CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Những vấn đề lý luận về áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm và đặc điểm người dưới 18 tuổi phạm tội Về mặt lý luận, khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội có nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra các quan điểm khác nhau, tuy nhiên theo tác giả cách hiểu có sự thống nhất là: Người dưới 18 tuổi phạm tội là người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ, do hạn chế bởi các đặc điểm về tâm sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm [13, tr.9], và đã bị Tòa án xét xử bằng bản án đã có hiệu lực thi hành… [11, tr. Dựa trên đặc điểm tâm sinh lý ND18T, pháp luật quốc tế và pháp luật mỗi quốc gia đã đưa ra giới hạn về độ tuổi làm cơ sở xác định một đối tượng là ND18T.
Điều 1 - Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (United Nations Convention on the Rights of the Child) được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 20/11/1989 quy định: “Trong phạm vi công ước này, Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”.2 - Quy tắc tối thiểu của Liên Hợp Quốc về việc áp dụng chính sách pháp luật đối với người dưới 18 tuổi còn gọi là Quy tắc Bắc Kinh (United Nations Standard Minium Rules for the Administration of Juvenile Justice/Beijing Rules) được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 29/11/1985 đưa ra định nghĩa: “Người chưa thành niên là trẻ em hoặc người ít tuổi tùy theo từng hệ thống pháp luật”[5]. Như vậy theo pháp luật quốc tế, “Người chưa thành niên” đồng nhất với “Trẻ em” và được xác định là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp pháp luật quốc gia quy định khác. Theo quan niệm quốc tế thì dựa vào độ tuổi để xác định trẻ em, người chưa thành niên, thành niên… Theo pháp luật Việt Nam, khái niệm ND18T được hiểu như sau: 6 Theo từ điển tiếng Việt thì:“Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí tuệ, tinh thần cũng như chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân”[35]. Cho thấy ở lứa tuổi này họ chưa phải là người lớn nhưng cũng không còn là trẻ con.
Đây là giai đoạn diễn ra những biến cố rất đặc biệt, cơ thể phát triển chưa hoàn thiện nên ND18T rất dễ bị kích động, dễ nổi nóng nên họ có những phản ứng nóng nảy, vô cớ, những hành vi bất thường [12]. Theo Điều 1 Thông tư liên tịch số: 01/2011/TTLT-VKSNDTC-TANDTC- BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 12/7/2011 của VKSNDTC, TANDTC, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Lao động - Thương binh và xã hội, hướng dẫn thi hành một số quy định của BLTTHS đối với người tham gia tố tụng là ND18T, thì: “Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm thần, là những đối tượng dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi họ tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án. Điều 68 BLHS năm 1999 quy định: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này, đồng thời theo những quy định khác của Phần chung Bộ luật không trái với những quy định của Chương này” [17]. Chuyển tiếp và kế thừa BLHS năm 1999, BLHS năm 2015 đã có một số sửa đổi, bổ sung về quy định thủ tục tố tụng đối với ND18T, cụm từ người dưới 18 tuổi được dùng để thay thế cho cụm từ người chưa thành niên ở BLHS năm 1999, “người dưới 16 tuổi” thay cho cụm từ “trẻ em”, “người đủ 70 tuổi trở lên” thay thế cho cụm từ “người già”.
Các cụm từ mới này rất rõ ràng, dễ áp dụng vì dễ xác định, không cần phải có văn bản hướng dẫn, giải thích thế nào là “trẻ em”, “người già”, giúp phân định rõ ràng hai khái niệm “người chưa thành niên” và “trẻ em” trong Bộ luật hình sự năm 1999. Điều 1 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004 và Điều 1 Luật Trẻ em năm 2016 đều quy định: “Trẻ em là người dưới 16 tuổi”[24]. Như vậy, trẻ em là người dưới 18 tuổi nhưng ND18T không hẳn là trẻ em. Điều 90 quy định: “Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này; theo quy định khác của Phần thứ nhất của Bộ luật này không trái với quy định của Chương này” [18].
Như vậy, Bộ luật hình sự 2015 cũng không có quy định gì khác hơn so với BLHS năm 1999 về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự của người dưới 18 tuổi phạm tội. Điều 18 BLDS năm 2005 quy định: “Người chưa đủ mười tám tuổi là người 7 chưa thành niên”[16]. Điều 161 BLLĐ năm 2012 quy định: “Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi”[19]. Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính và một số văn bản quy phạm pháp luật khác đều quy định tuổi của người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên.
Các quy định trên đều cho thấy sự thống nhất khi quy định ND18T là người chưa thành niên. Tóm lại, người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí tuệ, tinh thần cũng như chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên. Điều 12 của BLHS năm 2015 quy định: “Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác; người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người, tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng…”. Như vậy, chỉ những người từ đủ 14 tuổi trở lên mới phải chịu TNHS về hành vi phạm tội, còn người dưới 14 tuổi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Cụ thể, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu TNHS về mọi tội phạm nhưng trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác, còn người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu TNHS tại những tội quy định tại khoản 2 Điều 12 của BLHS năm 2015. Điều 12 của BLHS năm 2015 quy định bổ sung loại tội cụ thể mà người từ đủ 14 tuổi trở lên, chưa đủ 16 tuổi phải chịu. Vì trong độ tuổi này họ chưa làm chủ được bản thân nên khi thực hiện hành vi phạm tội họ không phải chịu TNHS, không tính lỗi khi thực hiện hành vi. Quy định này giúp ND18T nhận thức tốt hơn về những điều mà pháp luật ngăn cấm, nâng cao hiệu quả giáo dục phòng ngừa.
* Đặc điểm người dưới 18 tuổi phạm tội: - Về mặt pháp lý: Người dưới 18 tuổi là người chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý của công dân. BLTTHS năm 2015 đã sửa đổi và bổ sung một số các quy định trong chương về người chưa thành niên của BLTTHS năm 1999 và đổi tên chương thành thủ tục tố tụng đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi. Đặc điểm cơ bản của ND18T phạm tội mà cụ thể được tác giả đề cập ở đề tài này là bị cáo là ND18T được thể hiện thông qua quy định thủ tục tố tụng hết sức chặt chẽ, mở rộng quy 8 định về quyền của ND18T so với người đã thành niên (từ 18 tuổi trở lên) và họ có ít nghĩa vụ hơn so với người đã thành niên. - Về tâm, sinh lý: Người dưới 18 tuổi là người đang trong giai đoạn phát triển và định hình nhân cách, lối sống và cách suy nghĩ.
Tuổi vị thành niên hàm chứa trong mình rất nhiều yếu tố vừa ghi nhận, vừa loại bỏ, vừa định dạng, vừa biến động trong nhận thức, tâm lý, tình cảm, suy nghĩ của bản thân rồi trở thành khuôn mẫu nhân cách của họ trong giai đoạn sau này. Đặc trưng cơ bản của ND18T thể hiện thông qua những biến đổi liên tục về mặt thể chất, mặt tâm lý, tình cảm, nhận thức và sau đó là hành vi. - Về mặt thể chất: Người dưới 18 tuổi nằm trong độ tuổi có giai đoạn chuyển tiếp từ một đứa trẻ non nớt thành một người lớn khỏe mạnh. Sự tăng trưởng dần của cơ thể và sự biến đổi bên trong của cơ thể có khả năng hoàn thiện các nhiệm vụ của tuổi trưởng thành đó là sự phát triển của thể xác.
- Về mặt tâm lý, tình cảm và nhận thức: Người dưới 18 tuổi có sự mất cân bằng giữa ý thức bên trong (ý thức về bản thân mình) và môi trường bên ngoài (hiện thực cuộc sống). Đây là lứa tuổi có sự đa dạng và phức tạp trong tình cảm như thích sống nội tâm và khép mình lại hay muốn bộc lộ cá tính theo kiểu riêng của mình. Trong trường hợp cách nhìn nhận ấy bị lệch lạc thì sẽ dẫn đến hành vi phạm tội. Nguyên nhân khác có thể do sự lôi kéo, kích động, dụ dỗ, môi trường sống tác động dẫn đến chạy theo lối sống thực dụng, học theo người lớn… nhưng khi hậu quả xảy ra thì đã muộn, mới ăn năn hối cải.
- Về hành vi: Người dưới 18 tuổi có những hành vi hết sức khó hiểu và khó lường so với người đã thành niên, họ hành động không cần sự cân nhắc, tính toán chín chắn, họ sẵn sàng hy sinh bản thân để làm những việc tốt nhưng cũng dễ dàng bị lôi kéo, lừa gạt, bóc lột, rơi vào cạm bẫy của các tệ nạn xã hội hoặc vi phạm pháp luật. Hiểu rõ được đặc điểm của ND18T giúp cho công cuộc giáo dục, ngăn ngừa cũng như xử lý bị cáo là ND18T của Nhà nước ta hiệu quả hơn.