CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ THUÊ NGOÀI DỊCH VỤ KẾ TOÁN VÀ CHẤT LƯỢNG BCTC 1.1 Nghiên cứu về chất lượng BCTC Có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới có liên quan đến chất lượng BCTC cũng như xác định các nhân tố tác động đến BCTC. Do chất lượng BCTC rất khó để quan sát trực tiếp nên các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều biện pháp đo lường khác nhau. Thông thường có hai phương pháp chính để đo lường chất lượng BCTC đó là: đo lường theo đặc điểm chất lượng và đo lường theo chất lượng lợi nhuận.1 Nghiên cứu đo lường chất lượng BCTC theo đặc điểm chất lượng Một trong những nghiên cứu điển hình cho phương pháp này là nghiên cứu của Beest, F. Nghiên cứu đã sử dụng 231 BCTC từ các công ty được niêm yết trên thị trường chứng khoán Hoa Kỳ, Anh và Hà Lan từ 2005-2007 để đánh giá chất lượng BCTC.
Những phát hiện đã nhận thấy rằng công cụ đo lường được sử dụng trong nghiên cứu này là cách tiếp cận hợp lý và đáng tin cậy để đánh giá một cách toàn diện chất lượng của các BCTC. Trong nghiên cứu này, tác giả đã xây dựng 21 khoản mục để đo lường 5 đặc điểm chất lượng của FASB và IASB gồm: sự thích hợp, trình bày trung thực, có thể so sánh được, có thể hiểu được và tính kịp thời. Để đánh giá độ tin cậy của 21 khoản mục này nghiên cứu đã kiểm tra độ tin cậy của thang đo bằng hệ số UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Krippendorff alphalfa và hệ số Cronbach alpha. Cả hai kết quả đều cao để đảm bảo độ tin cậy của thang đo.
Tiếp cận theo một hướng nghiên cứu khác, Terzungwe (2013) “Chất lượng BCTC của các công ty ở Nigeria” đã đánh giá chất lượng BCTC trên quan điểm của người sử dụng thông tin từ BCTC. Nghiên cứuđã tiến hành 100 câu hỏi cho những người trả lời từ bảy nhóm người sử dụng được lựa chọn ngẫu nhiên ở Nigeria. Từ các bằng chứng thu thập được nghiên cứu đã kết luận rằng chất lượng BCTC các công ty Nigeria được đánh giá là vừa phải bởi người sử dụng thông tin kế toán ở Nigeria có tính đến các phẩm chất báo cáo về tính dễ hiểu, tính phù hợp, tính nhất quán, tính so sánh, độ tin cậy, tính khách quan và đầy đủ.2 Nghiên cứu đo lường chất lượng BCTC theo chất lượng lợi nhuận Do những hạn chế của phương pháp đo lường chất lượng BCTC theo đặc điểm chất lượng nên nhiều nhà nghiên cứu đã tiến hành đo lường theo chất lượng lợi nhuận vì phương pháp này phân tích dựa trên những số liệu có sẵn trên BCTC của các công ty. Các tác giả trước đây thường sử dụng 2 nhóm mô hình để đo lường chất lượng BCTC theo chất lượng lợi nhuận: mô hình kế toán dồn tích và mô hình giá trị thích hợp của thông tin kế toán.
Một số nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng BCTC đo lường thông qua chất lượng lợi nhuận: Nghiên cứu của Ball, R. (2005) về “Chất lượng lợi nhuận của các công ty tư nhân ở Vương quốc Anh” có kết quả cho thấy BCTC của các công ty tư nhân thật sự có chất lượng thấp. Chất lượng thu nhập trung bình của các công ty tư nhân giảm đáng kể so với các công ty cổ phần đại chúng mặc dù BCTC đã được kiểm toán và chứng nhận là tuân thủ theo các chuẩn mực kế toán., & Schrad (2010) trong nghiên cứu “Đánh giá các vấn đề, yếu tố quyết định và hậu quả của đo lường chất lượng BCTC bằng chất lượng UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 lợi nhuận” đã xác định các yếu tố quyết định đến chất lượng BCTC bao gồm (1) đặc điểm công ty, (2) các hoạt động BCTC, (3) quản trị và kiểm soát, (4) kiểm toán, (5) các ưu đãi về thị trường vốn và (6) các yếu tố bên ngoài., (2011) với đề tài “ Đạo đức kinh doanh và chất lượng BCTC: bằng chứng tại Hàn Quốc” cũng đã nghiên cứu về mối quan hệ giữa đạo đức kinh doanh với chất lượng BCTC dựa trên mô hình kế toán dồn tích. Nghiên cứu kết luận rằng các công ty có mức độ cam kết đạo đức cao hơn sẽ trình bày BCTC có chất lượng tốt hơn các công ty có mức cam kết thấp hơn.
Kết quả cũng phù hợp với dự đoán của tác giả rằng các công ty có mức độ cam kết đạo đức cao hơn tham gia vào việc quản lý thu nhập ít hơn, báo cáo thu nhập một cách bảo thủ hơn và dự đoán dòng tiền mặt tương lai chính xác hơn so với những công ty có cam kết đạo đức thấp hơn Trong nghiên cứu của Hashim, H. (2012) về “Ảnh hưởng của văn hoá đến chất lượng BCTC tại Malaysia - một đất nước đa sắc tộc” đã sử dụng mô hình kế toán dồn tích để đo lường chất lượng BCTC và kiểm tra mối quan hệ giữa sắc tộc và chất lượng BCTC. Kết quả là không tìm ra mối quan hệ giữa sắc tộc của Chủ tịch, sắc tộc của CEO và chất lượng dồn tích và các công ty do người Malaysia quản lý có chất lượng BCTC cao hơn. Nghiên cứu của Ahmed, A.
Dữ liệu nghiên cứu được trích từ 12 công ty sản xuất tại Bangladesh. Kết quả cho thấy cấu trúc của công ty có ảnh hưởng tích cực đáng kể trong việc xác định chất lượng BCTC của các công ty sản xuất ở Bangladesh. Trong nghiên cứu của Hope, O. (2013) “Chất lượng BCTC của các công ty tư nhân ở Mỹ” đã sử dụng lại mẫu dữ liệu UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.000 công ty tư nhân từ năm 2001 đến 2009 được tạo ra bởi Sageworks Inc để thực hiện một cuộc điều tra quy mô lớn về chất lượng BCTC của các công ty tư nhân ở Mỹ.
Hope đã so sánh chất lượng BCTC giữa công ty tư nhân với công ty cổ phần, kết quả cho thấy chất lượng BCTC của công ty tư nhân thấp hơn đáng kể so với công ty cổ phần. Nguyên nhân là do các nhà đầu tư và các bên liên quan có yêu cầu thông tin tài chính có chất lượng cao hơn. Các nhà nghiên cứu tại Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến chất lượng BCTC. Các công trình tiêu biểu như sau: Luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Hồng Phương (2012) “BCTC các công ty cổ phần niêm yết trên Sở GDCK thành phố Hồ Chí Minh” đã nghiên cứu về các vấn đề còn tồn tại trong việc trình bày cũng như công bố BCTC của các công ty cổ phần niêm yết trên HOSE.
Tác giả đã phát hiện những nguyên nhân bên ngoài như: hệ thống chuẩn mực chưa hoàn thiện, cơ chế pháp lý, chất lượng dịch vụ kiểm toán độc lập và nguyên nhân quan trọng khác là xuất phát từ mô hình quản trị công ty liên quan đến trách nhiệm của hội đồng quản trị, nhà quản lý, ban kiểm soát. Trong bài báo “Một số ý kiến về chất lượng BCTC của doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam” của Võ Văn Nhị - Trần Thị Thanh Hải được đăng trên Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật (Trường đại học Kinh tế - Kỹ thuật Bình Dương) - kỳ số 2 06-2013 đã tìm hiểu đánh giá chất lượng BCTC các DNNVV ở Việt Nam hiện nay và đưa ra một số giải pháp để góp phần nâng cao chất lượng BCTC nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu sử dụng của các đối tượng khác nhau trong điều kiện nền kinh tế phát triển và hội nhập sâu rộng. Tác giả đã tổng hợp được hai nhóm nhân tố chính tác động đến chất lượng BCTC các nhân tố tác động từ bên trong (công tác tổ chức quản lý, người làm công tác kế toán) và các nhân tố tác động từ bên ngoài (khung pháp lý về kế toán cho DNNVV, đối tượng sử dụng thông tin và nhu UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 cầu thông tin). Dựa vào các nhân tố tác động, tác giả đã được một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng: hoàn thiện các quy định pháp lý về về lập và trình bày BCTC, tăng cường vai trò quản trị doanh nghiệp trong kiểm soát và đánh giá chất lượng BCTC, nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm của bộ phận kế toán, mạnh dạn trong đầu tư ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và công tác kế toán, kiểm soát và đánh giá chất lượng thông tin.
Nghiên cứu của Nguyễn Trọng Nguyên (2015) về “Tác động của quản trị công ty đến chất lượng thông tin BCTC tại các công ty niêm yết ở Việt Nam” qua đó đánh giá các yếu tố quản trị công ty bên trong tác động như thế nào đến chất lượng thông tin BCTC. Để đo lường chất lượng thông tin BCTC, tác giả sử dụng 16 thang đo dựa trên các đặc tính chất lượng của FASB (2010) và IASB (2010). Các thang đo này được kiểm định về độ tin cậy và giá trị của chúng. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng thông tin BCTC của các công ty niêm yết Việt Nam là dưới mức trung bình.
Sau khi phân tích hồi quy cho thấy rằng hầu hết các biến quản trị công ty đều có sự tác động đến chất lượng thông tin BCTC, đồng thời chất lượng thông tin BCTC và sự tác động của QTCT chịu sự ảnh hưởng của quy mô công ty và tỷ vốn nhà nước trên vốn điều lệ. Hạn chế của nghiên cứu là tác giả sử dụng 16 thang đo để đo lường 5 đặc tính chất lượng của FASB và IASB nhưng thang đo chỉ có giá trị trong hiện tại vì trong tương lai những tiêu chuẩn này sẽ thay đổi theo hướng hoà nhập quốc tế. Một hướng nghiên cứu khác là của Phạm Quốc Thuần (2016) về “Các nhân tố tác động đến chất lượng thông tin BCTC trong các doanh nghiệp Việt Nam” đã xây dựng thang đo đo lường và các nhân tố tác động chất lượng thông tin BCTC. Tác giả khảo sát 269 doanh nghiệp có trụ sở chính chủ yếu tại TPHCM.
Kết quả từ nghiên cứu định tính cho thấy 10 nhân tố có mối quan hệ có ý nghĩa thống kê đến chất lượng thông tin BCTC. Kết quả kiểm định hồi qui cho thấy có 8 nhân tố UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 tác động ở mức có ý nghĩa thống kê. Trong các nhân tố tác động đến chất lượng thông tin BCTC, có hai nhân tố được xem là đặc thù riêng của nghiên cứu này (Áp lực từ thuế và chất lượng phần mềm kế toán).