So Sánh Pháp Luật Xét Xử Người Chưa Thành Niên Phạm Tội Giữa Việt Nam và Hàn Quốc

Khóa luận so sánh pháp luật Việt Nam và Hàn Quốc về phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội, phân tích điểm tương đồng và khác biệt.

• Tác giả: Phạm Hà Phương
• Người hướng dẫn: TS. Đào Lệ Thu
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật so sánh
• Đề tài: So Sánh Pháp Luật Xét Xử Người Chưa Thành Niên Phạm Tội: Việt Nam vs Hàn Quốc
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHIÊN TOÀ XÉT XỬ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 1.1. Định nghĩa về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.2. Đặc điểm của phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.3. Ý nghĩa của phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.4. Nội dung của pháp luật về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.5. Nguyên tắc tiến hành tố tụng tại phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.6. Các mô hình toà án người chưa thành niên điển hình trên thế giới và ảnh hưởng đến việc tổ chức phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT CỦA HÀN QUỐC VỀ PHIÊN TOÀ XÉT XỬ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 2.1. Khung pháp luật điều chỉnh về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 2.2. Các nội dung cụ thể của pháp luật Hàn Quốc về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 2.3. Quy định về trình tự tố tụng
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM VỀ PHIÊN TOÀ XÉT XỬ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI — SO SÁNH VỚI PHÁP LUẬT HÀN QUỐC VÀ ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN
• 3.1. Pháp luật Việt Nam về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 3.2. Khung pháp luật điều chỉnh về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 3.3. Các nội dung thực tiễn của pháp luật Việt Nam về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 3.4. So sánh pháp luật về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội của Việt Nam với Hàn Quốc
• 3.5. Những điểm khác biệt của pháp luật Việt Nam về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội dưới góc nhìn so sánh với pháp luật của Hàn Quốc
• 3.6. Đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội
• 3.7. Kết luận
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Pháp luật xét xử người chưa thành niên phạm tội

Pháp luật xét xử người chưa thành niên phạm tội là một phần quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự của mỗi quốc gia. Người chưa thành niên là đối tượng đặc biệt cần được bảo vệ và xử lý phù hợp với tâm sinh lý của họ. Việt Nam và Hàn Quốc đều có những quy định cụ thể về quy trình xét xử và hình phạt dành cho người chưa thành niên phạm tội. Tuy nhiên, cách tiếp cận và thực thi pháp luật giữa hai quốc gia có sự khác biệt đáng kể.

1.1. Hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật của Việt Nam và Hàn Quốc đều dựa trên các nguyên tắc quốc tế về bảo vệ quyền trẻ em. Tuy nhiên, Hàn Quốc có xu hướng áp dụng các biện pháp giáo dục và phục hồi nhiều hơn, trong khi Việt Nam vẫn còn nặng về hình phạt. Luật hình sự của Hàn Quốc chú trọng vào việc tái hòa nhập xã hội, trong khi Việt Nam tập trung vào việc răn đe và phòng ngừa tội phạm.

1.2. Quy trình xét xử

Quy trình xét xử người chưa thành niên tại Hàn Quốc được thiết kế để tạo ra một môi trường thân thiện và ít căng thẳng hơn so với Việt Nam. Tòa án Hàn Quốc thường sử dụng các biện pháp như hòa giải và giáo dục thay vì xử phạt nghiêm khắc. Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì các thủ tục truyền thống, mặc dù đã có những cải cách gần đây để làm cho quy trình xét xử thân thiện hơn với người chưa thành niên.

II. So sánh pháp luật Việt Nam và Hàn Quốc

So sánh pháp luật giữa Việt Nam và Hàn Quốc cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách tiếp cận và thực thi pháp luật đối với người chưa thành niên phạm tội. Hàn Quốc có xu hướng tập trung vào giáo dục và phục hồi, trong khi Việt Nam vẫn còn nặng về hình phạt và răn đe.

2.1. Chính sách pháp lý

Chính sách pháp lý của Hàn Quốc đối với người chưa thành niên phạm tội tập trung vào việc tái hòa nhập xã hội và giáo dục. Trong khi đó, Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng các biện pháp giáo dục và phục hồi. Luật pháp quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng chính sách pháp lý của cả hai quốc gia.

2.2. Hình phạt và biện pháp giáo dục

Hình phạt dành cho người chưa thành niên tại Hàn Quốc thường nhẹ hơn và tập trung vào các biện pháp giáo dục và phục hồi. Trong khi đó, Việt Nam vẫn áp dụng các hình phạt nghiêm khắc hơn, mặc dù đã có những cải cách gần đây để giảm bớt sự khắc nghiệt. Bảo vệ quyền trẻ em là mục tiêu chung của cả hai quốc gia, nhưng cách thức thực hiện có sự khác biệt đáng kể.

III. Đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Dựa trên so sánh pháp luật giữa Việt Nam và Hàn Quốc, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm để hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam. Hệ thống pháp luật của Việt Nam cần tập trung nhiều hơn vào giáo dục và phục hồi, đồng thời áp dụng các biện pháp thân thiện hơn với người chưa thành niên.

3.1. Cải cách quy trình xét xử

Quy trình xét xử tại Việt Nam cần được cải cách để tạo ra một môi trường thân thiện và ít căng thẳng hơn cho người chưa thành niên. Việc áp dụng các biện pháp hòa giải và giáo dục, như trong Hàn Quốc, có thể giúp giảm bớt sự khắc nghiệt của hệ thống tư pháp hình sự.

3.2. Tăng cường bảo vệ quyền trẻ em

Bảo vệ quyền trẻ em cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách pháp lý của Việt Nam. Việc áp dụng các biện pháp giáo dục và phục hồi, thay vì hình phạt nghiêm khắc, sẽ giúp người chưa thành niên tái hòa nhập xã hội một cách hiệu quả hơn. Luật pháp quốc tế cũng cần được tham khảo để hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Người chưa thành niên (NCTN) là nhóm chủ thể dễ bị tổn thương, luôn nhận được sự quan tâm bảo vệ đặc biệt trong hệ thống pháp luật quốc tế cũng như tại nhiều quốc gia. Trong thế kỷ 21, tình trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật hình sự có xu hướng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một môi trường tư pháp hình sự thân thiện nhằm bảo đảm tối đa quyền con người cho nhóm đối tượng này. Tại Hàn Quốc, tỷ lệ tội phạm trong lứa tuổi chưa thành niên gia tăng đáng kể đã thúc đẩy quốc gia này hoàn thiện các quy định tố tụng đặc thù tại phiên tòa. Tại Việt Nam, theo định hướng cải cách tư pháp, mô hình Tòa Gia đình và người chưa thành niên (GĐ&NCTN) đã được thiết lập, đồng thời Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015 đã dành riêng Chương XXVIII (từ Điều 413 đến Điều 430) để điều chỉnh thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi.

Mặc dù các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) tại Việt Nam đã có nhiều nỗ lực áp dụng quy định pháp luật, thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn bộc lộ hạn chế do chính sách hình sự còn bất cập và trình độ chuyên môn, sự am hiểu tâm sinh lý lứa tuổi của đội ngũ cán bộ THTT còn chưa đồng đều. Do đó, việc nghiên cứu hệ thống pháp luật về phiên tòa xét xử người dưới 18 tuổi của Việt Nam đặt trong mối tương quan so sánh với pháp luật Hàn Quốc nhằm rút ra bài học kinh nghiệm là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích các vấn đề lý luận, quy định pháp luật và thực tiễn về phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội; làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa Việt Nam và Hàn Quốc, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật nhằm nâng cao chất lượng xét xử đối với bị cáo dưới 18 tuổi tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 3 nội dung chính:

1. Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội (định nghĩa, đặc điểm, ý nghĩa, nội dung pháp lý và các mô hình tòa án chuyên trách trên thế giới).
2. Nghiên cứu các quy định của pháp luật Hàn Quốc về phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội.
3. Nghiên cứu pháp luật Việt Nam về phiên tòa xét xử người dưới 18 tuổi phạm tội, thực hiện so sánh với pháp luật Hàn Quốc, rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là những vấn đề lý luận và thực tiễn quy định pháp luật điều chỉnh phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn dưới góc độ luật học so sánh, tập trung vào hệ thống pháp luật của Hàn Quốc và Việt Nam trong giai đoạn xét xử tại phiên tòa hình sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các định nghĩa pháp lý về "phiên tòa", khái niệm "tư pháp người chưa thành niên" và "tư pháp hình sự người chưa thành niên" do Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý (Bộ Tư pháp) cùng Tổ chức Cứu trợ Trẻ em Thụy Điển xây dựng. Nền tảng pháp lý quốc tế của nghiên cứu bao gồm:

• Công ước của Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (CRC), đặc biệt là Điều 1 (định nghĩa trẻ em dưới 18 tuổi), Điều 3, Điều 12, Điều 37 và Điều 40;
• Các Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên Hợp Quốc về hoạt động tư pháp đối với người vị thành niên năm 1985 (Quy tắc Bắc Kinh);
• Các Quy tắc của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước đoạt tự do năm 1990;
• Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên năm 1990 (Quy tắc Riyadh);
• Bình luận chung số 24 (2019) của Ủy ban Quyền trẻ em Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em trong hệ thống tư pháp.

Khung văn bản pháp luật quốc gia được phân tích bao gồm:

• Pháp luật Việt Nam: Hiến pháp, BLTTHS năm 2015, BLHS năm 2015, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH, Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC và Thông tư số 01/2017/TT-TANDTC của TAND tối cao.
• Pháp luật Hàn Quốc: Bộ luật Tố tụng Hình sự Hàn Quốc, Đạo luật Thanh thiếu niên Hàn Quốc (Juvenile Act) và Quy tắc phán quyết thanh thiếu niên của Tòa án Tối cao Hàn Quốc số 2696.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo được tác giả sử dụng là phương pháp so sánh luật học, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học luật hình sự và tố tụng hình sự như: phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp liệt kê, đối chiếu, bình luận, phương pháp diễn dịch và quy nạp nhằm luận chứng các vấn đề khoa học.

Nguồn dữ liệu của khóa luận bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, các điều ước quốc tế, kỷ yếu hội thảo khoa học của Trường Đại học Luật Hà Nội, các công trình luận văn, bài báo khoa học chuyên ngành cùng Báo cáo tọa đàm khảo sát thực tiễn của Tòa án nhân dân tối cao năm 2022 về tiến trình hình thành và phát triển của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Những vấn đề lý luận về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội

Chương 1 tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng và các chuẩn mực pháp lý quốc tế điều chỉnh phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội:

• Định nghĩa: Phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội là phiên họp đặc biệt được tổ chức tại phòng xử án và được tiến hành theo thủ tục tố tụng đặc biệt, trong đó bị cáo là người dưới 18 tuổi. Tại phiên họp đó, Hội đồng xét xử (HĐXX) nhân danh Tòa án, nhân danh Nhà nước căn cứ vào các quy định của pháp luật đưa vụ án hình sự ra xem xét, đánh giá và đưa ra bản án hoặc quyết định bị cáo có tội hay không có tội, quyết định hình phạt, biện pháp tư pháp hoặc các quyết định tố tụng khác.
• Đặc điểm: Tác giả phân tích 5 đặc điểm cốt lõi:
  1. Bị cáo là người tham gia tố tụng đặc biệt do chưa hoàn thiện về tâm sinh lý, nhận thức pháp luật và kỹ năng sống;
  2. Cơ quan xét xử là tòa án chuyên trách, người tiến hành tố tụng được đào tạo chuyên sâu hoặc có kinh nghiệm giải quyết vụ án có NCTN;
  3. Áp dụng thủ tục tố tụng đặc biệt mang tính thân thiện, nhạy cảm giới và lứa tuổi;
  4. Phòng xử án được bố trí thân thiện, trang phục người THTT giản dị nhằm xóa bỏ khoảng cách tâm lý;
  5. Mục đích xét xử lấy giáo dục, hướng thiện và phục hồi làm định hướng chính.
• Ý nghĩa: Việc quy định phiên tòa chuyên biệt bảo đảm cơ sở khoa học - thực tiễn khách quan; bảo vệ tốt nhất quyền lợi của người dưới 18 tuổi tương thích chuẩn mực CRC; nâng cao năng lực của đội ngũ Thẩm phán; củng cố hiệu quả phòng ngừa tội phạm và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện đại.
• Nguyên tắc tiến hành tố tụng: Gồm 7 nguyên tắc căn bản: (1) Bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ em; (2) Bảo đảm giữ bí mật cá nhân; (3) Bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện, gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội; (4) Tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến của NCTN; (5) Bảo đảm quyền bào chữa và trợ giúp pháp lý miễn phí; (6) Hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp tước tự do (chỉ coi là biện pháp cuối cùng trong thời hạn ngắn nhất phù hợp); (7) Giải quyết nhanh chóng, kịp thời vụ án.
• Các mô hình Tòa án người chưa thành niên trên thế giới: Tác giả phân loại 3 mô hình điển hình:
  • Mô hình an sinh, phúc lợi (Tòa dành cho NCTN có nguy cơ cao): Ra đời đầu tiên năm 1889 tại hạt Cook, bang Illinois (Hoa Kỳ), tập trung vào "chẩn đoán" và "điều trị", xét xử kín, Thẩm phán đóng vai trò bảo trợ, lắng nghe;
  • Mô hình tư pháp/trừng phạt - công lý: Xuất hiện đầu thập niên 70 thế kỷ XX tại Canada, Anh, xứ Wales; nhấn mạnh yếu tố trách nhiệm pháp lý và áp dụng chế tài nghiêm khắc gần tương đương người trưởng thành;
  • Mô hình Tòa gia đình: Được áp dụng tại Canada, New Zealand, Nhật Bản, Thái Lan (ban hành đạo luật năm 1991), Hàn Quốc, Việt Nam; dung hòa giữa trừng phạt và phúc lợi, giải quyết hành vi phạm tội gắn liền với môi trường và hoàn cảnh gia đình của trẻ.

Chương 2. Pháp luật của Hàn Quốc về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội

Chương 2 phân tích khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xét xử người chưa thành niên tại Hàn Quốc thông qua Luật Thanh thiếu niên và BLTTHS Hàn Quốc:

• Khung pháp luật và hai cơ chế xét xử: Pháp luật Hàn Quốc thiết lập hệ thống tố tụng song song gồm hai loại thủ tục độc lập đối với NCTN phạm tội:
  1. Thủ tục xét xử hình sự: Do Tòa án hình sự có thẩm quyền thực hiện. Công tố viên đóng vai trò buộc tội, HĐXX gồm một Thẩm phán; kết quả xét xử đưa ra bản án tuyên có tội/vô tội và quyết định hình phạt tư pháp.
  2. Thủ tục xét xử bảo hộ: Do Tòa án gia đình (hoặc Phân ban vị thành niên của Tòa án địa phương) thụ lý xét xử. Thẩm phán đóng vai trò trung tâm đánh giá hồ sơ và báo cáo điều tra để đưa ra các biện pháp bảo hộ, giáo dục mang tính phục hồi mà không áp dụng hình phạt hình sự.
• Trình tự thủ tục tại phiên tòa: Cả hai loại thủ tục đều trải qua 3 giai đoạn cơ bản gồm: thủ tục bắt đầu phiên tòa, thủ tục tranh tụng và tuyên án. Tuy nhiên, thủ tục xét xử hình sự có thêm phần xét hỏi bị cáo chi tiết và tranh luận công khai giữa Công tố viên và Luật sư bào chữa. Tại thủ tục bảo hộ, Thẩm phán thông báo hành vi vi phạm, xem xét vật chứng (Điều 30 Luật Thanh thiếu niên), lấy ý kiến Điều tra viên và người hỗ trợ (Điều 25 Luật Thanh thiếu niên) nhằm đánh giá mức độ cần thiết của biện pháp bảo vệ. Phán quyết hình sự hoặc quyết định bảo hộ được tuyên trực tiếp tại phiên tòa hoặc ấn định ngày tuyên án riêng trong vòng 14 ngày kể từ khi kết thúc tranh luận.
• Đặc trưng và hạn chế: Tòa án Hàn Quốc xét xử NCTN theo cơ chế một Thẩm phán; đề cao nguyên tắc không công khai và đảm bảo sự có mặt của người giám hộ, người hỗ trợ. Mặc dù vậy, mô hình phòng xử án của Hàn Quốc chưa đạt mức độ thân thiện cao do vẫn duy trì sự phân chia bục ngồi "cao - thấp" và người THTT vẫn mặc trang phục pháp lý chuẩn, dễ tạo tâm lý căng thẳng, sợ hãi cho người chưa thành niên.

Chương 3. Pháp luật của Việt Nam về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội - So sánh với pháp luật Hàn Quốc và đề xuất hoàn thiện

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, tiến hành đối chiếu so sánh với Hàn Quốc và đưa ra các kiến nghị lập pháp:

• Khung pháp lý Việt Nam: Được điều chỉnh bởi Hiến pháp, Chương XXVIII BLTTHS năm 2015 (Điều 413 đến Điều 430), Luật Tổ chức TAND năm 2014, Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH, Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC và Thông tư số 01/2017/TT-TANDTC.
• Nguyên tắc và các vấn đề cần xác định: Quy định tại Điều 414 BLTTHS 2015 nhấn mạnh thủ tục thân thiện, giữ bí mật đời tư, bảo đảm quyền tham gia của gia đình, nhà trường, Đoàn Thanh niên. Điều 416 BLTTHS 2015 yêu cầu làm rõ độ tuổi, mức độ phát triển thể chất/tinh thần, nhận thức, điều kiện sinh sống, hoàn cảnh và vai trò của người lớn xúi giục.
• Chủ thể tiến hành tố tụng: Điều 415 BLTTHS 2015 và Điều 5 Thông tư liên tịch 06/2018 quy định người THTT phải được đào tạo hoặc có kinh nghiệm giải quyết án người dưới 18 tuổi, có hiểu biết về tâm lý học và khoa học giáo dục. Thành phần HĐXX sơ thẩm (Điều 254 BLTTHS 2015) gồm 1 Thẩm phán và 2 Hội thẩm nhân dân (hoặc 2 Thẩm phán và 3 Hội thẩm đối với án đặc biệt nghiêm trọng), trong đó bắt buộc phải có 1 Hội thẩm là giáo viên, cán bộ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi.
• Thực trạng đội ngũ cán bộ qua số liệu khảo sát: Dẫn số liệu từ Báo cáo Tọa đàm của TAND tối cao (2022): tính đến giữa năm 2022, cả nước đã thành lập được 40 Tòa GĐ&NCTN tại TAND cấp tỉnh và TAND cấp cao, chưa triển khai ở cấp huyện. Khảo sát Thẩm phán Tòa GĐ&NCTN cho thấy:
  • Tỷ lệ Thẩm phán được đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giải quyết án người dưới 18 tuổi đạt 91,8%;
  • Tỷ lệ Thẩm phán được đào tạo, tập huấn về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi chỉ đạt 62,79%.
• Người tham gia tố tụng và cơ chế bào chữa: Bị cáo dưới 18 tuổi thực hiện quyền bào chữa qua 3 hình thức: tự bào chữa (khoản 2 Điều 320, Điều 309-311 BLTTHS 2015), nhờ người khác bào chữa (Điều 75, Điều 422) hoặc được cơ quan THTT chỉ định người bào chữa bắt buộc (điểm b khoản 1 Điều 76, Điều 422 BLTTHS 2015 và Điều 10 Thông tư liên tịch 06/2018). Chi phí bào chữa chỉ định do Nhà nước chi trả toàn bộ. Trường hợp bị cáo từ chối nhưng người đại diện không từ chối thì Tòa án vẫn tiến hành xét xử với sự tham gia của người bào chữa được chỉ định.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và làm rõ sự khác biệt giữa hai hệ thống pháp luật thông qua bảng tổng hợp so sánh:

Tiêu chí so sánh	Pháp luật Hàn Quốc	Pháp luật Việt Nam
Cơ chế phân luồng xét xử	Tồn tại 2 quy trình riêng biệt: "Thủ tục xét xử hình sự" (Tòa hình sự) và "Thủ tục xét xử bảo hộ" (Tòa gia đình).	Áp dụng 1 quy trình xét xử hình sự thống nhất có lồng ghép thủ tục tố tụng đặc biệt thân thiện (Chương XXVIII BLTTHS).
Thẩm quyền lựa chọn thủ tục	Công tố viên có thẩm quyền quyết định chuyển hướng sang xử lý bảo hộ hoặc truy tố hình sự.	Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục hoặc xét xử hình sự theo luật định.
Thành phần Hội đồng xét xử	Hội đồng xét xử gồm 01 Thẩm phán duy nhất.	HĐXX sơ thẩm gồm 1 Thẩm phán và 2 Hội thẩm nhân dân (phải có 1 Hội thẩm là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn Thanh niên/chuyên gia tâm lý).
Bố trí phòng xử và trang phục	Mô hình bục xét xử truyền thống có phân cấp độ cao; người THTT mặc trang phục tư pháp chuẩn.	Quy định phòng xử án thân thiện riêng (bàn hình tròn/bầu dục ngang hàng); người THTT mặc thường phục hoặc âu phục giản dị.
Chế định người bào chữa/hỗ trợ	Có sự tham gia của Luật sư bào chữa (án hình sự) hoặc Người hỗ trợ (thủ tục bảo hộ).	Bắt buộc chỉ định người bào chữa nếu bị cáo/người đại diện không mời luật sư; Nhà nước chi trả toàn bộ thù lao.

Về mặt đóng góp khoa học, tác giả đã:

1. Đánh giá toàn diện thực trạng xét xử người dưới 18 tuổi tại Việt Nam dựa trên số liệu khảo sát thực tế (40 Tòa GĐ&NCTN cấp tỉnh/cấp cao; tỷ lệ đào tạo kỹ năng đạt 91,8% nhưng tâm lý học chỉ đạt 62,79%).
2. Chỉ ra các "khoảng trống" trong quy định hiện hành của Việt Nam, như việc thiếu cơ chế phân định rõ ràng giữa biện pháp bảo trợ tư pháp và chế tài hình sự thuần túy như mô hình của Hàn Quốc.
3. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện: mở rộng thẩm quyền và thành lập Tòa GĐ&NCTN tại cấp huyện; chuẩn hóa tiêu chí và đào tạo bắt buộc về tâm lý học, khoa học giáo dục cho Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân; hoàn thiện quy chế phối hợp của người đại diện, nhà trường và tổ chức xã hội tại phiên tòa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ luật học so sánh đối với quy định pháp luật điều chỉnh phiên tòa xét xử người chưa thành niên phạm tội giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Đề tài chưa đi sâu phân tích toàn diện tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự khác như giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố hay giai đoạn thi hành án hình sự đối với người chưa thành niên.

Về mặt dữ liệu thực tiễn, số liệu thống kê trong khóa luận chủ yếu phản ánh tiến trình hoạt động của Tòa Gia đình và người chưa thành niên tại TAND cấp tỉnh và cấp cao (đến giữa năm 2022). Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát thực tiễn áp dụng thủ tục thân thiện tại TAND cấp huyện khi mô hình Tòa GĐ&NCTN được triển khai sâu rộng ở cấp cơ sở, cũng như nghiên cứu khả năng tiếp thu mô hình thủ tục xử lý bảo hộ độc lập của Hàn Quốc vào hệ thống tư pháp người chưa thành niên tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật học, Luật So sánh, Luật Tố tụng Hình sự và Tư pháp người chưa thành niên.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao bao gồm:

• Hệ thống hóa các chuẩn mực quốc tế về tư pháp người chưa thành niên (Công ước CRC, Quy tắc Bắc Kinh, Quy tắc Riyadh);
• Phân tích chi tiết mô hình 2 nhánh tố tụng (xét xử hình sự và xét xử bảo hộ) theo Đạo luật Thanh thiếu niên Hàn Quốc;
• Phân tích thực trạng áp dụng Điều 414, 415, 416, 422 BLTTHS 2015 cùng số liệu đánh giá năng lực đội ngũ Thẩm phán Tòa Gia đình và người chưa thành niên tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Pháp luật Hàn Quốc quy định những loại thủ tục nào để xét xử người chưa thành niên phạm tội? Pháp luật Hàn Quốc quy định hai loại thủ tục độc lập gồm: "Thủ tục xét xử hình sự" do Tòa án hình sự xét xử (nhằm áp dụng hình phạt tư pháp) và "Thủ tục xét xử bảo hộ" do Tòa án gia đình thụ lý (nhằm áp dụng các biện pháp bảo hộ, giáo dục phục hồi).

2. Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án có người dưới 18 tuổi phạm tội tại Việt Nam gồm những ai? Theo quy định tại Điều 254 BLTTHS năm 2015, HĐXX sơ thẩm gồm 1 Thẩm phán và 2 Hội thẩm nhân dân (vụ án nghiêm trọng, phức tạp gồm 2 Thẩm phán và 3 Hội thẩm). Trong đó, bắt buộc phải có một Hội thẩm là giáo viên, cán bộ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi.

3. Tỷ lệ Thẩm phán Tòa Gia đình và người chưa thành niên tại Việt Nam được đào tạo về kỹ năng và tâm lý học đạt mức bao nhiêu? Theo số liệu khảo sát của TAND tối cao (2022) được trích dẫn trong văn bản, tỷ lệ Thẩm phán Tòa GĐ&NCTN được đào tạo, bồi dưỡng về kỹ năng giải quyết án người dưới 18 tuổi đạt 91,8%, trong khi tỷ lệ được đào tạo về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi đạt 62,79%.

4. Quy định chỉ định người bào chữa cho bị cáo là người dưới 18 tuổi tại Việt Nam có tính chất bắt buộc ra sao? Theo điểm b khoản 1 Điều 76 và Điều 422 BLTTHS năm 2015, nếu người bị buộc tội dưới 18 tuổi hoặc người đại diện của họ không mời người bào chữa thì cơ quan THTT bắt buộc phải chỉ định người bào chữa và Nhà nước chi trả toàn bộ chi phí. Nếu bị cáo từ chối nhưng người đại diện hợp pháp không từ chối thì Tòa án vẫn tiến hành xét xử có sự tham gia của người bào chữa chỉ định.

5. Ba mô hình Tòa án người chưa thành niên điển hình trên thế giới được tác giả nêu ra là những mô hình nào? Ba mô hình điển hình gồm: (1) Mô hình an sinh, phúc lợi (ra đời năm 1889 tại bang Illinois, Hoa Kỳ, tập trung chẩn đoán và điều trị); (2) Mô hình tư pháp/trừng phạt - công lý (phát triển từ thập niên 70 thế kỷ XX tại Canada, Anh, Wales); (3) Mô hình Tòa gia đình (áp dụng tại nhiều nước như Canada, Nhật Bản, Thái Lan, Hàn Quốc, Việt Nam nhằm giải quyết hành vi phạm tội gắn liền với hoàn cảnh gia đình).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Hà Phương là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Luật so sánh, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và quy định pháp lý về phiên tòa xét xử người chưa thành niên tại Việt Nam và Hàn Quốc. Thông qua việc phân tích chuẩn mực quốc tế và thực trạng áp dụng Chương XXVIII BLTTHS năm 2015 kết hợp khảo sát hoạt động của 40 Tòa GĐ&NCTN, công trình đã làm rõ những ưu điểm và hạn chế trong tổ chức xét xử thân thiện tại Việt Nam. Các phân tích so sánh với cơ chế xử lý bảo hộ của Hàn Quốc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giá trị nhằm tiếp tục hoàn thiện khung pháp luật tố tụng hình sự và nâng cao chất lượng xét xử người dưới 18 tuổi phạm tội trong tiến trình cải cách tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1.NHUNG VAN DE LY LUAN VE PHIEN TOA XÉT XỬ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHAM TOI 1.Định nghĩa về phiên toà xét xử người chưa thành niên phạm tội Phiên toa xét xử NCTN phạm tội là một trong những khâu quan trong của quá trình to tung của vụ án hình sự Tại phiên toà, trên cơ sở những chúng cứ đã được kiểm tra, công khai, toa én re bên án xác đính bị cáo có tội hay không có tội Theo đó, dé dim bảo quyền và lợi ich hop phép của bị cáo, đặc biệt khi bi cáo là NCTN (chủ thể đặc biéf) thi phap luật quốc tê cũng nhu các quốc gia trên thé giới phải có những quy đính phù hợp với đối tương nay khi họ tham gia phiên toà xét xử NCTN pham tai. Theo quyền sé tay pháp lý thông đụng, thuật ngữ “phiên toà" có nghia là “noi điễn ra hoạt đồng xét xứcủa Toà én nhân din’, hay tác gã Vĩnh Tinh cho rằng phiên toà là “Jan Toà hop đề xứ án: phiên toà dei hình" 2. Theo như thạc ‹ Ngô Thi Minh Ngoc thi phiên toa có thể được hiệu là “một phiên hợp đặc biệt và các trình tư của phiên hop nay do pháp luật về tố ang quy dinh chặt chế, mà ở đó Hồi đồng xét xứ vụ. án không thé hy} tiên thêm, bot các bước trong quá trình xét xứ hoặc làm sai các trình tự này: “Ẻ Như vậy, về cơ bản, định: nghia phiên toa được nhiéu tác giả, nhà nghiên cứu có cùng chung quan điểm đó lả phiên hop toa ấn mở ra để xét xử một vụ án cụ thể nào đó.

Mặc dù không có quy đính giải thích từ “phiên toà" trong các văn bản pháp luật, nung từ việc tổng hợp các đính nghiia “phiên toa” dựa trên sách báo thi theo tác giả: “phiền toà là một phiên hợp đặc biệt được tô chức tại phòng xứ dn và tại phiên hop đó, Hội đồng xét xứ phải tudn theo các quy định chang và các guy đình về trình tự của phiên hop do pháp luật về tô ang guy ảnh chặt chế dé xét xứ một vụ dn cụ thénào đó.” Phiên toà xét xử NCTN phạm tội là phiên toa có đối tượng xét xử vô cùng đặc biệt đó là NCTN. Bởi vì điều đặc biệt này nên ở mỗi quốc gia khác nhau, tuy thuộc vào đều kiện, quan điểm, các quốc gia sẽ xây dụng nên mô hình toa án dành cho NCTN pixù hợp với hoàn cảnh Các mô hình Tòa chuyên trách dành cho NCTN khá da dang và mỗi mô hình đại điện cho một cách tiép cận pháp luật dé ứng phó với những van dé đang ảnh hưởng tới trẻ em, thanh thiéu nién và các gia đănh Một sô mồ hành chỉ tap trung xử lý trễ em vi phạm pháp luật, số khhác lại kết hop giữa nhiém vu tư pháp NCTN và bảo vệ trẻ em trong cùng mot hé ' V6 Quang Nhan (1987), SỐ tạp pháp bi phổ thông Neb. Sattật, Hà Nội, 270. ` Vinh Tash (2006), Từ điện niéng việt, Nxb, Lao động, Hi Nội,tr 968.

ể ˆ Ngô Thị Minh Ngọc (2000), Thử ae xét xứ các vụ án đin sự tại phiên toà sơ thẫm, Luận văn thạc sĩ tật học, Học viên chính trị quốc gia Ho Chi Minh, Ha Nội,tr 11. 4 thông Trong khi cũng có những nước đặt sự tập trung vào gia dinh và đặt các điêu luật liên. quan tới trễ em vào bồi cảnh rộng hơn là gia đỉnh của các em † Bên canh đó, pham vi những loại việc nào thuộc thêm quyền của Toà anGD&NCTN theo pháp luật của mô: nước lại khác nhau, tuy thuộc vào điêu kiện kinh tế, xã hội va khả nang bão đêm thực thi có hiệu quả trên thực tê. Khi thực hiện phiên toà xét xử NCTN, HDXX là chủ thé THTT và ho phải tuân thủ theo các nguyên tắc của chuan mực quốc té.

Hoạt động tổ tung vên là mô trường căng thing dé áp lực, dé ảnh hưởng tới các quyền của người tham gia tổ tụng nều người THTT không tuân. thủ chặt chế các nguyên tắc trong tô tụng Đối với trẻ em, van dé nay cảng có nguy cơ cao hon so với các đôi tượng khác. Do đó, pháp luật phải có sự tách bach thủ tueTTHS đổi với tré em theo hướng TTTT nhe nhàng hon, gan gi, thân thiện hơn với trễ em, plxù hợp với tâm. ly, lứa tuổi của họ.

V ới mô hành xétxử thân thiện, vì tré em, các quyên của trẻ em trang TTHS sẽ được bão đâm một cách tốt nhất. Ở mô hành này, moi chủ thé THTT đều phải đâm bảo mục tiêu chưng là bão vệ tré em Ý Phiên toà xét xử NCTN phạm tội là phiên toa có cách thức tổ chức và vận hành phiên tòa có những yêu tổ đặc trung thé hiện tinh than phiên toà thân thiện vì trẻ em. Đâu tiên phãi kế tới hình tInic tô chức phiên tòa — xét xử kín Bồ trí phòng xử én thân thiên, tạo cảm giác gan gũi cho NCTN. Trang phuc của người THTT tại phiên.

toà phải thân thiên để NCTN có được sự binh fink, tâm thé cân bằng dé trực điện nhìn nhận về 1éi lâm của minh Quy định về trình tự, thủ tục tại phiên toa vẫn sẽ gồm các thủ tục: thủ tục bat đầu tiên toa, thủ tục tranh tục, nghi án và tuyên án. Phiên toà xétxữ NCTN pham tội là phiên toà xét xử có đối tương bị xét xử đó làNCTN. Theo đó, NCTN là nhiing người chưa hoàn toàn phát triển day đủ về nhân cách, thé chất, hành vi cũng nhu chưa phát triển toàn diện về tâm, sinh ly, là đôi tương dé tôn thương và cần được pháp luật quan tâm bảo vệ. Theo Điều1 Công ước về quyền trẻ em (CRC) nam 1989 của Liên Hợp quốc đã định nghiia: “Trẻ em có nghitala bắt lỳ người nào dưới 18 tdi, trừ trường hop pháp luật có thé được áp đụng với trẻ em đó quy dinh trôi thành niễn sém hơn)”.

Cac văn kiện quốc tế sử dụng thuật ngữ như “mánor”, “junenile” (thường sử dụng gin với tội pham hình sự), “adolescent” (vi thênh viêr) hoặc “a child” (rẻ em) đều là người dưới 18 tudi theo quy định của CRC. Pháp luật quốc tế biện nay có khoảng hơn 80 văn kiện quốc tê (Công ước, tuyên ngôn,.) trực tiếp hoặc gián tiếp quy inh hoặc có liên quan đến. + Trường Đại học Luật Hi Nội 2017), Quyén của NCIN rong phép luật hin sự một sổ trước trên the giới và Janhnginém cho Việt Nam, Ky yêu hội thảo khoa học , Ha Nội, tr. Ý Trường Đại học Luật Hà Nội 2023), 8ó Hinh phiên toà tiên điên vì trể em trong TTHS Kỹ yău bôi thảo Khoa học, Hà Nội,28-29.

wiéc bảo vệ quyền trẻ em. Từ khi ra đời, trẻ em đã có day đủ các quyên cơ bản của cơn người, nhưng “cén non not về thé chất và trí tué, cẩn được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kế cả sự bảo về thích hợp về mặt pháp li, trước cũng như sau kid ra đời" § Day là quy đính mở, trong đó tuôi 18 được coi là mức tiêu chuẩn nhung không có đính, bắt buộc ở mọi quốc gia. Công ước đã đưa ra mt định ng†ấa về trẻ em (child), nhung NCTN (rwentle) thi không được đính ngiữa. Các quy tắc của Liên hợp quốc về bảo vệ NCTN bi tước đoạt tự do có đính ngiấa tại điểm a Quy tắc 11 về người đưới 18 tuổi: “NCTNIà người đưới 18 hổi” TCác quy tắc tiêu chuẩn téi thiểu của Liên hợp quốc về hoạt động tư pháp đối với NCTN, 1985 đưa ra nhận Gin: “NCTN là một trẻ em, hoặc một thanh thiêu nién theo những hệ thông pháp luật tương ứng sẽ được xử |ý về một hành vi vi pham pháp luật theo cách khác với người trưởng thành "Ê (Quy tắc2 2()): Quy tắc Riyath về phòng ngửa pham pháp ở NCTNỸ dù không đưa ra khái niém về NCTN song thông qua các quy đính, bộ quy tắc đưa ra nhân định NCTN là người dưới 18 tuổi.

Tuy nhiên, do sự phát triển của từng quốc gia là khác nhau, nên khái niém NCTN ở các quốc gia cũng khác nhau Vì vậy, bên canh việc đưa ra khái niém này thi Công ước về Quyền trẻ em vẫn cònnhitng điều khoăn để ngõ cho các rước quy đính về đô tuổi cho NCTN, thêm chí ngay trong một quốc gia các văn bản pháp luật cũng quy định không thông nhất về vân dé này 19 Dưới góc đô pháp luật quốc tế, người đưới 18 tuổi đều được biểu là “NCTN” hoặc là “rẻ em”. Tuy nhiên van có một nét khác biệt nhé khi nghién cứu trong phép luật tư pháp hình. sự Khá niém “tré em” thường được sử dụng ở bình điện chung dé chi đôi tương dé bi tô thương, cần được hưởng các lợi ích và sự bảo vệ đặc biệt. Trẻ em xuất hiện trong hệ thống pháp luật với tư cách1à nạn nhân của tôi pham, là nhân chứng cưng cấp lời khai về tội pham Trong khi đó, NCTN khi xuất hiện trong lính vực tư pháp bình sự, ho thường có tư cách là người phạm tdi, là bi can hoặc bi cáo.

a Như vậy, về cơ bản, phap luật Viét Nam và pháp luật quốc té đều quy đính, người dưới 18 tudi là NCTN. Như vậy, NCTN là “#gười đưới 18 di * Liên hợpquốc (1989), Công ước :) Liên hợp.quốc ve Quyin tr em. ˆ Liên hợp guộc (1990), Các quy tắc của Liền hợp quộc về bio vi NCTN bi tước đoạt tự do. * Liên hợp guốc (1985), Các quy tắc tiêu chuẩn tôi thiểu của Liên hợp quốc về hoat động tưpháp đổi vớingười yị thành niền (Các quy tắc Bắc Kh).

° Liên hiệp quốc (1990), Quy tắc Riyath vé phòng ngừa pham phip ở NCTN. `! Nguyễn Him Thái 2013), Ap dove pháp luật rong TIES @ gia {don ‹ so thân) đốt với NỮTNphưmtốt cña TAND tinh Nghệ Ariaén xp - Mbt tổ vấn để lý luận và duc nig, Luận văn thạc sĩ Luậthọc, Trường Đại học Luật Ha Nội, Ha Nội,tr. `! Trường Đại học Luật Hi Nội (2020), Giáo minh Từ pháp adi với NCIN Nob Tự pháp, Hà Nội tr. 6 Phiên toà xét xử NCTN phạm tôi chính là giai đoạn xét xử vụ án NCTN pham tdi và là một trong những giai đoạn của TTHS.

TTHS là trình tự, thủ tục giải quyết vu án bình sự theo quy đính của pháp luật gôm các hoạt động khởi tô, điêu tra, truy t6, xét xử và thi hành. án hình sự Quá trình giai quyết vụ án hình sự trẻ: qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó, xét xử vụ án hình sự đóng vai tro quan trong Theo Tử điển tiéng V iệt năm 2004, “xét xử” được hiểu là việc “xem xétva xứ các vu đa}?