Luận Án Tiến Sĩ Luật Học: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Pháp Luật Phong Kiến Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam, làm rõ giá trị lịch sử và pháp lý.

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Pháp Luật Phong Kiến Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM PHÁP LÝ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 2.1. Khái niệm, nội dung và các thuộc tính của bảo đảm pháp lý về quyền con người
• 2.2. Đặc điểm bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam. Các yếu tố ảnh hưởng đến bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG PHÁP LUẬT PHONG KIẾN VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng quy định về quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam
• 3.2. Thực trạng các quy định bảo vệ quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam
• 3.3. Thực trạng các quy định nhằm hỗ trợ thực hiện quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIÁ TRỊ ĐƯƠNG ĐẠI, BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG KẾ THỪA, KHẮC PHỤC VẤN ĐỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG PHÁP LUẬT PHONG KIẾN VIỆT NAM
• 4.1. Giá trị đương đại và phương hướng kế thừa những ưu điểm của pháp luật bảo đảm quyền con người trong thời kỳ phong kiến Việt Nam
• 4.2. Những hạn chế của pháp luật phong kiến Việt Nam trong việc bảo đảm quyền con người và bài học rút ra với việc hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Phần này trình bày tổng quan về các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền con người và pháp luật phong kiến Việt Nam. Các nghiên cứu trong nước và quốc tế đã đề cập đến nhiều khía cạnh của bảo đảm quyền con người, từ lý luận đến thực tiễn. Tuy nhiên, các công trình chưa đi sâu vào việc phân tích pháp luật phong kiến Việt Nam trong mối quan hệ với quyền con người một cách toàn diện. Điều này tạo ra khoảng trống nghiên cứu mà luận án này hướng đến lấp đầy.

1.1. Nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước tập trung vào quyền con người và bảo đảm pháp lý trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Các đề tài như 'Các điều kiện đảm bảo quyền con người' và 'Bảo đảm quyền con người ở Việt Nam' đã làm rõ vai trò của nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa tập trung vào pháp luật phong kiến Việt Nam như một đối tượng nghiên cứu độc lập.

1.2. Nghiên cứu quốc tế

Các nghiên cứu quốc tế về quyền con người thường tập trung vào các chuẩn mực và cơ chế bảo vệ quyền con người toàn cầu. Tuy nhiên, các nghiên cứu này ít đề cập đến pháp luật phong kiến Việt Nam và cách thức bảo đảm quyền con người trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam.

II. Những vấn đề lý luận về bảo đảm pháp lý quyền con người

Phần này phân tích các khái niệm cơ bản về bảo đảm pháp lý quyền con người, bao gồm khái niệm, nội dung và các thuộc tính. Luận án nhấn mạnh rằng quyền con người là sản phẩm của lịch sử và phụ thuộc vào các yếu tố văn hóa, chính trị và kinh tế. Pháp luật phong kiến Việt Nam đã có những quy định tiến bộ về quyền con người, nhưng cũng tồn tại những hạn chế do yếu tố thời đại.

2.1. Khái niệm và nội dung

Bảo đảm pháp lý quyền con người được hiểu là hệ thống các quy định pháp luật nhằm bảo vệ và thúc đẩy quyền con người. Trong pháp luật phong kiến Việt Nam, các quy định này thường gắn liền với các giá trị đạo đức và truyền thống dân tộc.

2.2. Đặc điểm của pháp luật phong kiến

Pháp luật phong kiến Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ này. Các quy định về quyền con người thường được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng và nhà nước.

III. Thực trạng bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam

Phần này đánh giá thực trạng bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng, mặc dù có những quy định tiến bộ về quyền sống, quyền tự do và quyền bình đẳng, pháp luật phong kiến cũng tồn tại nhiều hạn chế do ảnh hưởng của chế độ phong kiến và tư tưởng Nho giáo.

3.1. Quy định về quyền con người

Các bộ luật phong kiến như Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ đã có những quy định cụ thể về quyền con người, đặc biệt là quyền sống và quyền tự do. Tuy nhiên, các quy định này thường bị giới hạn bởi các quy tắc đạo đức và trật tự xã hội.

3.2. Hạn chế và thách thức

Pháp luật phong kiến Việt Nam tồn tại nhiều hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người, đặc biệt là sự phân biệt đối xử dựa trên giai cấp và giới tính. Những hạn chế này phản ánh bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ phong kiến.

IV. Giá trị đương đại và bài học kinh nghiệm

Phần này đánh giá giá trị đương đại của pháp luật phong kiến Việt Nam trong việc bảo đảm quyền con người và rút ra các bài học kinh nghiệm cho việc hoàn thiện pháp luật hiện nay. Luận án nhấn mạnh rằng, việc kế thừa các giá trị tiến bộ từ pháp luật phong kiến có thể góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, đậm đà bản sắc dân tộc.

4.1. Giá trị đương đại

Các giá trị tiến bộ trong pháp luật phong kiến Việt Nam, như tôn trọng quyền sống và quyền tự do, vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay. Việc kế thừa các giá trị này có thể góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

4.2. Bài học kinh nghiệm

Luận án rút ra các bài học kinh nghiệm từ pháp luật phong kiến Việt Nam, đặc biệt là việc kết hợp giữa truyền thống dân tộc và các giá trị hiện đại. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài nghiên cứu về bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam là một công trình khoa học tiên phong, đặt nền móng lý luận và lịch sử pháp lý vững chắc cho tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện đại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc bảo đảm quyền con người đòi hỏi sự kết hợp biện chứng giữa tính phổ biến toàn cầu và tính đặc thù lịch sử - văn hóa của mỗi quốc gia. Luận án khẳng định nguyên lý lập pháp then chốt: "nhà làm luật không thể vay mượn, trong những pháp chế ngoại lai những điều luật không phù hợp với khung cảnh xã hội và nguyện vọng của dân chúng". Nghiên cứu đã khai mở một hướng tiếp cận mới khi khảo sát các giá trị nhân quyền không chỉ từ các công ước quốc tế hiện đại mà từ chính cội nguồn lịch sử dân tộc, bởi "những trang Cổ luật Việt Nam chính là những trang sử vinh quang ghi chép sức sống dũng mãnh của các chế độ gia đình và xã hội, cũng như các phong tục lành mạnh của dân tộc mà chúng ta cần phải tìm hiểu".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án tập trung giải quyết xuất phát từ thực tiễn: các công trình khoa học pháp lý trước đây phần lớn chỉ tiếp cận cổ luật Việt Nam dưới góc độ lịch sử chung, kỹ thuật lập pháp hoặc phân tích rời rạc từng chế định pháp luật dân sự, hình sự riêng lẻ (Đinh Gia Trinh, 1968; Vũ Văn Mẫu, 1973; Đào Trí Úc, 1994). Hoàn toàn chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về pháp luật phong kiến Việt Nam với tư cách là một cơ chế bảo đảm pháp lý về quyền con người đặt trong chỉnh thể thống nhất của các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội truyền thống.

Luận án giải mã ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất, nội dung, đặc điểm và các yếu tố tác động đến bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam là gì?
2. Thực trạng bảo đảm quyền con người qua các quy định ghi nhận quyền, bảo vệ quyền và hỗ trợ thực hiện quyền trong cổ luật Đại Việt được biểu hiện cụ thể ra sao?
3. Những giá trị nhân văn tiến bộ vượt thời đại nào cần được kế thừa và những hạn chế lịch sử nào cần phải khắc phục nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật bảo đảm quyền con người tại Việt Nam hiện nay?

Luận án xây dựng ba giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Giả thuyết H1: Tư tưởng và cơ chế bảo đảm quyền con người đã sớm định hình và hiện diện xuyên suốt trong lịch sử pháp quyền phong kiến Đại Việt dưới các phương thức bảo đảm pháp lý đặc thù.
• Giả thuyết H2: Pháp luật phong kiến Việt Nam, đỉnh cao là thời Hậu Lê, đã xác lập các quy phạm pháp lý tiến bộ vượt bậc so với đương thời nhằm bảo vệ phẩm giá, tài sản, sự tự do của dân đinh và các nhóm yếu thế.
• Giả thuyết H3: Các giá trị cổ luật mang tính nhân bản, thân dân và kỹ thuật lập pháp truyền thống chứa đựng giá trị đương đại sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp để hoàn thiện thể chế pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người gắn liền với độc lập dân tộc, Lý luận chuẩn mực của Luật Nhân quyền quốc tế (UDHR 1948, ICCPR, CAT), Lý thuyết Xã hội học pháp luật và Luật học so sánh. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian lãnh thổ Đại Việt trong khung thời gian từ thời kỳ độc lập tự chủ năm 938 đến năm 1885, tập trung trọng tâm vào thời kỳ Hậu Lê (1428 - 1789) - giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của nền pháp chế cổ bản địa. Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 5 bộ luật pháp điển hóa tiêu biểu cùng hàng chục sắc dụ, chiếu chỉ, hội điển mang lại ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn cho khoa học pháp lý Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu cho thấy tiến trình học thuật về pháp luật phong kiến và quyền con người tại Việt Nam được định hình qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận bảo đảm quyền con người trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Đề tài cấp Nhà nước KX.07/91-95 do Hoàng Văn Hảo làm chủ nhiệm đã đặt nền móng nghiên cứu quyền con người cấp quốc gia, khẳng định bảo đảm pháp lý là phương thức hiệu lực cao nhất trên quy mô toàn xã hội. Đặng Dũng Chí (2008) và Võ Khánh Vinh (2010, 2011) phát triển lý thuyết về cơ chế đa tầng bảo đảm, bảo vệ quyền con người, nhấn mạnh trách nhiệm tiên quyết của nhà nước trong việc thể chế chế hóa các chuẩn mực nhân quyền. Phạm Hồng Thái và Nguyễn Thị Thu Hương (2012), Phạm Hồng Thái (2016), Chu Thị Ngọc (2018) đã luận giải sâu sắc cấu trúc nghĩa vụ của nhà nước trên ba phương diện: tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền.

Dòng nghiên cứu thứ hai khai phóng diện mạo lịch sử nhà nước và pháp luật phong kiến Việt Nam. Đinh Gia Trinh (1968) phác thảo bức tranh tổng thể đầu tiên về cổ luật dưới góc độ pháp lý; Vũ Văn Mẫu (1973) phân tích chuyên sâu tư pháp sử qua các chế định khế ước, hôn nhân gia đình và tố tụng; Đào Trí Úc (1994) và Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý (1998) giải mã hệ thống pháp luật thế kỷ XV - XVIII; Lê Thị Sơn (2004) cùng Bùi Xuân Đính (2005) khẳng định tính nhân văn của Bộ Quốc triều hình luật trong việc bảo vệ quyền sống, danh dự và tài sản của thường dân.

Dòng nghiên cứu thứ ba định vị giá trị đương đại và khả năng kế thừa của cổ luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền. Hoàng Thị Kim Quế (1997), Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia của Bộ Tư pháp (2008), Lê Đức Tiết (2010), Lương Văn Tuấn (2011, 2012, 2013), Nguyễn Minh Tuấn và Mai Văn Thắng (2014) đã chỉ ra các yếu tố tiến bộ của pháp luật thời Lê sơ như nguyên tắc phân định tội danh, chính sách hình sự khoan hồng, tinh thần tôn trọng phụ nữ và bảo vệ trẻ em, người già yếu.

Trong bức tranh tổng quan, tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai luồng quan điểm:

• Quan điểm thứ nhất: Pháp luật phong kiến phương Đông thuần túy mang tính chất giai cấp hà khắc, là công cụ đàn áp bạo lực của chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền nhằm duy trì trật tự đẳng cấp phục tùng.
• Quan điểm thứ hai (Luận án ủng hộ và chứng minh): Bên cạnh tính giai cấp, pháp luật phong kiến Việt Nam mang bản sắc độc đáo với tính xã hội sâu rộng, thấm đẫm truyền thống nhân đạo, tinh thần "khoan thư sức dân để làm kế bền gốc, sâu rễ, đó là thượng sách giữ nước" (Trần Hưng Đạo) và triết lý "dưới thì thương yêu dân chúng, trên thì kính trời" (Lê Thánh Tông).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu, luận án tạo lập vị thế học thuật độc lập:

• Đối chiếu với công trình của Alexander B. Woodside (Vietnam and the Chinese Model, Harvard University Press, 1971), luận án mở rộng phân tích sự khác biệt bản địa sâu sắc trong tư duy pháp lý Việt Nam, đặc biệt là vị thế pháp lý độc lập của người phụ nữ trong sở hữu tài sản và quan hệ gia đình so với chế độ phụ quyền cực đoan của Trung Hoa.
• Phản biện nhận định của Joung (1976) khi học giả này cho rằng quyền tài sản của cha mẹ thời Lê bắt nguồn từ trật tự phụ quyền Khổng giáo, luận án chứng minh quyền năng này bắt nguồn từ quan hệ sở hữu tài sản thực tế và tập quán bình đẳng gia đình của người Việt cổ.
• Phát triển các luận điểm của GS. Insun Yu (Law and Society in Seventeenth and Eighteenth Century Vietnam, 1994; Nghiên cứu Lịch sử, 2011), luận án làm sáng tỏ cách thức pháp luật triều Lê tiếp thu cấu trúc Đường luật nhưng đã bản địa hóa mạnh mẽ để công nhận tập quán, giải phóng tự do giao tiếp xã hội cho phụ nữ tầng lớp bình dân: "Không như con gái tầng lớp trên, con gái các tầng lớp dưới có thể đi ra ngoài để làm việc hoặc chơi đùa thật tự do. Phong tục Việt Nam chưa bao giờ nghiệt ngã đối với việc họ trà trộn với con trai... Trai gái vẫn cùng nhau hát múa trong những dịp lễ hội ở làng xã, nó cho họ những cơ hội tốt để chọn người bạn đời".
• Kế thừa luận án tiến sĩ của Nguyễn Mạnh Tường (L'individu dans la vieille cité annamite, Paris, 1932), luận án đào sâu cơ chế dân chủ làng xã, tự quản hương ước như một phương thức bảo đảm quyền tự nhiên của cá nhân trước quyền lực quan liêu triều đình.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến lý luận quan trọng bằng việc mở rộng học thuyết bảo đảm pháp lý về quyền con người trong khoa học pháp lý Việt Nam. Nghiên cứu xác lập rằng bảo đảm pháp lý quyền con người không phải là một phát kiến độc quyền của thời kỳ cận - hiện đại phương Tây, mà là một phạm trù lịch sử mang tính phổ quát, đã được thực hành sinh động trong truyền thống lập pháp Đại Việt.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được luận chứng bao gồm:

• Mệnh đề P1: Mức độ bảo đảm pháp lý quyền con người trong xã hội truyền thống tỷ lệ thuận với tính dung hợp văn hóa chính trị (Nho - Phật - Đạo kết hợp văn hóa bản địa) và tinh thần dân bản của vương triều trị vì.
• Mệnh đề P2: Cổ luật Đại Việt vận hành cơ chế bảo đảm quyền con người dựa trên cấu trúc nghĩa vụ ba chiều của nhà nước: ghi nhận quyền lợi hợp pháp, thiết lập chế tài nghiêm khắc trừng trị hành vi xâm hại quyền (kể cả từ phía quan lại), và hỗ trợ trực tiếp đời sống dân sinh khi xảy ra thiên tai, địch họa.
• Mệnh đề P3: Tính nhị nguyên pháp lý ("Luật vua" và "Lệ làng") tạo nên không gian bảo đảm quyền linh hoạt, trong đó hương ước đóng vai trò lấp đầy các khoảng trống lập pháp của triều đình, bảo vệ quyền lợi cộng đồng cư dân nông nghiệp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Đánh giá sự vận động của các quy phạm pháp luật bảo đảm quyền con người trong mối quan hệ hữu cơ với cơ sở hạ tầng kinh tế tiểu nông lúa nước và thượng tầng kiến trúc chính trị quân chủ chuyên chế Đại Việt.
2. Lý thuyết Xã hội học pháp luật: Phân tích sự tương tác biện chứng giữa pháp luật thực định (state-enacted law) với các chuẩn mực phi quan phương (tập quán pháp, hương ước, đạo đức tôn giáo).
3. Lý thuyết Luật Nhân quyền quốc tế: Vận dụng khung phân tích ba nghĩa vụ (Tripartite typology of state obligations: Respect, Protect, Fulfill) để giải mã toàn diện các chế định pháp luật cổ.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích: Mô hình lý thuyết này được giới hạn trong bối cảnh xã hội nông nghiệp truyền thống, chế độ sở hữu ruộng đất công - tư kết hợp, hệ tư tưởng Nho giáo giữ vai trò chính thống nhưng chịu sự điều chỉnh sâu sắc của bản sắc văn hóa xóm làng Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Thông diễn học pháp lý lịch sử (Historical-Legal Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng kết hợp phân tích chuẩn tắc văn bản luật với phân tích bối cảnh lịch sử cụ thể.

Cấu trúc nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Thiết chế nhà nước quân chủ trung ương tập quyền, hệ thống văn bản pháp điển hóa và tư tưởng trị quốc của các vương triều (Lý, Trần, Hậu Lê, Nguyễn).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Thiết chế tự quản làng xã, hương ước, phong tục tập quán và các cộng đồng cư dân địa phương.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Vị thế pháp lý và quyền lợi cụ thể của từng nhóm xã hội: dân đinh tự do, phụ nữ, trẻ em, người già cả, người tàn tật, nô tỳ và tù nhân.

Mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật thành văn còn lưu giữ trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam (giai đoạn 938 - 1885), trọng tâm là 5 bộ luật pháp điển hóa:

1. Hình thư triều Lý (1042)
2. Hình thư triều Trần (1341)
3. Quốc triều hình luật triều Hậu Lê (gồm 722 điều, chia thành 6 quyển, 16 chương)
4. Quốc triều khám tụng điều lệ triều Lê Trung Hưng (1777)
5. Hoàng Việt luật lệ triều Nguyễn (gồm 398 điều, ban hành năm 1812, in năm 1815) Cùng hơn 30 văn bản đơn hành tiêu biểu: chiếu, chỉ, dụ, lệnh, hội điển (Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực học thuật:

• Thu thập và phê phán sử liệu: Khảo cứu trực tiếp các thư tịch cổ chữ Hán, chữ Nôm từ các nguồn chính sử (Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục). Tiến hành đối chiếu văn bản học giữa các bản khắc in cổ và các bản dịch hiện đại nhằm loại bỏ sai lệch dịch thuật.
• Tam giác đạc dữ liệu và phương pháp (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc sử liệu (đối chiếu văn bản luật với ghi chép chính sử và tư liệu địa phương), tam giác đạc lý thuyết (soi chiếu qua lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và luật nhân quyền quốc tế), và tam giác đạc phương pháp (phân tích luật học quy phạm kết hợp sử học pháp lý và xã hội học pháp luật).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo giá trị nội dung (construct validity) thông qua việc phân loại nhất quán các nhóm quyền theo tiêu chuẩn luật học; đảm bảo tính khách quan lịch sử bằng cách đặt mọi quy định pháp lý vào điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể khi điều luật đó ra đời.

Data và phân tích

Dữ liệu văn bản pháp luật được mã hóa và phân tích định tính thông qua việc thiết lập ma trận đối chiếu pháp luật (Legal Comparative Matrix) tương thích với phương pháp phân tích văn bản chuyên sâu:

• Phân loại toàn diện 722 điều của Quốc triều hình luật thành các cụm dữ liệu: bảo vệ thân thể tính mạng (chương Đạo tặc, Đấu tụng); bảo vệ tài sản và ruộng đất (chương Điền sản); bảo vệ hôn nhân gia đình (chương Hộ hôn); trách nhiệm công vụ và phòng ngừa lạm quyền (chương Quan chế); bảo vệ đối tượng yếu thế và tố tụng tư pháp (chương Đoán ngục, Bắt giữ).
• Kiểm tra chéo độ vững chắc (Robustness checks) bằng cách so sánh đối chiếu từng điều khoản tương ứng giữa Quốc triều hình luật (Đại Việt) với Đường luật sớ nghị (Đường triều - Trung Quốc) và Đại Minh luật, làm nổi bật tỷ lệ các điều luật thuần túy bản địa hóa nhằm phục vụ con người Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 5 phát hiện đột phá mang tính lịch sử và pháp lý vững chắc:

1. Sự manh nha của nguyên tắc pháp quyền "Vô luật bất hình" (Nullum crimen sine lege): Trong Quốc triều hình luật, tội phạm và hình phạt bắt buộc phải được quy định minh định trong luật. Quan lại xét xử không được tự ý định đoạt tội danh ngoài văn bản luật hoặc viện dẫn sai lệch điều luật. Đây là một nguyên tắc bảo đảm quyền con người cơ bản mang tính hiện đại, bảo vệ người dân khỏi sự trừng phạt tùy tiện của bộ máy cai trị phong kiến.
2. Xác lập quyền bình đẳng và vị thế tài sản độc lập vượt thời đại của người phụ nữ: Phá vỡ khuôn khổ hà khắc của Nho giáo phương Bắc, cổ luật thời Hậu Lê công nhận quyền sở hữu tài sản riêng, quyền thừa kế hương hỏa ngang hàng với nam giới và quyền yêu cầu ly hôn khi người chồng từ bỏ nghĩa vụ gia đình. Bằng chứng lịch sử này củng cố nhận định của Woodside (1971) và Insun Yu (1994) về tính độc lập đặc thù của phụ nữ Việt Nam.
3. Thể chế hóa chính sách hình sự nhân đạo và bảo vệ các nhóm yếu thế xã hội: Pháp luật thời Lý, Trần, Lê đều quy định chế độ miễn, giảm trách nhiệm hình sự, cấm tra tấn, nhục hình đối với người già (trên 70 tuổi), trẻ em (dưới 15 tuổi), người tàn tật, phế tật và phụ nữ mang thai. Luật quy định rõ không áp dụng hình phạt tử hình đối với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi. Nhà nước phong kiến còn ban hành các sắc lệnh cứu tế bắt buộc đối với người cô quả, tàn tật, cơ nhỡ.
4. Sự ra đời của đạo luật tố tụng độc lập đầu tiên trong khu vực (Quốc triều khám tụng điều lệ 1777): Nếu như hầu hết các nền pháp luật cổ phương Đông chỉ ban hành các bộ luật tổng hợp (hình sự hóa mọi quan hệ), thì việc Đại Việt ban hành riêng một bộ luật chuyên biệt về trình tự tố tụng, thời hạn thụ lý, trách nhiệm của quan xét xử và cơ chế giải quyết tranh chấp dân sự thế kỷ XVIII là một bước tiến vượt bậc nhằm bảo vệ quyền tiếp cận công lý của người dân.
5. Mâu thuẫn biện chứng nội tại giữa tính giai cấp và tính nhân văn: Luận án chỉ rõ hạn chế lịch sử: tính giai cấp sâu sắc bảo vệ đặc quyền tôn tộc quân chủ; sự duy trì hình phạt hà khắc thời Trung cổ; và sự chi phối tiêu cực của tâm lý tiểu nông cùng tệ nạn lạm quyền quan liêu ("nén bạc đâm toạc tờ giấy" hay "kim ngân phá lệ luật"), dẫn đến việc quyền con người thường bị xâm phạm trên thực tế khi thiếu vắng cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập.

Nhóm quyền / Lĩnh vực	Quy định trong Cổ luật Đại Việt (Quốc triều hình luật, v.v.)	Đối chiếu Cổ luật Trung Hoa (Đường luật, Minh luật)	Chuẩn mực Nhân quyền Hiện đại (ICCPR, CEDAW, Hiến pháp 2013)
Quyền tài sản của phụ nữ	Con gái được chia quyền thừa kế hương hỏa; giữ quyền sở hữu tài sản riêng (Điền sản quy định).	Phụ nữ không có quyền thừa kế độc lập; tài sản thuộc quyền tuyệt đối của gia trưởng.	Bình đẳng giới tuyệt đối về quyền tài sản và thừa kế (Luật Hôn nhân & Gia đình).
Nguyên tắc định tội danh	Nguyên tắc vô luật bất hình: Quan xét xử phải dẫn đúng điều luật, cấm tùy tiện gia giảm.	Áp dụng suy đoán tương tự luật rộng rãi nhằm phục vụ ý chí chuyên chế của Hoàng quyền.	Nguyên tắc pháp chế hình sự: Không có tội phạm nếu luật không quy định (Điều 2 BLHS).
Bảo vệ người yếu thế	Giảm/miễn tội cho người già trên 70 tuổi, trẻ em dưới 15 tuổi, người tàn tật; cấm tra tấn phụ nữ mang thai.	Có chiếu cố nhưng giới hạn hẹp hơn; duy trì nhiều hình phạt liên đới tàn khốc.	Chính sách hình sự nhân đạo, loại trừ tử hình với phụ nữ có thai/nuôi con nhỏ (BLHS 2015).
Trách nhiệm công vụ quan lại	Xử tội nặng quan ngục ức hiếp tù nhân, tự tiện bắt giữ, nhận hối lộ làm sai lệch án.	Tập trung bảo vệ uy quyền tuyệt đối của quan lại thừa hành ý chỉ Thiên tử.	Nhà nước bồi thường thiệt hại do hành vi trái luật của người thi hành công vụ gây ra.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học để tái định vị nền văn hóa nhân quyền Việt Nam, khẳng định sự kết hợp hài hòa giữa tính phổ quát của các công ước quốc tế với bản sắc văn hóa pháp lý truyền thống dân tộc.
• Về phương pháp luận: Thiết lập khung đối chiếu lịch sử - pháp lý làm mẫu hình phân tích cho các nghiên cứu lịch sử lập pháp và nhân quyền học tại các nước đang phát triển.
• Về hoàn thiện thể chế và lập pháp: Cung cấp luận cứ thực tiễn để hoàn thiện Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình; đặc biệt là việc tăng cường bảo vệ các nhóm xã hội dễ bị tổn thương và kiểm soát quyền lực tư pháp.
• Về chính sách công vụ: Kế thừa kinh nghiệm tuyển chọn, giám sát, khảo công và trừng phạt nghiêm minh hành vi nhũng nhiễu của quan lại thời Lê sơ để nâng cao văn hóa liêm chính, phòng chống tham nhũng và lạm quyền trong bộ máy nhà nước hiện nay.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn về nguồn tư liệu lịch sử: Do chiến tranh tàn phá và chính sách hủy diệt văn hóa của nhà Minh thế kỷ XV, hai bộ Hình thư thời Lý và thời Trần đã bị thất truyền toàn văn, buộc nghiên cứu phải phục dựng qua các ghi chép gián tiếp trong chính sử.
2. Khoảng cách giữa luật thực định và thực tiễn thi hành: Do thiếu các hồ sơ án lệ thực tế thời phong kiến (vốn ít được lưu trữ hoàn chỉnh), việc đánh giá mức độ bảo đảm quyền con người chủ yếu dựa trên các quy phạm thành văn và chỉ dụ của triều đình.
3. Giới hạn thời đại của chế độ phong kiến: Các quy định tiến bộ vẫn bị đóng khung trong xã hội đẳng cấp thần dân, chưa thể đạt tới khái niệm quyền công dân đầy đủ theo nghĩa hiện đại.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

• Mở rộng so sánh lập pháp cổ của Đại Việt với các nền pháp luật cổ trong khu vực Đông Nam Á (như Vương quốc Ayutthaya - Xiêm La hay Majapahit).
• Nghiên cứu định lượng và phân tích sâu các bản Hương ước cổ tại các làng xã Bắc Bộ và Trung Bộ để làm rõ cơ chế tương tác vi mô giữa luật nước và lệ làng trong bảo vệ quyền con người.
• Khai thác ứng dụng nhân văn số (Digital Humanities) để số hóa, lập bản đồ dữ liệu các điều khoản cổ luật liên quan đến nhân quyền qua các triều đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định hình chuẩn mực mới trong nghiên cứu pháp sử Việt Nam, dự kiến tạo ra trích dẫn cao trong các giáo trình đại học, công trình nghiên cứu sau đại học về Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Pháp luật và Luật Nhân quyền quốc tế.
• Tác động lập pháp và tư pháp: Đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu lý luận của Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Tòa án Nhân dân Tối cao trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền theo Nghị quyết số 27-NQ/TW.
• Lợi ích xã hội và quốc tế: Góp phần củng cố lập luận ngoại giao pháp lý của Việt Nam tại Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UNHRC), chứng minh cội nguồn lịch sử sâu xa và cam kết nhất quán của dân tộc Việt Nam đối với sự nghiệp tôn trọng và bảo vệ phẩm giá con người.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khung phân tích lý luận mới và nguồn sử liệu pháp lý cổ phong phú đã được hệ thống hóa chuẩn xác.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực trong giảng dạy Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật So sánh và Quyền Con người.
• Nhà lập pháp và hoạch định chính sách: Tiếp thu các bài học lịch sử về kỹ thuật lập pháp, chính sách thân dân, đức trị kết hợp pháp trị để xây dựng hệ thống luật pháp hiện đại mang đậm bản sắc dân tộc.
• Cơ quan xét xử và hành pháp: Nhận thức sâu sắc hơn về trách nhiệm công vụ, đạo đức tư pháp và yêu cầu tôn trọng quyền con người từ bài học khảo công, giám sát quan lại của cha ông.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng học thuyết Bảo đảm pháp lý về quyền con người bằng cách chứng minh sự tồn tại của một mô hình nhân quyền truyền thống mang tính bản địa Đại Việt, lấy tư tưởng "dân bản - thân dân" làm gốc rễ, vận hành hài hòa giữa luật thực định của triều đình và luật tục làng xã.
2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu mô tả lịch sử đơn thuần của Đinh Gia Trinh (1968) hay phân tích thuần túy luật học thực chứng của Vũ Văn Mẫu (1973), luận án tích hợp phương pháp Hiện thực phê phán, Thông diễn học pháp sử và mô hình ba nghĩa vụ của Luật Nhân quyền quốc tế hiện đại để giải mã cổ luật.
3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất với bằng chứng dữ liệu cụ thể? Đó là tính chất độc lập và tiến bộ vượt bậc của địa vị pháp lý người phụ nữ trong Quốc triều hình luật (thời Hậu Lê). Khác biệt hoàn toàn với Đường luật của Trung Hoa phong kiến, người phụ nữ Việt Nam được quyền sở hữu tài sản riêng, có quyền thừa kế hương hỏa ngang hàng nam giới và được bảo vệ thân thể, danh dự trước hành vi bạo lực gia đình.
4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) có được cung cấp rõ ràng không? Có. Toàn bộ ma trận mã hóa 722 điều của Quốc triều hình luật, danh mục đối chiếu 5 bộ luật cổ và quy trình tam giác đạc sử liệu Hán - Nôm được chuẩn hóa minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và mở rộng.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Định hướng phát triển nhánh nghiên cứu Nhân văn số trong Cổ luật học, khảo sát hệ thống văn bản Hương ước thời Nguyễn và mở rộng hợp tác so sánh pháp luật cổ liên khu vực Đông Á - Đông Nam Á.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận về bảo đảm pháp lý quyền con người, xác lập cơ sở khoa học chứng minh quyền con người là dòng chảy liên tục trong lịch sử lập hiến và lập pháp Việt Nam.
2. Công trình đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng pháp luật phong kiến Đại Việt, chỉ ra các giá trị tiến bộ vượt thời đại như nguyên tắc vô luật bất hình, bảo vệ quyền lợi phụ nữ, trẻ em và kiểm soát nghiêm ngặt hành vi lạm quyền của quan lại.
3. Nhận diện sâu sắc các hạn chế lịch sử về tính chất giai cấp đặc quyền và chế tài hà khắc thời phong kiến, rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công cuộc cải cách tư pháp đương đại.
4. Xác lập hệ thống luận cứ và giải pháp chiến lược kế thừa có chọn lọc các giá trị cổ luật, kết hợp nhuần nhuyễn giữa "đức trị" và "pháp trị" trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
5. Khẳng định vị thế độc lập và đặc sắc của văn hóa pháp lý Việt Nam trên trường quốc tế, mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới về pháp sử so sánh, nhân văn số và lý thuyết quyền con người bản địa hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề đã lựa chọn, luận án chỉ dừng ở việc tập hợp và nhận xét tổng quan những quan điểm nghiên cứu chính của một số công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luận của luận án. Bao gồm: Nhóm công trình nghiên cứu các vấn đề lý luận về bảo đảm pháp lý về quyền con người - Trong chương trình “Con người, mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội”, mã số KX.07/91-95, lần đầu tiên, quyền con người trở thành đối tượng nghiên cứu cấp Nhà nước.

Đó là đề tài Các điều kiện đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong sự nghiệp đổi mới đất nước, do GS. TS Hoàng Văn Hảo chủ nhiệm. Đề tài đã tập trung phân tích những vấn đề lý luận về quyền con người như: khái niệm quyền con người, lịch sử phát triển của quyền con người; thực trạng việc vi phạm quyền con người trên thế giới. Đặc biệt, đề tài đã chỉ rõ các điều kiện đảm bảo quyền con người trong đó bảo đảm pháp lý về quyền con người là phương thức hiệu quả, có giá trị, hiệu lực trên quy mô toàn xã hội.

Thông qua đó giúp NCS nhận thức được về mối quan hệ giữa quyền con người và bảo đảm pháp lý về quyền con người để giải quyết tốt hơn các nội dung lý luận trong luận án. - Đề tài cấp bộ Bảo đảm quyền con người ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế - vấn đề và giải pháp (2008) do Đặng Dũng Chí chủ nhiệm. Từ lăng kính nhân quyền, tác giả cho rằng, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế một mặt tạo điều kiện để các quốc gia bảo đảm tốt hơn các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, đồng thời cũng đặt các quốc gia trước nhiều thách thức, đó là vấn đề đói nghèo, thất nghiệp, bệnh dịch, khủng bố, chiến tranh nhân danh nhân quyền. Vì vậy, phát huy vai trò nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người là vấn đề quan trọng hơn bao giờ hết bởi chỉ nhà nước với vai trò, vị trí, chức năng của mình mới có thể đảm đương được nhiệm vụ này.

Điều này đưa tới cho chúng ta một nhận thức rằng: Nhà nước là một cơ chế quan trọng trong các cơ chế bảo đảm quyền con người hay bảo đảm quyền con người trách nhiệm trước hết là thuộc về nhà nước. Việc quy định, đề 7 cao vai trò, trách nhiệm của nhà nước trong pháp luật là một trong các loại bảo đảm pháp lý quan trọng về quyền con người. - Đề tài cấp Bộ năm 2010 do GS.TS Võ Khánh Vinh làm chủ nhiệm Quyền con người ở Việt Nam từ nhận thức lý luận đến hành động thực tiễn. Với cách tiếp cận tổng hợp, hệ thống, đa ngành, liên ngành, quyền con người, thực hiện, bảo đảm và bảo vệ quyền con người đã được nhận thức và tổ chức thực hiện như một trong những giá trị tổng hợp phổ biến trong sự tồn tại, phát triển của từng quốc gia, từng đất nước và của toàn nhân loại nói chung.

Việc tìm hiểu tổng thể những vấn đề nói trên sẽ cung cấp những luận cứ mang tính lý luận và thực tiễn những vấn đề của hợp tác quốc tế và khu vực trong việc ghi nhận và bảo đảm quyền con người. Đồng thời, đề tài cũng giúp cho chúng ta thấy được mối quan hệ rất bền chặt giữa quyền con người và bảo đảm pháp lý về quyền con người trong quá trình vận động, phát triển của các yếu tố đó. - Sách chuyên khảo Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam (truyền thống, lý luận và thực tiễn) do Trung tâm nghiên cứu quyền con người Thuộc Học viện chính trị Quốc Gia Hồ Chí Minh phối hợp với Hội nghiên cứu quyền con người ở Trung Quốc xuất bản năm 2003. Cuốn sách gồm 100 bài viết của các học giả, các Bộ nghiên cứu từ nhiều cơ quan khoa học và quản lý của hai nước, đề cập đến một phạm vi rộng từ truyền thống, lý luận, những thành tựu cũng như những thách thức trong việc bảo đảm quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam.

Qua một số bài viết trong sách chuyên khảo đã chỉ ra cho chúng ta thấy đặc điểm quyền con người trong xã hội truyền thống Việt Nam cùng những nỗ lực trong việc làm hài hòa hệ thống pháp luật Việt Nam với các nguyên tắc tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Gắn với mỗi giai đoạn thời kỳ phát triển, trạng thái quyền con người cũng có sự thay đổi và cùng với đó bảo đảm pháp lý về quyền con người cũng biến đổi, năng động theo. Bởi vậy, để phân tích, đánh giá được một cách đầy đủ về bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam phải hiểu được đặc điểm quyền con người cùng những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến quá trình hình thành trạng thái quyền con người trong xã hội phong kiến Việt Nam. - Sách chuyên khảo Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người (Nxb Khoa học Xã hội, 2011) do GS.TS Võ Khánh vinh chủ biên.

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người ở nước ta. Cuốn sách giúp 8 chúng ta nhận thức về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người; các yếu tố tác động đến cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người nói chung; của Liên hợp quốc và một số khu vực trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Mặc dù mức độ hoàn thiện và hiệu quả của cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người có sự khác nhau giữa các khu vực và giữa các quốc gia, nhưng có một xu hướng chung là các cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người ngày càng được quan tâm xây dựng, hoàn thiện để bảo đảm tính hiệu lực và hiệu quả của chúng trong quá trình thực hiện quyền con người. - Sách chuyên khảo Tư tưởng Việt Nam về quyền con người (Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2016) do GS.TS Phạm Hồng Thái chủ biên.

Chương III của cuốn sách đã tập trung làm rõ tư tưởng quyền con người ở Việt Nam thời kỳ nhà nước phong kiến độc lập (giai đoạn 938 – 1885). Qua đó có thể thấy tư tưởng quyền con người ở Việt Nam có cội rễ sâu xa từ truyền thống lịch sử - văn hóa hàng ngàn năm của dân tộc; không chỉ trong công cuộc đổi mới, quyền con người mới trở thành động lực, mà nó đã được đề cao và phát huy trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam. Thực tiễn đấu tranh của dân tộc Việt Nam cũng chỉ rõ việc bảo đảm quyền con người không thể tách rời độc lập dân tộc, hòa bình, dân chủ và phát triển. Đây là luận cứ quan trọng để NCS làm rõ những yếu tố tác động ảnh hưởng đến quyền con người cũng như bảo đảm pháp lý về quyền con người ở Việt Nam trong thời kỳ phong kiến độc lập tự chủ.

- Luận án Phó tiến sĩ Xây dựng và hoàn thiện bảo đảm pháp lý thực hiện quyền con người trong điều kiện đổi mới ở nước ta hiện nay của Nguyễn Văn Mạnh, năm 1995. Luận án đã bước đầu làm rõ nội hàm bảo đảm pháp lý thực hiện quyền con người và đặc biệt nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong việc bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân. Chỉ thông qua pháp luật, quyền con người mới trở thành ý chí và mục tiêu hành động chung và có tính bắt buộc chung. Việc ghi nhận của pháp luật không chỉ bảo đảm các quyền khỏi sự xâm phạm giữa cá nhân với cá nhân mà còn bảo đảm quyền con người khỏi sự xâm phạm bởi chủ thể mang quyền lực nhà nước.

- Trần Thị Hòe, Luận án tiến sĩ triết học (2015), Nhà nước Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay. Luận án góp phần làm rõ khái niệm quyền con người, bảo đảm quyền con người; tầm quan trọng của nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người; những tác động của hội nhập 9 quốc tế đến quyền con người và nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam. Trên cơ sở tiếp cận đó, luận án phân tích và làm rõ thực trạng Nhà nước Việt Nam đối với việc bảo đảm quyền con người (những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân) và những vấn đề đặt ra đối với Nhà nước Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế và đi tới đề xuất một số quan điểm, giải pháp cơ bản để nâng cao tính hiệu quả của Nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. - Luận án tiến sĩ của Chu Thị Ngọc, Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay (2018).

Trên cơ sở kế thừa, tổng hợp các công trình trước, luận án đã bổ sung hệ thống lý luận các khái niệm quyền con người, đảm bảo thực hiện quyền con người và đặc trưng cơ bản của đảm bảo thực hiện quyền con người trong hoạt động của tòa án, các lý thuyết liên quan đến tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người. Đặc biệt với việc nghiên cứu làm sáng tỏ các cơ sở lý luận về đảm bảo thực hiện quyền con người của các cơ quan nhà nước, luận án là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị để NCS phân tích làm rõ hình thức bảo đảm quyền con người qua việc quy định nghĩa vụ, trách nhiệm của nhà nước trên cả 3 phương diện: tôn trọng, bảo vệ và thực hiện. - Bài viết Bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong pháp luật hành chính Việt Nam (Một số vấn đề có tính phương pháp luận, định hướng nghiên cứu) của tác giả Phạm Hồng Thái, Nguyễn Thị Thu Hương đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc Gia Hà Nội, Luật học 28 (2012) đã phân tích làm rõ khái niệm bảo đảm quyền con người và khẳng định ý nghĩa quan trọng của bảo đảm pháp lý về quyền con người cũng như sự đa dạng, phong phú của nó. Theo đó, ‘‘bảo đảm quyền con người được hiểu là việc tạo ra các tiền đề, điều kiện về kinh tế, xã hội, pháp lý và tổ chức để cá nhân thực hiện được các quyền, tự do, lợi ích chính đáng của họ được pháp luật ghi nhận“.