Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH CÁC TỘI XÂM PHẠM TÌNH DỤC TRẺ EM 1. Khái niệm và đặc điểm định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em 1. Khái niệm định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em Định tội danh là khái niệm được nhiều học giả nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận và đưa ra các định nghĩa khác nhau. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: GS.
Võ Khánh Vinh có quan điểm: Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lí khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định [50, tr. Lê Cảm cho rằng: “Định tội danh là quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa TNHS một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật” [6, tr. Trong khi đó, TS. Phạm Văn Beo có quan điểm: “Định tội danh là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã được thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong Bộ luật hình sự” [3, tr.
8 luan an Có thể thấy, các quan điểm trên đều có những điểm hợp lý và thống nhất ở việc: Nội dung định tội danh về bản chất là đối chiếu, so sánh và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng quy định trong BLHS. Trong BLHS năm 2015 hiện hành thì nhóm tội xâm phạm tình dục trẻ em được quy định tại Chương XIV thuộc nhóm các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người. Trong đó, “Trẻ em là người dưới 16 tuổi” [27, Điều 1]. Những tội này có thể chia làm 03 nhóm: Nhóm các tội xâm phạm tính mạng; Nhóm các tội xâm phạm sức khỏe; Nhóm các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự [35, tr.
Nhóm tội xâm phạm tình dục trẻ em thuộc các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người, bao gồm: Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142), tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 144), tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 145), tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi (Điều 146) và tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm (Điều 147) (bên cạnh nhóm các tội khác xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người bao gồm: tội mua bán người; tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em; tội làm nhục người khác và tội vu khống). Đây là “những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS thực hiện một cách cố ý gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho nhân phẩm, danh dự của con người” [1, tr.38] và có bản chất là hành vi xâm hại tình dục trẻ em, “dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức” [27]. Hay cụ thể hơn theo khoản 1 Điều 2, Nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP ngày 01/10/2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật hình sự (Nghị quyết 06/2019): “Xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 16 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 16 tuổi và sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích 9 luan an mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức (ví dụ: Hoạt động xâm hại tình dục được thực hiện do đồng thuận với người dưới 13 tuổi); do cưỡng bức, do hứa hẹn các lợi ích vật chất (tiền, tài sản) hay các lợi ích phi vật chất (ví dụ: Cho điểm cao, đánh giá tốt, tạo cơ hội tiến bộ. Từ những phân tích trên và tiếp thu những yếu tố hợp lý trong các quan điểm của các học giả, tác giả đưa ra khái niệm định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em như sau: Định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án nhằm xác định sự phù hợp giữa hành vi thực tế đã thực hiện với cấu thành tội phạm cụ thể quy định tại một trong các Điều 142,144, 145, 146 hoặc 147 của BLHS năm 2015, từ đó xác định một người có phạm tội về xâm phạm tình dục trẻ em hay không, nếu phạm tội thì theo điểm, khoản, điều luật nào của Chương XIV của BLHS năm 2015.
Đặc điểm định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em Từ khái niệm định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em, có thể rút ra các đặc điểm cơ bản của hoạt động này như sau: - Định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em là một quá trình nhận thức lý luận, dạng hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật (theo BLTTHS năm 2015 là những Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra gồm: a) Các cơ quan của Bộ đội biên phòng; b) Các cơ quan của Hải quan; c) Các cơ quan của Kiểm lâm; d) Các cơ quan của lực lượng Cảnh sát biển; đ) Các cơ quan của Kiểm ngư; e) Các cơ quan của Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; g) Các cơ quan khác trong Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. - Định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em là định tội danh đối với một loại tội phạm cụ thể trong nhóm tội này gồm: Tội hiếp dâm người dưới 16 10 luan an tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi, tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm. Ngoài những đặc điểm chung của định tội danh với tư cách là hoạt động nhận thức có tính logic của con người, thì định tội danh đối với nhóm tội này có đặc điểm riêng liên quan đến đặc điểm của hành vi xâm phạm tình dục trẻ em (dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 16 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 16 tuổi và sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức (ví dụ: Hoạt động xâm hại tình dục được thực hiện do đồng thuận với người dưới 13 tuổi); do cưỡng bức, do hứa hẹn các lợi ích vật chất (tiền, tài sản) hay các lợi ích phi vật chất (ví dụ: Cho điểm cao, đánh giá tốt, tạo cơ hội tiến bộ.) xảy ra trong thực tế khách quan và quy định của BLHS về tội phạm này. - Chủ thể định tội danh phải đối chiếu, so sánh và đưa ra kết luận, về việc có hay không có sự phù hợp giữa hành vi xâm phạm tình dục trẻ em xảy ra trong thực tế với quy định pháp luật quy định tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi hoặc tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm trong BLHS hiện hành.
Việc này đòi hỏi các chủ thể định tội danh phải có năng lực, phẩm chất, kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm. Sau khi đã xác định một hành vi cụ thể là hành vi phạm tội thì tiếp đến việc định tội danh cần xác định hành vi đó được quy định trong điều luật nào của BLHS. Trong quá trình định tội danh, các chủ thể phải sử dụng các biện pháp kỹ thuật pháp lý và phát triển theo những quy luật logic nhất định. - Định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em (định tội danh chính thức) phải tuân theo những thủ tục chặt chẽ về mặt tố tụng theo quy định của BLTTHS hiện hành.
11 luan an - Định tội danh các tội xâm phạm tình dục trẻ em là một quá trình phức tạp, đòi hỏi phải tiến hành một cách tuần tự từ cái chung đến cái riêng, theo từng bước và giai đoạn nhất định. Định tội danh là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự bao gồm việc tiến hành đồng thời ba quá trình: 1. Xác định đúng, khách quan các tình tiết thực tế của vụ án; 2. Nhận thức đúng nội dung của các quy định trong Bộ luật Hình sự; 3.