Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Bản chất của bảo hiểm tiền gửi 1. Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm tiền gửi 1. Lịch sử hình thành và phát triển bảo hiểm tiền gửi Khái niệm BHTG đã được nhiều quốc gia biết đến từ lâu.
Khi hoạt động BHTG công khai chưa xuất hiện, bảo vệ tiền gửi đã được nhiều quốc gia thực hiện dưới các hình thức “bảo vệ ngầm”. Hình thức bảo vệ ngầm là việc NHNN hay Chính phủ có cam kết không công khai sẽ đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho người gửi tiền nếu có hoạt động đóng cửa ngân hàng hoặc ngân hàng đó không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Vì là cam kết không công khai nên không hình thành hợp đồng bảo hiểm giữa người gửi tiền với ngân hàng hoặc NHNN. Xuất phát từ “bảo vệ ngầm” mà hình thức “bảo vệ công khai” hay BHTG ra đời.
Bảo vệ tiền gửi công khai là chính sách đảm bảo tất cả hay một phần tiền gửi cùng với tiền lãi nhập gốc trên tài khoản tiền gửi sẽ được thanh toán cho người gửi tiền theo cơ chế hợp đồng hoặc cam kết công khai và xuất hiện đầu tiên ở New York (Mỹ) với tên gọi “Chương trình bảo vệ trách nhiệm ngân hàng”. Tình hình hoạt động của các ngân hàng Mỹ đầu những năm 30 tiếp tục khó khăn, đặc biệt cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhất lịch sử những năm 1929-1933 đã khiến cho hơn 4.000 ngân hàng cùng 1.700 TCTD tại Mỹ bị đóng cửa. Công ty BHTG Liên bang Mỹ (FIDC) ra đời vào 1/1/1934. Đây là mô hình được xem là hình mẫu đầu tiên về BHTG.
FIDC ra đời đã lấy lại lòng tin của dân chúng sau hàng loạt các cuộc sụp đổ ngân hàng, FIDC đã giúp cho nước Mỹ thoát khỏi những khó khăn kinh tế và tiếp tục phát triển. FIDC mang lại thành công cho nền kinh tế Mỹ, các quốc gia khác trên thế giới đã nhận thức được vai trò quan trọng của hoạt động BHTG đối với sự phát triển ổn định của nền kinh tế và từ đó thành lập tổ chức BHTG cho riêng nước mình. Những năm 1960, trên thế giới chỉ có 6 quốc gia xây dựng hệ thống BHTG là Ấn Độ, Na Uy, Philippin, Canada, Phần Lan, Cộng hòa Dominican, năm 70 đã có thêm 5 quốc gia (Achentina, Tây Ban Nha, Hà Lan, Bỉ, Áo). Hầu hết các quốc gia đều xây dựng hệ thống BHTG vào cuối những năm 1990, Về thực chất, cam kết 6 công khai này hình thành hợp đồng bảo hiểm giữa ba đối tác: tổ chức BHTG, TCTG BHTG (là tổ chức huy động tiền gửi) và người gửi tiền (người gửi tiền thuộc đối tượng được BHTG).
Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được BHTG trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi TCTG BHTG lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản. Người được BHTG là cá nhân có tiền gửi được bảo hiểm tại TCTG BHTG. Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các TCTD được nhận tiền gửi của cá nhân. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách BHTG, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các TCTD, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng.
Phí bảo hiểm tiền gửi là khoản tiền mà TCTG BHTG phải nộp cho tổ chức BHTG để bảo hiểm cho tiền gửi của người được BHTG tại TCTG BHTG. BHTG là một loại hình bảo hiểm phi thương mại, các TCTD và các tổ chức khác có hoạt động ngân hàng nhận tiền gửi của cá nhân… thì phải tham gia đóng phí BHTG cho Tổ chức BHTG của quốc gia theo quy định. Khi xảy ra rủi ro, tức là tổ chức được bảo hiểm mất khả năng thanh toán hoặc chi trả cho người gửi tiền thì tổ chức BHTG sẽ là người có trách nhiệm đứng ra thay TCTD đó trả các khoản tiền gửi được bảo hiểm của người gửi tiền tại TCTD. BHTG là cơ chế bảo hiểm nhằm đảm bảo sự ổn định của hệ thống tín dụng thông qua việc đảm bảo chi trả một phần hoặc toàn bộ số tiền gửi cho người gửi tiền tại các TCTD mất khả năng thanh toán.
Như vậy, BHTG là công cụ quan trọng nhằm tạo tâm lý ổn định xác lập lòng tin cho người gửi tiền vào hệ thống tín dụng. Qua đó, BHTG đã góp phần ngăn ngừa được sự sụp đổ mang tính dây chuyền khi một hay một số TCTD trong hệ thống bị mất khả năng thanh toán tạm thời hoặc toàn bộ. Vì những ý nghĩa đó, BHTG đã trở thành một nghiệp vụ bắt buộc đối với các TCTD có hoạt động ngân hàng ở hầu hết các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam. Tại Việt Nam, trong Nghị định 89/1999/NĐ-CP, ngày 01/09/1999 của Chính phủ về BHTG không có định nghĩa cụ thể về BHTG nhưng đã nêu rõ ba mục đích cơ bản của 7 hoạt động BHTG tại Việt Nam như sau: “Hoạt động BHTG tại Việt Nam nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền; góp phần duy trì sự ổn định của các TCTD; bảo đảm sự phát triển an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng”.
Như vậy ta có thể hiểu một cách khái quát về BHTG như sau: “BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với TCTG BHTG về việc tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi bao gồm một phần hoặc toàn bộ phần gốc và lãi cho người gửi tiền khi TCTG BHTG bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền”. Vai trò và đặc điểm của tổ chức bảo hiểm tiền gửi * Vai trò của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Vai trò của tổ chức BHTG tùy theo mô hình mà tổ chức đó được quy định cho phép các tổ chức có thử thực hiện các chức năng nhiệm vụ khác nhau nhằm đạt được mục tiêu cuối cùng là bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo sự phát triển an toàn của hệ thống ngân hàng. BHTG có vai trò rất quan trọng đối với sự ổn định phát triển kinh tế - xã hội. Nó góp phần bảo vệ người gửi tiền, đảm bảo sự an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng, thúc đẩy huy động vốn phục vụ phát triển và xử lý khủng hoảng tài chính.
BHTG có mục đích cơ bản sau: i) Bảo vệ người gửi tiền ít, có hạn chế về mặt thông tin đối với hoạt động của các tổ chức nhận tiền gửi. ii) Góp phần đảm bảo hệ thống tài chính - ngân hàng hoạt động lành mạnh, ổn định và ngăn chặn đổ vỡ ngân hàng thông qua các hoạt động nghiệp vụ. iii) Góp phần xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau. iv) Giảm thiểu gánh nặng cho Chính phủ trong trường hợp xử lý đổ vỡ của TCTD; giảm gánh nặng cho người dân đóng thuế trong trường hợp ngân hàng đổ vỡ (Nhà nước không phải sử dụng ngân sách nhà nước để xử lý đổ vỡ của các TCTD).
Ngoài ra, vai trò của tổ chức BHTG đối với đảm bảo sự phát triển an toàn, bền vững của hệ thống ngân hàng được thể hiện trên ba giác độ: Một là, hoạt động BHTG có tác dụng tạo điều kiện thuận lợi cho các ngân hàng mới ra đời hoặc ngân hàng với quy mô hoạt động hạn chế có điều kiện phát triển tốt hơn. Với các ngân hàng nhỏ hay ngân hàng mới đi vào hoạt động, người dân có tâm lý lo ngại có thể mất tiền gửi do ngân hàng nhận tiền gửi "bị đóng cửa". Tuy nhiên, khi 8 các tổ chức này tham gia BHTG thì tâm lý này sẽ được giải toả, giúp ngân hàng phát triển tốt hơn. Hai là, hoạt động BHTG giúp các ngân hàng thực sự yếu kém, không thể tiếp tục duy trì hoạt động có thể rút khỏi lĩnh vực kinh doanh ngân hàng một cách có trật tự, không ảnh hưởng tới các ngân hàng khác.
Thông qua hoạt động của nghiệp vụ kiểm tra và giám sát của mình, tổ chức BHTG có khả năng đánh giá kịp thời thực trạng hoạt động của các ngân hàng tham gia BHTG. Chẳng hạn, trong trường hợp phát hiện ngân hàng nào đó hoạt động yếu kém, không hiệu quả thì tổ chức BHTG sẽ triển khai một số biện pháp hỗ trợ, như: (1) chi trả BHTG cho người gửi tiền thuộc đối tượng BHTG; (2) áp dụng một số biện pháp xử lý theo thẩm quyền (3) tham gia vào quá trình thanh lý tài sản của ngân hàng đó để tiếp tục bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền có tiền lớn hơn hạn mức chi trả BHTG. Ba là, hoạt động BHTG tạo động lực để các ngân hàng giám sát lẫn nhau, thúc đẩy nhau nâng cao chất lượng hoạt động, từ đó đảm bảo sự phát triển bền vững của cả hệ thống tài chính ngân hàng quốc gia. * Đặc điểm của Bảo hiểm tiền gửi - BHTG là loại hình bảo hiểm trách nhiệm dân sự của tổ chức huy động tiền gửi đối với người gửi tiền, “Trách nhiệm dân sự” trong trường hợp này là trách nhiệm hoàn trả tiền gửi (gồm cả gốc và lãi) cho người gửi tiền khi có rủi ro mất khả năng thanh toán xảy ra đối với tổ chức đó.
- BHTG là loại hình bảo hiểm bắt buộc và phi thương mại. Đây là loại hình bảo hiểm bắt buộc bởi mọi tổ chức có hoạt động huy động tiền gửi đều phải tham gia BHTG nhằm bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và sự an toàn của hệ thống ngân hàng và hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới đều có quy định này trong Luật điều chỉnh hoạt động BHTG. BHTG là hoạt động phi thương mại vì BHTG hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà với mục tiêu lớn nhất là bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và giữ vững ổn định hệ thống tài chính quốc gia. Mục tiêu, đối tượng của Bảo hiểm tiền gửi 1.
Mục tiêu của BHTG + Bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền: Là mục tiêu hàng đầu của BHTG. Tổ 9 chức BHTG ra đời là để bảo vệ quyền lợi của những người gửi tiền tại các ngân hàng và các định chế tài chính khác khi họ gặp rủi ro.
