. Học sinh làm thế nào để tự học hiệu quả với tài liệu này?

Học sinh cần áp dụng kĩ thuật đọc tích cực, hoàn thiện hệ thống sơ đồ tư duy theo yêu cầu của các phiếu học tập, tra cứu thuật ngữ ở cuối sách (trang 86-87), giải quyết các bài tập tình huống trong SBT và khai thác thêm thông tin từ các cổng thông tin điện tử chính thức được cấp phép.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào đi kèm với giáo trình?

Hệ sinh thái tài liệu bao gồm Sách giáo khoa (SGK), Sách giáo viên (SGV), Sách bài tập (SBT) GDQPAN 10 Cánh Diều, phiên bản điện tử trực tuyến và hệ thống thiết bị dạy học trực quan (tranh ảnh, video clip, mô hình sơ cấp cứu).

Kết luận

Tài liệu Hướng dẫn sử dụng Sách giáo khoa Giáo dục quốc phòng và an ninh 10 (Cánh Diều) xác lập khung sư phạm chuẩn mực cho việc giảng dạy và học tập môn GDQPAN cấp THPT theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Giá trị cốt lõi của tài liệu thể hiện ở việc tích hợp hệ thống kiến thức pháp luật, lịch sử quân sự với kĩ năng phòng thủ dân sự và an ninh mạng thực tiễn thông qua chu trình 4 hoạt động học tập khoa học.

Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc từ nhận thức lý luận, thực hành kỉ luật điều lệnh đến ứng phó các tình huống rủi ro thực tế. Để đạt hiệu quả giáo dục tối ưu, việc khai thác tài liệu cần được phối hợp đồng bộ cùng SGV, SBT, công nghệ mô phỏng và các hoạt động hội thao trải nghiệm thực tế tại nhà trường.