chương 1 Chƣơng 2: Dấu ấn ảnh hƣởng của tác phẩm Thiên diễn luận tới văn thơ các nhà Nho yêu nƣớc Việt Nam đầu thế kỷ XX 2.1 Lịch sử tiếp xúc và ảnh hưởng của Hán văn Trung Quốc tới Việt Nam 2.2 Tình hình xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và ảnh hưởng của tình hình thế giới đến Việt Nam 2.3 Tân thư và ảnh hưởng tới Việt Nam đầu thế kỷ XX 2.4 Tại sao các Nhà nho yêu nước Việt Nam lại có thể tiếp thu những ảnh hưởng từ Thiên diễn luận 2.5 Khảo sát tác phẩm của các nhà nho yêu nước 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.6 Phan Bô ̣i Châu – Tác gia tiêu biểu thể hiện dấu ấn đậm nét của Thiên Diễn Luận đến các tác phẩm văn chương 2.7 Tiểu kết chương 2 Kết luận Tài liệu tham khảo Phụ lục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: TÁC PHẨM THIÊN DIỄN LUẬN VÀ NHỮNG ẢNH HƢỞNG CỦA NÓ TỚI XÃ HỘI TRUNG QUỐC CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 1.1 Tác phẩm Thiên diễn luâṇ 1.1 Hoàn cảnh ra đời Sau chiế n tranh Nha phiế n (1840 – 1843 và 1856 - 1860), lịch sử Trung Quố c bước sang mô ̣t trang mới. Với các điề u ước Trung Anh , Điề u ước Hoàng Phố Trung Pháp , Điề u ước Thiên Tân , điề u ước Bắ c Kinh .Trung Quố c dầ n trở thành miế ng bánh chia cho các nước đế quố c Phương Tây. Nguy cơ đối với dân tộc Trung Quốc nặng nề hơn bao giờ hết. Nỗi ám ảnh vong quốc diệt chủng đè nặng lên tâm khảm của bất cứ con người Trung Quốc còn tỉnh táo nào.
Trước chiến tranh Giáp Ngọ, có đông đảo người dân Trung Quốc không am hiểu tình hình, vẫn có một tinh thần kiêu ngạo, cho rằng: Trung Quốc, nước rộng người đông, sản vật phong phú, mặc dù sau hai cuộc chiến tranh Nha Phiến bùng nổ đến nay đã gần nửa thế kỷ, tuy người Trung Quốc nhiều phen bị các cường quốc Anh, Pháp đánh bại, nhưng việc đối phó với các nước như Nhật Bản là một đảo quốc đất nhỏ người ít, nhất là mới duy tân không bao lâu, chắc chắn sẽ có thừa sức. Huống hồ, Trung Quốc đã học được kỹ thuật "tàu to súng lớn" của các nước phương Tây, trong tay có một lực lượng hải quân không thua gì hải quân của Nhật Bản là Hải quân Bắc Dương. Thế nhưng, kết quả của cuộc chiến tranh này thì "Đảo quốc bé nhỏ Nhật Bản" mà bấy lâu nay bị người ta xem thường, lại đánh bại Trung Quốc tan tác không còn manh giáp, kèm theo những điều ước khắt khe khác. Trước sự thật phũ phàng nói trên, một mặt chứng minh phong trào Dương Vụ theo chính sách "tàu to súng lớn" cuối cùng đã bị thất bại, mặt khác cũng buộc một 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thiểu số người Trung Quốc vẫn còn mơ mộng hảo huyền phải bừng tỉnh trở lại.
Cái gọi là "Thiên triều thượng quốc" té ra còn hủ bại và lạc hậu hơn sự tưởng tượng của mọi người. Đồng thời, hậu quả của cuộc chiến tranh Giáp Ngọ (1894 – 1895) đã thúc đẩy các cường quốc đang dựa vào điều kiện "Tối huệ quốc" phiến diện mà họ dành được, sẵn sàng tranh đoạt tiếp những quyền lợi tại đất nước Trung Hoa, tức đất nước Trung Hoa sắp bị họ chia sẻ trong chớp mắt. Thời bấy giờ, tư tưởng cải lương của giai cấp tư sản bắt đầu xuất hiện từ những thập niên sáu mươi đến nay đã chín muồi, đồng thời lại đang phát triển rất nhanh chóng. Nhiều người Trung Quốc không ai bảo ai đều có chung một kết luận là nước Trung Quốc cần phải được cải cách duy tân.
Do vậy, việc cứu nước cũng như việc mưu cầu sự sinh tồn từ cải cách đã trở thành những tiếng hò hét vang dội của mỗi người Trung Quốc, và tiến lên biến thành một phong trào chính trị, tức phong trào duy tân Mậu Tuất bùng nổ năm 1898. Phong trào duy tân cải cách năm Mậu Tuất được xem là một phong trào cải lương chính trị, với mục đích cứu đất nước và dân tộc đang sắp sửa nguy vong, nhưng có thể nói đó chỉ là một cuộc hoạt động cải cách chính trị vắn số. Tuy nhiên, nếu xem đây là một cuộc truyền bá tư tưởng, một phong trào tư tưởng mới nhằm phổ biến văn hóa mới, thì nó lại có một ý nghĩa hết sức sâu xa. Trong thời kỳ Mậu Tuất, đã xuất hiện một trào lưu giải phóng tư tưởng lớn lần thứ nhất trong lịch sử của nước Trung Quốc.
Nó làm cho một nước Trung Quốc già nua bắt đầu nảy ra một sự thay đổi lớn chưa từng có, từ các mặt tư tưởng, quan niệm, phong cách của xã hội cho đến toàn bộ kết cấu tư tưởng, văn hóa, cho nên nó là một cột mốc mang tính chất thời đại đối với lịch sử tư tưởng của Trung Quốc: Nó làm cho ngày càng đông đảo người dân Trung Quốc nhận thức được nguy cơ của dân tộc đang hết sức nghiêm trọng, việc cứu nguy cho đất nước, mưu cầu sinh tồn cho dân tộc, cũng như việc tự 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cường và bảo tồn giống nòi đang là nhiệm vụ cấp thiết không cho phép bất cứ người Trung Quốc nào được chần chừ. Những người dân Trung Quốc, đặc biệt là những phần tử trí thức nhận thức được rằng: muốn cứu nước là phải đi theo con đường duy tân cải cách. Theo đó, Tây học ngày càng truyền bá rộng rãi hơn ở Trung Quốc, các học đường, học hội, báo quán mọc lên khắp nơi trên toàn quốc, dẫn đến xuất hiện tình hình "nhà nhà nói chuyện thời sự, người người nói chuyện Tây học". Những học thuyết xã hội chính trị của tư sản Phương Tây được du nhập nhiều vào Trung Quốc thông qua phong trào này.
Những khẩu hiệu như "Tự do, bình đẳng, bác ái" đã xuất hiện trên mảnh đất rộng lớn của nước Trung Quốc. Tư tưởng dân quyền, thuyết tiến hóa. là những lý luận mới mẻ cũng được phổ biến rộng rãi trong giới tư tưởng Trung Quốc. Cùng với sự du nhập những tư tưởng, lý luận tư tưởng của văn hóa phương Tây thì văn hóa phong kiến của Trung Quốc bắt đầu bị lung lay bởi những trào lưu tư tưởng mới.
Những quan niệm trước kia xem là thần thánh, không cho phép nghi ngờ thì nay bắt đầu có người hoài nghi, phủ định, thậm chí vứt bỏ, điều này thể hiện qua những sáng tác của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục,. Từ thập niên bốn mươi của thế kỷ XIX, Lâm Tắc Từ, Ngụy Nguyên đều là những nhân vật tiên tiến, "dám mở to đôi mắt để nhìn ra thế giới", nhưng hành động của họ mới chỉ thể hiện một thái độ văn hóa cởi mở, mà vẫn chưa thực sự tiếp thu thực chất và nội dung của tư tưởng phương Tây, nguyên nhân là do lúc bấy giờ họ đang nôn nóng với mục đích "chế ngự người Di", và "có công dụng ngay đối với việc kinh bang tế thế", đó là cách làm theo hướng thực dụng và hơn nữa cũng do họ vẫn cơ bản giữ lập trường của văn hóa phong kiến Trung Quốc. Hay sau này, Hồng Tú Toàn trong Thái Bình Thiên Quốc đã thông qua đạo Cơ Đốc của người phương Tây để phục vụ nông dân cách mạng thời bấy giờ. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sự nhận thức của một phái người này đã bước đầu tiến lên một nấc thang mới, tức họ đã bắt đầu tiếp xúc với văn hóa phương Tây một cách tương đối có thực chất hơn, song đối với những vấn đề mấu chốt của văn hóa phương Tây họ vẫn có thái độ bảo lưu hoặc những ảnh hưởng của chúng cơ bản chỉ được giới hạn ở những vùng Hồng Kông, Áo Môn, Thượng Hải.
Và quan trọng hơn, những ảnh hưởng đó chỉ có những tác dụng riêng lẻ mà không phải là một chuyển động về mặt trào lưu tư tưởng trong xã hội, cho nên xét cho cùng đó cũng mới chỉ là “dòng thác ngầm đang âm thầm chuyển động, đang tích tụ lực lượng, đang chờ đợi thời cơ, nhưng lại không tìm được phát khẩu để phun trào”1. Và cho đến những thập niên chín mươi của thế kỷ XIX, thì đột phát khẩu đó cuối cùng cũng xuất hiện. Qua chiến tranh Giáp Ngọ, chính phủ của vương triều nhà Thanh bị thất bại thảm hại, nguy cơ chính trị vô cùng khắc nghiệt, buộc tất cả những người Trung Quốc tỉnh táo không thể không đi đến kết luận: Muốn cứu Trung Quốc thì chỉ có duy tân, muốn có duy tân thì phải có học với người ngoại quốc. Ngoài ra, kết quả lâu dài của việc “Tây học tiến dần về phía Đông” cũng đã tạo nên những phần tử tri thức mới, họ trở thành những người sáng tạo và tuyên truyền tích cực cho việc cải cách duy tân cũng như cho dư luận trong xã hội, từ đó tạo điều kiện cho “dòng thác ngầm” trở thành một “dòng thác lũ mạnh mẽ”.
Trong điều kiện đó, Nghiêm Phục đã dịch Thiên diễn luận.2 Sơ lƣợc về nội dung tác phẩm Thiên diễn luận là tác phẩm do Nghiêm Phục phiên dịch từ quyển Tiến hóa luận và luân lí học của nhà bác học người Anh T. Cuốn sách này nằm trong bài giảng về “Romanes” của Huxley tại trường Đại học Oxford năm 1893. 1 Chuyển dẫn theo Cát Kiếm Hùng, Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2005, Tr.633 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng chủ đạo của cuốn sách này là tiếp tục tuyên truyền chủ nghĩa Darwin xã hội, mà khởi nguồn của nó chính là từ Học thuyết Tiến hóa sinh vâ ̣t của Darwin. Ông tổ của tư tưởng này là nhà xã hô ̣i ho ̣c của giai cấ p tư sản nước Anh nổ i tiế ng Spencer.
Học thuyết Tiến hóa sinh vật của Dar win (còn gọi là chủ nghĩa Darwin ) là một học thuyết với những quy luật thông thường đươ ̣c mọi người tổng kết thành m ấy câu: “Cạnh tranh sinh tồ n , tố t thắ ng xấ u bại, kẻ thích nghi thì tồn tại , kẻ không thích nghi thì bị đào thải”. Luâ ̣n điể m cơ bản của Thiên diễn luận là: Sinh vâ ̣t là tiế n hóa , không phải là bấ t biế n , trên thế giới sở di ̃ có hiê ̣n tươ ̣ng này là vì “cạnh tranh giữa các sinh vật với nhau” và “trời chọn ” (ý nói sự lựa chọn tự nhiên).