CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1. Lý do chọn đề tài Dầu thô luôn là loại hàng hóa mà những biến động giá cả của nó thu hút được sự chú ý đặc biệt của tất cả các quốc gia, kể cả nước xuất khẩu cũng như nước nhập khẩu dầu. Có người nghĩ rằng thế giới đang trên lộ trình dành cho các nguồn năng lượng tái tạo và hạt nhân; Tuy nhiên, đó chỉ là một nhận xét không hiện thực. Than, dầu, khí đốt được xác định là nguồn năng lượng chính đến năm 2030 (Deutch, 2010).
Theo Lund (2008): trong năm 2006, thế giới tiêu thụ 83,7 triệu thùng dầu mỗi ngày và gần một ngàn thùng dầu mỗi giây. Các dự báo mới nhất của IEA dự đoán một cơn khát dầu toàn cầu vào năm 2015 là 99 triệu thùng dầu mỗi ngày và năm 2030 là 116 triệu thùng. Tại châu Âu, tình hình cũng không khác biệt. Vì vậy, đây rõ ràng không phải là sự kết thúc của thời đại dầu và trong những lời của Javier Solana, phát ngôn viên ngoại giao của EU, ông nói, "Chúng ta nên đi để tìm kiếm thêm dầu và khí đốt." Tất cả các ngành trong nền kinh tế đều chịu ảnh hưởng to lớn của ngành xăng dầu.
Khi giá dầu biến động, chắc chắn giá cả các mặt hàng khác cũng biến động theo, từ đó gây tác động đến tính ổn định của nền kinh tế và đặc biệt là tác động đến đời sống của người dân. Cú sốc giá dầu năm 1970 cùng với những hệ lụy đi kèm theo nó đã khiến cho nền kinh tế toàn cầu rơi vào tình trạng khủng hoảng: lạm phát cao, tỉ lệ thất nghiệp gia tăng, sản lượng sụt giảm một cách nghiêm trọng. Đồng thời, sự mất cân bằng liên tục của cán cân thương mại cũng đã gióng lên hồi chuông báo động cho những nhà điều hành chính sách trên khắp thế giới bởi ảnh hưởng mạnh mẽ của giá dầu tới các nền kinh tế có hoạt động xuất nhập khẩu. Việt Nam là quốc gia nhập khẩu xăng dầu ròng, nước ta tuy có xuất khẩu dầu mỏ nhưng sản phẩm lại chỉ là dầu thô chưa qua xử lý, còn xăng dầu thì hầu như phải nhập khẩu từ nước ngoài.
Điều này khiến giá xăng dầu nhập khẩu phụ thuộc chặt chẽ vào giá xăng dầu thế giới, do đó nền kinh tế trong nước cũng không thể TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 tránh khỏi những hệ quả do các cú sốc trong giá dầu thế giới gây ra. Vì thế, việc phân tích và tìm hiểu tác động của giá dầu thế giới lên các yếu tố vĩ mô ở Việt Nam sẽ rất cần thiết. Đặc biệt là cán cân thương mại do cân bằng cán cân thương mại luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam. Việt Nam luôn phải đối mặt với tình trạng thâm hụt cán cân thương mại liên tục trong nhiều năm qua và chỉ có thặng dư trong vài năm gần đây.
Tuy nhiên mức độ thặng dư là rất thấp và khả năng tình hình nhập siêu trở lại là rất cao. Đã có rất nhiều bài nghiên cứu về nguyên nhân gây ra tình trạng thâm hụt cán cân thương mại ở Việt Nam, nhưng vẫn chưa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích ảnh hưởng của giá dầu đến cán cân thương mại, trong khi đó tác động của giá dầu thế giới đến nền kinh tế là rất lớn. Chính vì lý do đó, tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu “Ảnh hưởng của giá dầu đến cán cân thương mại ở Việt Nam” để tìm hiểu vai trò của giá dầu đối với cán cân thương mại ở Việt Nam trong thời kỳ 2000 - 2014. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Mục tiêu của bài nghiên cứu là kiểm định mối quan hệ giữa cú sốc giá dầu thế giới và cân bằng cán cân thương mại ở Việt Nam trong giai đoạn từ quý 1/2000 đến quý 4/2014, cụ thể như sau: - Tìm hiểu tác động ngắn hạn và mối quan hệ dài hạn giữa cán cân thương mại với giá dầu, tỷ giá hối đoái và lỗ hổng sản lượng.
- Tìm ra hướng của mối quan hệ giữa cú sốc giá dầu và sự mất cân bằng thương mại ở Việt Nam giai đoạn 2000-2014. Phương pháp nghiên cứu Để phân tích tác động ngắn hạn và xác định mối quan hệ cân bằng trong dài hạn giữa các biến số, nghiên cứu sử dụng kiểm định bound test dựa trên mô hình nghiên cứu ARDL của Pesaran (2001) cho dữ liệu chuỗi thời gian ở Việt Nam từ quý 1/2000 đến quý 4/2014. Bên cạnh đó còn thực hiện thống kê mô tả dữ liệu, các phương pháp kiểm định sự phù hợp của mô hình khác. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Câu hỏi nghiên cứu 1) Giá dầu trên thế giới có tác động đến cán cân thương mại Việt Nam hay không? 2) Sự mất cân bằng thương mại ở Việt Nam còn do yếu tố nào khác gây ra hay không? 3) Tác động ngắn hạn và dài hạn của các yếu tố này đến cán cân thương mại như thế nào? Phần còn lại của bài nghiên cứu được cấu trúc như sau. -Chương 2 trình bày tổng quan về lý thuyết và một số kết quả nghiên cứu trước đây. -Chương 3 trình bày phương pháp nghiên cứu. -Chương 4 trình bày nội dung và kết quả nghiên cứu.
-Chương 5 kết luận bài nghiên cứu và đưa ra một số khuyến nghị. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2. Tổng quan lý thuyết Cán cân thanh toán, hay còn gọi là cán cân thanh toán quốc tế, ghi chép những giao dịch kinh tế phát sinh của một quốc gia với các quốc gia khác trên thế giới trong một thời kỳ nhất định. Những giao dịch này có thể được tiến hành bởi các cá nhân, các doanh nghiệp cư trú trong nước hay chính phủ của quốc gia đó.
Đối tượng giao dịch bao gồm các loại hàng hóa, dịch vụ, tài sản thực, tài sản tài chính, và một số chuyển khoản. Thời kỳ xem xét có thể là một tháng, một quý, song thường là một năm. Tài khoản vãng lai (còn gọi là cán cân vãng lai) trong cán cân thanh toán của một quốc gia ghi chép những giao dịch về hàng hóa và dịch vụ giữa người cư trú trong nước với người cư trú ngoài nước. Tài khoản vãng lai là thước đo rộng nhất của mậu dịch quốc tế về hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia.
Tài khoản vãng lai bao gồm 4 thành phần sau: - Cán cân thương mại - Cán cân dịch vụ - Thu nhập - Chuyển giao vãng lai TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Minh họa tổng quát tài khoản vãng lai Đo lường giá trị giao dịch của hoạt động xuất 1. Cán cân nhập khẩu hàng hóa. Đây là thành phần chủ yếu thương mại của tài khoản vãng lai. Đo lường giá trị xuất khẩu và nhập khẩu dịch vụ giữa các nước.
Các dịch vụ quốc tế phổ biến 2. Cán cân nhất là dịch vụ ngân hàng, dịch vụ du lịch, dịch dịch vụ vụ hàng không, dịch vụ xây dựng bởi các công ty nội địa thực hiện ở nước ngoài. Thu nhập vãng lai đi kèm với các khoản đầu tư Các thành đã được thực hiện trong những thời kỳ trước đó. phần của tài Bao gồm phần thu nhập ròng từ công ty con ở khoản vãng 3.
Thu nhập nước ngoài chuyển về cho công ty mẹ ở trong lai nước, tiền lương và tiền thưởng của những người lao động ở nước ngoài chuyển về… Ghi nhận các khoản thanh toán phát sinh liên quan đến việc thay đổi quyền sở hữu của một loại tài sản nào đó, tài sản thực hoặc tài sản tài 4. Chuyển chính. Bất kỳ các giao dịch nào có tính một giao vãng lai chiều từ quốc gia này đến quốc gia khác (quà tặng, hàng viện trợ, cứu trợ nhân đạo,.) đều được phản ánh lên cán cân chuyển giao vãng lai. (Nguồn: Sách Tài chính quốc tế, ĐH Kinh tế TP.HCM, năm 2011) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Cán cân thương mại là một mục nằm trong tài khoản vãng lai của cán cân thanh toán quốc tế.
Bài nghiên cứu chủ yếu thảo luận về biến động cán cân thương mại hơn là tài khoản vãng lai, bởi vì cán cân thương mại là một bộ phận quan trọng trong cán cân vãng lai, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam thì cán cân thương mại hàng hóa luôn chiếm tỷ trọng lớn trong cán cân vãng lai. Do đó, thông qua việc phân tích, ta có thể thấy được tầm quan trọng của cán cân thương mại đối với nền kinh tế nói riêng và của tài khoản vãng lai nói chung. Cán cân thương mại ghi lại những thay đổi trong xuất khẩu và nhập khẩu của một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định (quý hoặc năm) cũng như mức chênh lệch giữa chúng (xuất khẩu trừ đi nhập khẩu). Khi mức chênh lệch là lớn hơn 0, thì cán cân thương mại có thặng dư.
Ngược lại, khi mức chênh lệch nhỏ hơn 0, thì cán cân thương mại có thâm hụt. Khi mức chênh lệch đúng bằng 0, cán cân thương mại ở trạng thái cân bằng. Cán cân thương mại theo xuất nhập khẩu Theo góc độ xuất nhập khẩu, cán cân thương mại là phần chênh lệch giữa giá trị xuất khẩu và giá trị nhập khẩu của một nước trong một khoảng thời kỳ xác định. Nếu cán cân thương mại của một quốc gia có giá trị dương thì quốc gia đó đang ở trong tình trạng thặng dư thương mại (giá trị xuất khẩu vượt quá giá trị nhập khẩu), còn nếu cán cân thương mại có giá trị âm thì quốc gia đó đang bị thâm hụt thương mại (giá trị nhập khẩu vượt quá giá trị xuất khẩu).
Cán cân thương mại (TB) = Giá trị xuất khẩu (X) – Giá trị nhập khẩu (M) Cán cân thương mại thặng dư khi (X – M)> 0. Thặng dư thương mại làm tăng lượng tài sản của nền kinh tế. Ngoài ra, thặng dư còn góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo thêm công ăn việc làm mới, tăng tích lũy quốc gia dưới dạng ngoại hối, tạo uy tín và tiền đề để đồng nội tệ tự do chuyển đổi. Ngược lại khi (X – M)< 0 thì cán cân thương mại bị thâm hụt.
Nếu tình trạng thâm hụt kéo dài nhiều năm, điều này cũng đồng nghĩa với việc phải cắt bớt nhập khẩu như là một phần của những biện pháp tài chính và tiền tệ khắc khổ. Kết quả là TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 làm giảm tăng trưởng kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô, gia tăng tình trạng thất nghiệp.