Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề đã lựa chọn, luận án chỉ dừng ở việc tập hợp và nhận xét tổng quan những quan điểm nghiên cứu chính của một số công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luận của luận án. Bao gồm: Nhóm công trình nghiên cứu các vấn đề lý luận về bảo đảm pháp lý về quyền con người - Trong chương trình “Con người, mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội”, mã số KX.07/91-95, lần đầu tiên, quyền con người trở thành đối tượng nghiên cứu cấp Nhà nước.
Đó là đề tài Các điều kiện đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong sự nghiệp đổi mới đất nước, do GS. TS Hoàng Văn Hảo chủ nhiệm. Đề tài đã tập trung phân tích những vấn đề lý luận về quyền con người như: khái niệm quyền con người, lịch sử phát triển của quyền con người; thực trạng việc vi phạm quyền con người trên thế giới. Đặc biệt, đề tài đã chỉ rõ các điều kiện đảm bảo quyền con người trong đó bảo đảm pháp lý về quyền con người là phương thức hiệu quả, có giá trị, hiệu lực trên quy mô toàn xã hội.
Thông qua đó giúp NCS nhận thức được về mối quan hệ giữa quyền con người và bảo đảm pháp lý về quyền con người để giải quyết tốt hơn các nội dung lý luận trong luận án. - Đề tài cấp bộ Bảo đảm quyền con người ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế - vấn đề và giải pháp (2008) do Đặng Dũng Chí chủ nhiệm. Từ lăng kính nhân quyền, tác giả cho rằng, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế một mặt tạo điều kiện để các quốc gia bảo đảm tốt hơn các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, đồng thời cũng đặt các quốc gia trước nhiều thách thức, đó là vấn đề đói nghèo, thất nghiệp, bệnh dịch, khủng bố, chiến tranh nhân danh nhân quyền. Vì vậy, phát huy vai trò nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người là vấn đề quan trọng hơn bao giờ hết bởi chỉ nhà nước với vai trò, vị trí, chức năng của mình mới có thể đảm đương được nhiệm vụ này.
Điều này đưa tới cho chúng ta một nhận thức rằng: Nhà nước là một cơ chế quan trọng trong các cơ chế bảo đảm quyền con người hay bảo đảm quyền con người trách nhiệm trước hết là thuộc về nhà nước. Việc quy định, đề 7 cao vai trò, trách nhiệm của nhà nước trong pháp luật là một trong các loại bảo đảm pháp lý quan trọng về quyền con người. - Đề tài cấp Bộ năm 2010 do GS.TS Võ Khánh Vinh làm chủ nhiệm Quyền con người ở Việt Nam từ nhận thức lý luận đến hành động thực tiễn. Với cách tiếp cận tổng hợp, hệ thống, đa ngành, liên ngành, quyền con người, thực hiện, bảo đảm và bảo vệ quyền con người đã được nhận thức và tổ chức thực hiện như một trong những giá trị tổng hợp phổ biến trong sự tồn tại, phát triển của từng quốc gia, từng đất nước và của toàn nhân loại nói chung.
Việc tìm hiểu tổng thể những vấn đề nói trên sẽ cung cấp những luận cứ mang tính lý luận và thực tiễn những vấn đề của hợp tác quốc tế và khu vực trong việc ghi nhận và bảo đảm quyền con người. Đồng thời, đề tài cũng giúp cho chúng ta thấy được mối quan hệ rất bền chặt giữa quyền con người và bảo đảm pháp lý về quyền con người trong quá trình vận động, phát triển của các yếu tố đó. - Sách chuyên khảo Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam (truyền thống, lý luận và thực tiễn) do Trung tâm nghiên cứu quyền con người Thuộc Học viện chính trị Quốc Gia Hồ Chí Minh phối hợp với Hội nghiên cứu quyền con người ở Trung Quốc xuất bản năm 2003. Cuốn sách gồm 100 bài viết của các học giả, các Bộ nghiên cứu từ nhiều cơ quan khoa học và quản lý của hai nước, đề cập đến một phạm vi rộng từ truyền thống, lý luận, những thành tựu cũng như những thách thức trong việc bảo đảm quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam.
Qua một số bài viết trong sách chuyên khảo đã chỉ ra cho chúng ta thấy đặc điểm quyền con người trong xã hội truyền thống Việt Nam cùng những nỗ lực trong việc làm hài hòa hệ thống pháp luật Việt Nam với các nguyên tắc tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Gắn với mỗi giai đoạn thời kỳ phát triển, trạng thái quyền con người cũng có sự thay đổi và cùng với đó bảo đảm pháp lý về quyền con người cũng biến đổi, năng động theo. Bởi vậy, để phân tích, đánh giá được một cách đầy đủ về bảo đảm quyền con người trong pháp luật phong kiến Việt Nam phải hiểu được đặc điểm quyền con người cùng những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến quá trình hình thành trạng thái quyền con người trong xã hội phong kiến Việt Nam. - Sách chuyên khảo Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người (Nxb Khoa học Xã hội, 2011) do GS.TS Võ Khánh vinh chủ biên.
Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người ở nước ta. Cuốn sách giúp 8 chúng ta nhận thức về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người; các yếu tố tác động đến cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người nói chung; của Liên hợp quốc và một số khu vực trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Mặc dù mức độ hoàn thiện và hiệu quả của cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người có sự khác nhau giữa các khu vực và giữa các quốc gia, nhưng có một xu hướng chung là các cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người ngày càng được quan tâm xây dựng, hoàn thiện để bảo đảm tính hiệu lực và hiệu quả của chúng trong quá trình thực hiện quyền con người. - Sách chuyên khảo Tư tưởng Việt Nam về quyền con người (Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2016) do GS.TS Phạm Hồng Thái chủ biên.
Chương III của cuốn sách đã tập trung làm rõ tư tưởng quyền con người ở Việt Nam thời kỳ nhà nước phong kiến độc lập (giai đoạn 938 – 1885). Qua đó có thể thấy tư tưởng quyền con người ở Việt Nam có cội rễ sâu xa từ truyền thống lịch sử - văn hóa hàng ngàn năm của dân tộc; không chỉ trong công cuộc đổi mới, quyền con người mới trở thành động lực, mà nó đã được đề cao và phát huy trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam. Thực tiễn đấu tranh của dân tộc Việt Nam cũng chỉ rõ việc bảo đảm quyền con người không thể tách rời độc lập dân tộc, hòa bình, dân chủ và phát triển. Đây là luận cứ quan trọng để NCS làm rõ những yếu tố tác động ảnh hưởng đến quyền con người cũng như bảo đảm pháp lý về quyền con người ở Việt Nam trong thời kỳ phong kiến độc lập tự chủ.
- Luận án Phó tiến sĩ Xây dựng và hoàn thiện bảo đảm pháp lý thực hiện quyền con người trong điều kiện đổi mới ở nước ta hiện nay của Nguyễn Văn Mạnh, năm 1995. Luận án đã bước đầu làm rõ nội hàm bảo đảm pháp lý thực hiện quyền con người và đặc biệt nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong việc bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân. Chỉ thông qua pháp luật, quyền con người mới trở thành ý chí và mục tiêu hành động chung và có tính bắt buộc chung. Việc ghi nhận của pháp luật không chỉ bảo đảm các quyền khỏi sự xâm phạm giữa cá nhân với cá nhân mà còn bảo đảm quyền con người khỏi sự xâm phạm bởi chủ thể mang quyền lực nhà nước.
- Trần Thị Hòe, Luận án tiến sĩ triết học (2015), Nhà nước Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay. Luận án góp phần làm rõ khái niệm quyền con người, bảo đảm quyền con người; tầm quan trọng của nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người; những tác động của hội nhập 9 quốc tế đến quyền con người và nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam. Trên cơ sở tiếp cận đó, luận án phân tích và làm rõ thực trạng Nhà nước Việt Nam đối với việc bảo đảm quyền con người (những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân) và những vấn đề đặt ra đối với Nhà nước Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế và đi tới đề xuất một số quan điểm, giải pháp cơ bản để nâng cao tính hiệu quả của Nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người trong điều kiện hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. - Luận án tiến sĩ của Chu Thị Ngọc, Tòa án trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay (2018).
Trên cơ sở kế thừa, tổng hợp các công trình trước, luận án đã bổ sung hệ thống lý luận các khái niệm quyền con người, đảm bảo thực hiện quyền con người và đặc trưng cơ bản của đảm bảo thực hiện quyền con người trong hoạt động của tòa án, các lý thuyết liên quan đến tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người. Đặc biệt với việc nghiên cứu làm sáng tỏ các cơ sở lý luận về đảm bảo thực hiện quyền con người của các cơ quan nhà nước, luận án là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị để NCS phân tích làm rõ hình thức bảo đảm quyền con người qua việc quy định nghĩa vụ, trách nhiệm của nhà nước trên cả 3 phương diện: tôn trọng, bảo vệ và thực hiện. - Bài viết Bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong pháp luật hành chính Việt Nam (Một số vấn đề có tính phương pháp luận, định hướng nghiên cứu) của tác giả Phạm Hồng Thái, Nguyễn Thị Thu Hương đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc Gia Hà Nội, Luật học 28 (2012) đã phân tích làm rõ khái niệm bảo đảm quyền con người và khẳng định ý nghĩa quan trọng của bảo đảm pháp lý về quyền con người cũng như sự đa dạng, phong phú của nó. Theo đó, ‘‘bảo đảm quyền con người được hiểu là việc tạo ra các tiền đề, điều kiện về kinh tế, xã hội, pháp lý và tổ chức để cá nhân thực hiện được các quyền, tự do, lợi ích chính đáng của họ được pháp luật ghi nhận“.