Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu thuyết quốc ngữ đầu thế kỷ XX

Luận án về ảnh hưởng của Nho học, Tân học tới tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu đóng góp của các tác giả tiêu biểu, phân tích đặc điểm nổi bật.

• Tác giả: Bùi Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Thị Hoa Lê
• Trường học: Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX (qua một số tác giả tiêu biểu)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá Ảnh hưởng Nho học Tân học đến Tiểu thuyết Quốc ngữ

Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một giai đoạn giao thời quan trọng, chuyển tiếp giữa văn học trung đại và hiện đại. Trong giai đoạn này, xuất hiện một loại hình tác giả đặc biệt: các tác giả Nho học - Tân học. Họ là những người kết hợp giữa Nho giáo và học phong của thời đại mới, có thể đã đỗ đạt trong các kỳ thi Nho học hoặc chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền học vấn này. Tuy nhiên, do biến thiên của thời cuộc, họ tiếp thu tư tưởng mới của phương Tây, học tiếng Pháp và chuyển sang viết văn bằng chữ Quốc ngữ. Đội ngũ tác giả này có đóng góp không nhỏ cho sự hình thành và phát triển của nền văn học Quốc ngữ giai đoạn đầu thế kỷ XX. Theo tác giả luận án, tác giả Nho học - Tân học đã có những đóng góp quan trọng cho sự hình thành và phát triển của văn học đương thời, đặc biệt cho sự duy trì và tiếp nối những thành tựu và ảnh hưởng của văn học quá khứ với nền văn học mới. Luận án này tập trung nghiên cứu về các tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp (cũng như hạn chế) của họ cho sự hình thành và phát triển của văn học giai đoạn giao thời.

1.1. Loại hình tác giả Nho học Tân học Định nghĩa và đặc điểm

Các tác giả Nho học - Tân học là những người có sự kết hợp giữa Nho giáo và tư tưởng phương Tây. Họ có thể đã có nền tảng vững chắc về văn hóa truyền thống Việt Nam nhưng cũng tiếp thu những tư tưởng mới từ văn minh phương Tây. Sự kết hợp này tạo ra một loại hình tác giả độc đáo, có khả năng phản ánh những thay đổi sâu sắc trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Họ là sản phẩm của thời điểm giao thời, giữa cái cũ và cái mới.

1.2. Vai trò của chữ Quốc ngữ trong sự phát triển văn học

Chữ Quốc ngữ đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Nhờ có chữ Quốc ngữ, văn học Việt Nam trở nên dễ tiếp cận hơn với đông đảo quần chúng, góp phần vào sự phổ biến của văn học Quốc ngữ và sự ra đời của nhiều tác phẩm có giá trị. Việc sử dụng chữ Quốc ngữ cũng cho phép các tác giả diễn đạt những tư tưởng mới một cách tự do và sáng tạo hơn.

II. Thách thức Đánh giá đúng Ảnh hưởng Nho Tân học tới Tiểu thuyết

Việc đánh giá đúng mức ảnh hưởng của Nho học và Tân học đến tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX là một thách thức không nhỏ. Cần phải xem xét một cách khách quan cả những đóng góp tích cực và những hạn chế của hai hệ tư tưởng này. Một mặt, Nho học cung cấp những giá trị đạo đức và luân lý truyền thống, giúp định hình nhân vật và cốt truyện. Mặt khác, Tân học mang đến những tư tưởng mới về tự do, bình đẳng và dân chủ, thúc đẩy sự thay đổi trong xã hội và văn học. Theo tác giả luận án, các tác giả trên, cũng như văn học đầu thế kỷ XX là đối tượng nghiên cứu và giảng dạy bấy lâu trong nhà trường đại học. Luận án này sẽ cung cấp cơ hội được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn các hiện tượng văn học quá khứ, nhất là văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX.

2.1. Tránh đánh giá phiến diện về văn hóa truyền thống

Cần tránh đánh giá phiến diện về văn hóa truyền thống Việt Nam dưới ảnh hưởng của Nho giáo. Mặc dù có những hạn chế nhất định, Nho học vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và đạo đức. Các tác giả Nho học - Tân học thường cố gắng dung hòa giữa văn hóa truyền thống và những tư tưởng mới, tạo ra những tác phẩm mang đậm bản sắc dân tộc.

2.2. Đánh giá khách quan ảnh hưởng của văn hóa phương Tây

Việc đánh giá ảnh hưởng của văn hóa phương Tây cần được thực hiện một cách khách quan. Văn hóa Pháp và các trào lưu tư tưởng phương Tây khác đã có tác động sâu sắc đến văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX, nhưng cũng gây ra những xung đột văn hóa và sự mất mát bản sắc. Các tác giả Nho học - Tân học thường phải đối mặt với những mâu thuẫn này và cố gắng tìm ra con đường riêng.

III. Phân tích Hệ thống Đề tài Chủ đề trong Tiểu thuyết Quốc ngữ

Luận án này đi sâu vào phân tích hệ thống đề tài - chủ đề trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là những tác phẩm chịu ảnh hưởng của Nho học và Tân học. Các tác giả Nho học - Tân học thường khai thác những đề tài về đạo đức, luân lý xã hội, phê phán xã hội và tình yêu, hôn nhân gia đình. Cách họ tiếp cận và xử lý những chủ đề này phản ánh sự thay đổi trong quan niệm và giá trị của xã hội Việt Nam thời kỳ đó. Theo tác giả luận án, tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện hệ thống đề tài - chủ đề và tổ chức kết cấu cốt truyện.

3.1. Đề tài đạo đức luân lý xã hội Giá trị truyền thống và biến đổi

Các đề tài về đạo đức và luân lý xã hội thường xoay quanh những giá trị truyền thống như lòng trung hiếu, tiết hạnh và sự kính trọng người lớn tuổi. Tuy nhiên, những giá trị này cũng trải qua những biến đổi dưới tác động của Tân học và văn hóa phương Tây. Các tác giả Nho học - Tân học thường đặt ra những câu hỏi về tính phù hợp của những giá trị truyền thống trong bối cảnh xã hội mới.

3.2. Phê phán xã hội Bất công và tha hóa dưới chế độ thực dân

Nhiều tác phẩm tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX thể hiện tinh thần phê phán xã hội, đặc biệt là những bất công và tha hóa dưới chế độ thực dân. Các tác giả Nho học - Tân học thường lên án sự áp bức, bóc lột của thực dân và những tệ nạn xã hội như tham nhũng, hối lộ. Họ cũng phản ánh sự suy đồi về đạo đức và văn hóa trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

3.3. Đề tài tình yêu và hôn nhân gia đình trong xã hội giao thời

Đề tài tình yêu và hôn nhân gia đình cũng được khai thác một cách sâu sắc trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Các tác giả Nho học - Tân học thường phản ánh những xung đột giữa tình yêu tự do và hôn nhân sắp đặt, giữa quan niệm truyền thống và những tư tưởng mới về bình đẳng giới. Họ cũng đề cập đến những vấn đề như tảo hôn, ngoại tình và bạo lực gia đình.

IV. Nghiên cứu Kết cấu Cốt truyện trong Tiểu thuyết đầu thế kỷ XX

Luận án này cũng nghiên cứu về tổ chức kết cấu cốt truyện trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Các tác giả Nho học - Tân học sử dụng cả những kết cấu vay mượn từ văn học truyền thống và những kết cấu sáng tạo, phù hợp với nội dung và tư tưởng của tác phẩm. Việc phân tích kết cấu cốt truyện giúp hiểu rõ hơn về cách các tác giả xây dựng câu chuyện và truyền tải thông điệp đến độc giả. Theo tác giả luận án, nhiệm vụ của luận án là nhận diện các sáng tác tiểu thuyết viết bằng chữ Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học trên một số phương diện nội dung và nghệ thuật cơ bản: hệ thống đề tài - chủ đề, kết cấu cốt truyện; xây dựng nhân vật, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật.

4.1. Kết cấu cốt truyện vay mượn Ảnh hưởng của văn học truyền thống

Một số tác phẩm tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX sử dụng kết cấu cốt truyện vay mượn từ văn học truyền thống, như truyện Nôm hoặc tiểu thuyết chương hồi chữ Hán. Những kết cấu này thường có đặc điểm là diễn biến theo trình tự thời gian, có nhiều chi tiết và nhân vật phụ, và thường kết thúc bằng một cái kết có hậu hoặc mang tính giáo huấn.

4.2. Kết cấu cốt truyện sáng tạo Thể nghiệm và đổi mới hình thức

Bên cạnh những kết cấu vay mượn, các tác giả Nho học - Tân học cũng có những thể nghiệm và đổi mới trong việc xây dựng kết cấu cốt truyện. Họ sử dụng những kỹ thuật mới như hồi tưởng, dòng ý thức và cắt dán để tạo ra những câu chuyện phức tạp và đa chiều hơn. Những kết cấu này thường phản ánh những biến động và mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

V. Tổng kết Đánh giá khách quan đóng góp của Nho Tân học

Luận án này sẽ đưa ra những đánh giá khách quan về đóng góp của Nho học và Tân học cho tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Cần phải thừa nhận rằng cả hai hệ tư tưởng này đều có những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực đến văn học Việt Nam thời kỳ đó. Tuy nhiên, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của các tác giả Nho học - Tân học trong việc hình thành và phát triển tiểu thuyết Quốc ngữ và góp phần vào quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc. Theo tác giả luận án, tìm hiểu đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp của họ cho sự hình thành và phát triển của thể loại tiểu thuyết giai đoạn đầu thế kỷ XX, luận án sẽ là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách tương đối hệ thống về loại hình tác giả và loại hình tác phẩm (tiểu thuyết Quốc ngữ) của các tác giả này trong quá trình vận động và phát triển của lịch sử văn học dân tộc nói chung.

5.1. Góp phần vào sự hình thành tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại

Các tác giả Nho học - Tân học đã góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại. Họ đã mang đến những đề tài, chủ đề mới mẻ, những kết cấu cốt truyện sáng tạo và những nhân vật sống động, phản ánh chân thực cuộc sống xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Họ đặt nền móng cho sự phát triển của một nền văn học mang đậm bản sắc dân tộc.

5.2. Kết nối văn học truyền thống và văn học hiện đại

Các tác giả Nho học - Tân học đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối văn học truyền thống và văn học hiện đại. Họ đã kế thừa những giá trị truyền thống tốt đẹp và tiếp thu những tư tưởng mới từ văn hóa phương Tây, tạo ra những tác phẩm mang tính dung hòa và hài hòa. Họ giúp cho văn học Việt Nam không bị đứt gãy mà tiếp tục phát triển và đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và tổng quan vấn đề nghiên cứu (31trang, từ trang 7 đến trang 37); - Chương 2: Điều kiện hình thành và đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học giai đoạn đầu thế kỉ XX (33 trang, từ trang 38 đến trang 70); - Chương 3: Tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện hệ thống đề tài - chủ đề và tổ chức kết cấu cốt truyện (33 trang, từ trang 71 đến trang 103); - Chương 4: Tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện xây dựng hệ thống nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ (47 trang, từ trang 104 đến trang 150). 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trong chương này, chúng thôi sẽ điểm qua một số cơ sở lý thuyết có liên quan trực tiếp đến quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, bao gồm lý thuyết về loại hình học văn học, lý thuyết tự sự và những công trình nghiên cứu đi trước có liên quan, làm cơ sở cho việc đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu tiếp theo. Lý thuyết loại hình học văn học Trước khi có những giới thuyết khái quát về lý thuyết loại hình học văn học, trên cơ sở tham bác ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi đưa ra cách hiểu về khái niệm loại hình và khái niệm loại hình tác giả như sau: Chữ loại hình (tiếng Anh và tiếng Pháp: type) cũng có nghĩa là kiểu, loại. Loại hình là tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung những đặc trưng cơ bản nào đó, cùng có quan hệ cộng đồng về mặt giá trị.

Khái niệm loại hình tác giả dùng để chỉ tập hợp những tác giả văn học có một số đặc điểm tương đồng về điều kiện hình thành, sự lựa chọn con đường lập nghiệp, sự hấp thu nền học vấn và các học thuyết tư tưởng – chính trị hay đạo đức xã hội; hệ thống đề tài - chủ đề trong sáng tác; hình tượng nghệ thuật, các vấn đề về thể loại và ngôn ngữ trong sáng tác… Dù sự rạch ròi loại hình tác giả ở đây không phải lúc nào cũng rành mạch như bản thân sự tồn tại vốn có của nó, song loại hình học vẫn có nhiệm vụ tối thượng trong việc khu biệt hoá, thành tố hoá họ như những đối tượng nghiên cứu đặc thù để từng bước nhận diện diện mạo, đặc điểm con người, văn chương cũng như vai trò của họ trong lịch sử văn học dân tộc ở một mức độ tương đối có thể chấp nhận được. Loại hình học (tiếng Anh: typology, tiếng Pháp: typologie) là khoa học nghiên cứu về loại hình nói chung. Đây vừa là một lý thuyết vừa là một phương pháp trong nghiên cứu văn học, vốn xuất phát từ rất sớm, ngay từ trong nền văn hóa cổ đại Hi Lạp - La Mã với cách phân chia văn học của Aristot. Tuy nhiên, nhắc đến lý thuyết loại hình học văn học, chúng ta phải kể đến thành tựu của các nhà nghiên cứu văn học Nga trước đây.

Tên tuổi của một số nhà nghiên cứu tiên phong có thể nhắc đến như V. Riptin… Ở Việt Nam, tư duy loại hình, 7 phương pháp loại hình ngày càng được nhiều nhà nghiên cứu chú ý. Trước hết phải kể tới một số công trình dịch thuật về vấn đề tư duy loại hình và phương pháp loại hình như: Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học [95] Những vấn đề lý luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học [135]; Hình thái học truyện cổ tích [290]; Cấu trúc văn bản nghệ thuật [93], Thi pháp văn học Nga cổ [118]… Đây là những công trình khá tiêu biểu của một số học giả, nhà nghiên cứu uy tín trên thế giới tiếp cận văn học theo hướng loại hình và những công trình này khi được công bố bản tiếng Việt đã trở thành những sách công cụ hữu ích cho những ai quan tâm đến lĩnh vực chuyên ngành. Nhiều vấn đề đặt ra trong đó đã được vận dụng linh hoạt và hữu ích khi soi chiếu vào thực tiễn của nền văn học dân tộc.

Hướng đến việc phân chia, phân loại các sự vật, hiện tượng, các vấn đề của văn học (trong đó có vấn đề về tác giả) để từ đó xác định vị trí, ý nghĩa, vai trò của nó trong một hệ thống, trong cấu trúc tổng thể cũng như nhận dạng được diện mạo và đặc điểm của cả một hệ thống chính là điểm nổi bật của lý thuyết loại hình học văn học. Các nhà nghiên cứu, bằng nhãn quan tư duy này đã tìm cách “rạch ròi hóa” các vấn đề, các hiện tượng của văn học dựa trên những tiêu chí, những cơ sở tương đối có thể chấp nhận. Từ đây, các nhà nghiên cứu đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan đến một bộ phận không nhỏ tác giả, tác phẩm trong đời sống văn chương dân tộc thời trung đại, cũng như thời cận hiện đại sau này. Về vấn đề tác giả, loại hình học đã giúp các nhà nghiên cứu đề xuất những tiêu chí xếp loại, xác định được đặc điểm của đội ngũ tác giả cũng như thời điểm hình thành và đóng góp của họ cho lịch sử văn học dân tộc.

Kể từ Trương Tửu với trường hợp tác giả cụ thể là Nguyễn Công Trứ, việc ứng dụng lí thuyết loại hình học liên tục được kế thừa và tỏ ra ưu việt trong nghiên cứu đội ngũ tác giả trong văn học trung cận đại ở nước ta. Điều đó được thể hiện bằng hàng loạt công trình mang tính khái quát của Trần Đình Hượu như: Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 [90], Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại [88]… Có thể nói, bằng phương pháp loại hình, Trần Đình Hượu đã đề xuất một hướng nghiên cứu đầy tiềm năng cho văn học trung cận đại. Ông đã chỉ ra tính quy luật của đội ngũ tác giả nhà nho và mối quan hệ giữa loại hình tác giả nhà nho với văn chương Nho giáo thời trung cận đại. Việc phân loại mẫu hình tác giả nhà nho đã tạo tiền đề cơ sở để tiến hành nghiên cứu chuyên sâu và khu biệt được những nội dung tư tưởng cũng như đặc sắc nghệ thuật 8 của các mẫu hình nhà nho thời trung đại.

Đó là văn học nhà nho (qua Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Đào Tấn, Nguyễn Thông…); văn học nhà chí sĩ - kiểu nhà nho tiếp thu tư tưởng tư sản, tiên phong đi làm cách mạng (qua Nguyễn Thượng Hiền, Phan Châu Trinh, đặc biệt qua Phan Bội Châu…); văn học nhà nho tài tử trong xã hội tư sản (qua Tản Đà); văn học giai đoạn giao thời (qua sáng tác của nhiều kiểu nhà nho trong bối cảnh chuyển hướng từ văn học Hán - Nôm sang văn học bằng chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ XX); văn học hiện đại qua bước ngoặt hiện đại hóa trong lịch sử văn học phương Đông nhìn từ góc độ tính liên tục của lịch sử (qua trường hợp Tự lực văn đoàn)… Tiếp nối Trần Đình Hượu là hàng loạt công trình nghiên cứu lấy lí thuyết loại hình làm cơ sở để triển khai và tạo được dấu ấn trong trường phái lí thuyết loại hình ở Việt Nam. Tiêu biểu nhất là công trình Loại hình học tác giả văn học - Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam của Trần Ngọc Vương [293]. Trong công trình này, ông đã phân loại mẫu hình nhà nho trong văn học Việt Nam thời trung đại thành ba loại: nhà nho hành đạo, nhà nho ẩn dật và nhà nho tài tử. Công trình đã mở ra tính ứng dụng trong việc nghiên cứu loại hình tác giả cũng như những đặc trưng văn học của từng loại hình tác giả.

Công trình đã tạo bước ngoặt và cổ vũ cho việc ứng dụng lí thuyết loại hình vào nghiên cứu văn học Việt Nam. Tiếp đó là hàng loạt những công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu vào từng loại hình tác giả như Nguyễn Hữu Sơn với nghiên cứu về đội ngũ tác giả Thiền sư trong Loại hình tác phẩm Thiền uyển tập anh [189], Lê Văn Tấn nghiên cứu về loại hình nhà nho ẩn dật và đóng góp của họ đối với sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam [216]. Về loại hình học tác phẩm, đa số các công trình nghiên cứu về đội ngũ tác giả cũng dành khá nhiều công phu trong việc nghiên cứu sáng tác của từng nhóm tác giả để tìm ra những nét đặc trưng và có tính khu biệt trong sáng tác của họ. Ngoài ra, lí thuyết loại hình còn được ứng dụng để nghiên cứu từng loại hình hay thể loại của văn học Việt Nam như Đặc điểm văn học trung đại Việt Nam: Những vấn đề văn xuôi tự sự của Nguyễn Đăng Na [39], Thơ Nôm Đường luật của Lã Nhâm Thìn [235], Ngâm khúc: quá trình hình thành, phát triển và đặc trưng thể loại của Ngô Văn Đức [55], Văn học trào phúng Việt Nam thời trung đại của Trần Thị Hoa Lê [112], Loại hình văn học trung đại Việt Nam của Biện Minh Điền [45]… Những công trình trên đây giúp chúng tôi hiểu một cách thấu đáo hơn về lý thuyết cũng như phương pháp loại hình trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là cách thức 9 lựa chọn đối tượng và vận dụng lý thuyết này trong những trường hợp cụ thể.Trên thực tế, việc nghiên cứu lịch sử văn học không thể không chú ý đến vấn đề hệ thống các loại hình, loại thể của văn học.

Khi tư duy nghiên cứu hướng tới yêu cầu tổng hợp, phân loại các hiện tượng văn học dựa trên những hệ tiêu chí khả dĩ có thể khái quát và thâu tóm thành một “cộng đồng thẩm mỹ” nhất định, nói lên tư cách tồn tại của chúng, khi ấy loại hình học văn học ra đời. Vận dụng lý thuyết loại hình học vào đề tài nghiên cứu được chúng tôi cụ thể hóa qua những vấn đề sau: - Về vấn đề tác giả: Loại hình học cho phép chúng tôi bước đầu nhận diện đội ngũ tác giả Nho học - Tân học. Đây là những tác giả có những đặc điểm chung ở sự tiếp nhận cả hai mô hình giáo dục là mô hình giáo dục theo kiểu Nho học và mô hình giáo dục Tây học. Họ là những trí thức sinh ra trong bối cảnh giao thoa, chuyển giao giữa hai thế kỉ, phải chứng kiến sự giao tranh giữa văn hóa truyền thống với văn hóa phương Tây hiện đại; - Về vấn đề tác phẩm: Vận dụng lý thuyết loại hình để nghiên cứu thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX qua sáng tác của các tác giả này.