phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng, 8 tiết. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1.1 Khái niệm về bảo đảm quyền con ngƣời của ngƣời chƣa thành niên trong tố tụng dân sự Quyền con ngƣời là một khái niệm pháp lý dành đƣợc sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà luật học. Tuy nhiên, vấn đề “Quyền con ngƣời” liên quan đến nhiều lĩnh vực nhƣ: chính trị, kinh tế, pháp lý, đạo đức…vì vậy, có rất nhiều cách tiếp cận cũng nhƣ tranh cãi về khái niệm “Quyền con ngƣời”. Một số khía cạnh phổ biến và đƣợc thừa nhận rộng rãi nhất về quyền con ngƣời hiện nay nhƣ sau: Một là, thuyết tự nhiên về quyền con ngƣời.
Các nhà nghiên cứu về quyền con ngƣời ủng hộ thuyết tự nhiên đƣa ra quan điểm rằng quyền con ngƣời có tính chất tự nhiên, có giá trị bẩm sinh. Theo đó, quyền con ngƣời gắn liền với con ngƣời, xuất hiện ngay từ khi họ đƣợc sinh ra với tƣ cách là một con ngƣời và đƣợc bảo đảm trong suốt cuộc đời của ngƣời đó. Với tính chất này, thuyết tự nhiên về quyền con ngƣời có xu hƣớng bác bỏ quyền lực của các thế lực chính trị nhƣ “vƣơng quyền”, “thần quyền”… Hai là, thuyết cá nhân về quyền con ngƣời. Các nhà luật học ủng hộ thuyết cá nhân về quyền con ngƣời cho rằng, quyền con ngƣời mang tính chất cá nhân tuyệt đối, nhƣ một đặc trƣng của một cá thể riêng biệt, không có bất kỳ sự phụ thuộc nào vào thế giới xung quanh.
Học thuyết này tuyệt đối hóa tính chất “cá nhân” của quyền con ngƣời, mang xu hƣớng vị kỷ, đề cao con ngƣời cá thể và bỏ qua bản chất xã hội của con ngƣời. Đây cũng là quan điểm cơ bản của các nhà nhân quyền học phƣơng Tây, nơi đƣợc cho là có những tƣ tƣởng về quyền con ngƣời đầu tiên trên thế giới. Ba là, thuyết xã hội về quyền con ngƣời. Trái ngƣợc với quan điểm thuyết cá nhân về quyền con ngƣời, thuyết xã hội về quyền con ngƣời chỉ ra quyền con ngƣời không tách rời với điều kiện kinh tế - xã hội tại một thời điểm, trong một xã hội nhất định.
Theo đó, quyền con ngƣời vừa mang tính chất cá nhân, vừa 8 z mang tính chất xã hội, giai cấp. Ngoài ra, việc bảo đảm quyền con ngƣời cần tƣơng thích với điều kiện kinh tế, xã hội, chế độ chính trị của mỗi quốc gia. Các nƣớc Châu Á, Châu Phi… không đồng tình với thuyết cá nhân của quyền con ngƣời của các nƣớc phƣơng Tây đã đƣa ra quan điểm này. Nhƣ vậy, từ việc có nhiều quan điểm khác nhau khi tiếp cận khái niệm “quyền con ngƣời”, dẫn đến việc có rất nhiều những định nghĩa về quyền con ngƣời.
Tuy nhiên, hiện vẫn chƣa có một khái niệm thực sự đầy đủ và chính xác về quyền con ngƣời. Định nghĩa của Văn phòng cao ủy Liên hợp quốc về quyền con ngƣời là một trong những định nghĩa đƣợc trích dẫn phổ biến nhất. Theo định nghĩa này, quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại các hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người.8] Một định nghĩa khác về quyền con ngƣời của Tiến sĩ Chu Hồng Thanh, trong bài viết Các quan niệm khác nhau về nhân quyền trong thế giới hiện đại, đó là “Nhân quyền là khả năng tự nhiên và khách quan của con người, với tư cách là con người và với tư cách là thành viên xã hội, con người được bảo đảm bằng pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế về các giá trị cao quý của con người trong các quan hệ vật chất, văn hóa và tinh thần, các nhu cầu về tự do và phát triển” [6 tr.73] Dựa trên việc tiếp thu các ý kiến nghiên cứu nêu trên về quyền con ngƣời, tác giả đƣa ra một khái niệm về quyền con ngƣời nhƣ sau: Quyền con người là những giá trị cơ bản nhất của mỗi con người, bao gồm tất cả các giá trị nhân phẩm, sự tự do, lợi ích cơ bản của con người; bình đẳng và phổ biến giữa mọi cá nhân trong xã hội, được áp dụng trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…và được bảo đảm bởi các hệ thống pháp luật quốc gia và quốc tế. Từ định nghĩa trên có thể nêu ra các đặc điểm cơ bản của quyền con ngƣời là tính phổ biến, tính không thể chuyển nhƣợng, tính không thể phân chia và tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau.
9 z Thứ nhất, Tính phổ biến của quyền con người: Các nhà nghiên cứu về quyền con ngƣời theo thuyết tự nhiên cho rằng quyền con ngƣời là bẩm sinh, tồn tại khách quan cùng với sự tồn tại của con ngƣời. Vì vậy, quyền con ngƣời mang tính phổ biến. Tính phổ biến của quyền con ngƣời đƣợc thể hiện ở việc, QCN là quyền bẩm sinh, vốn có của mỗi con ngƣời ngay từ khi sinh ra và bình đẳng giữa mọi con ngƣời với nhau. Xã hội loài ngƣời trong suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển luôn ghi nhận, trân trọng những giá trị nhân văn, những quyền tự do, quyền hạnh phúc của mỗi con ngƣời.
Đó là quá trình đấu tranh với tự nhiên, đấu tranh với những quyền lực chính trị của con ngƣời nhằm dành lấy tự do, hạnh phúc, lợi ích cho mình. Do đó, quyền con ngƣời mang tính chất phổ biến. Tuy nhiên, thuyết tự nhiên về quyền con ngƣời không loại trừ tính xã hội của quyền con ngƣời. Hiện nay, về tính chất tự nhiên của quyền con ngƣời, vẫn còn nhiều tranh luận trái chiều do sự khác biệt quan điểm chính trị giữa các nhà nghiên cứu.
Mặc dù vậy, không thể phủ nhận tính xã hội của quyền con ngƣời, bởi ngay chính bản thân “con ngƣời” đã mang đặc tính xã hội. Trên thực tế, pháp luật quốc tế về quyền con ngƣời với ba văn kiện chính là Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người, Công ước các quyền dân sự, chính trị và Công ước các quyền về kinh tế, văn hóa, xã hội cũng đã thừa nhận tính xã hội của quyền con ngƣời. Thứ hai, Tính không thể chuyển nhượng (tính không bị hạn chế): Pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia đều ghi nhận và bảo đảm các quyền con ngƣời. Vì quyền con ngƣời mang tính tự nhiên, nên mỗi con ngƣời đều có quyền con ngƣời của bản thân mình một cách bình đẳng.
Những quyền con ngƣời của một cá nhân bất kỳ không thể bị tƣớc đoạt hay hạn chế, trừ trƣờng hợp ngƣời đó vi phạm pháp luật và phải chịu chế tài về hành vi vi phạm đó. Tuy nhiên, ngay cả trong trƣờng hợp này, quyền con ngƣời của ngƣời vi phạm pháp luật cũng không thể bị hạn chế hay tƣớc đoạt cho đến khi họ phải chịu sự phán quyết bởi một bản án hay quyết định có hiệu lực của Tòa án.2 của Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con ngƣời đã nêu: Khi hưởng thụ các quyền và tự do của mình, mọi người chỉ phải tuân thủ những hạn chế do luật định, nhằm mục đích bảo đảm sự công nhận và tôn trọng thích đáng đối với các quyền và tự do của người khác, cũng như nhằm đáp ứng những yêu cầu chính đáng về đạo đức, trật tự công cộng và phúc lợi chung trong một xã hội dân chủ. Nhƣ vậy, pháp luật quốc tế ghi nhận tính không thể chuyển nhƣợng (tƣớc đoạt) của quyền con ngƣời nhƣ một cơ sở của việc bảo đảm quyền con ngƣời trên thực tế. Thứ ba, Tính không thể phân chia: Quyền con ngƣời mang ý nghĩa nhân văn và là giá trị cơ bản nhất của con ngƣời.
Vì vậy, quyền con ngƣời không thể phân chia ra từng lĩnh vực riêng biệt nhƣ quyền chính trị, quyền dân sự, quyền kinh tế…mà nó là tổng hòa của tất cả các quyền này, nhằm đảm bảo sự tự do và lợi ích chính đáng của con ngƣời. Bất kỳ một quyền cơ bản, một sự tự do nào trong cấu thành quyền con ngƣời bị hạn chế cũng tác động tiêu cực đến việc bảo đảm quyền con ngƣời. Tuy nhiên, tính chất không thể phân chia của quyền con ngƣời không đồng nghĩa với việc các nhóm quyền cơ bản của con ngƣời đều phải thực hiện đồng đều một cách máy móc. Trên thực tế, việc bảo đảm quyền con ngƣời đôi khi cần ƣu tiên thực hiện một số quyền cơ bản, tƣơng ứng với từng điều kiện kinh tế - xã hội nhất định.
Ví dụ, trong thời gian chiến tranh, các quyền tự do, quyền chính trị cần phải đƣợc ƣu tiên bảo đảm hàng đầu. Hoặc trong thời kỳ phát triển kinh tế, các quyền dân sự, quyền kinh tế, quyền văn hóa cần đƣợc ƣu tiên bảo đảm để con ngƣời có thể phát triển một cách toàn diện và hợp lý trong từng điều kiện xã hội cụ thể. Thứ tư, Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau: Nhƣ đã trình bày ở trên, quyền con ngƣời không thể bị phân chia thành những lĩnh vực cụ thể, mà nó là tổng hòa các quyền cơ bản của con ngƣời nhƣ quyền dân sự, quyền chính trị, quyền kinh tế, quyền văn hóa…Tuy nhiên, dựa trên những lợi ích cơ bản của nhân loại, có thể phân quyền con ngƣời theo hai nhóm quyền lớn là nhóm các 11 z quyền dân sự, chính trị và nhóm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Giữa hai nhóm quyền này có sự liên hệ mật thiết và tác động qua lại lẫn nhau.
Vấn đề bảo đảm quyền con ngƣời phải đƣợc thực hiện một cách toàn diện, đầy đủ. Không thể nói nhóm quyền con ngƣời nào có giá trị quan trọng hơn, hay đƣợc ƣu tiên hơn, bởi các quyền con ngƣời vốn dĩ đã là những giá trị cơ bản, quan trọng nhất và bình đẳng giữa các lĩnh vực. Tùy vào từng điều kiện xã hội cụ thể, việc bảo đảm quyền con ngƣời có thể chia ra từng giai đoạn và tập trung phát triển từng nhóm quyền một cách không đồng thời. Tuy nhiên, việc tác động đến một nhóm quyền có thể gây ảnh hƣởng gián tiếp đến một nhóm quyền khác.
Sự tác động đến một nhóm quyền có thể gây ảnh hƣởng tích cực hoặc tiêu cực đến nhóm quyền còn lại. Trên thực tế, việc bảo đảm tốt các quyền về dân sự, chính trị (ví dụ như quyền bầu cử, quyền tham gia quản lý đất nước của công dân…) sẽ tạo điều kiện cho việc bảo đảm tốt hơn các quyền về kinh tế, xã hội, văn hóa.