Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu thuyết quốc ngữ đầu thế kỷ XX

Luận án về ảnh hưởng của Nho học, Tân học tới tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu đóng góp của các tác giả tiêu biểu, phân tích đặc điểm nổi bật.

• Tác giả: Bùi Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Thị Hoa Lê
• Trường học: Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX (qua một số tác giả tiêu biểu)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý thuyết loại hình học văn học
• 1.2. Lý thuyết tự sự học
• 1.3. GIỚI THUYẾT TÁC GIẢ NHO HỌC – TÂN HỌC
• 1.4. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Những công trình nghiên cứu về các tác giả Nho học - Tân học
• 1.4.1.1. Những nghiên cứu về tác giả Nguyễn Chánh Sắt
• 1.4.1.2. Những nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh
• 1.4.1.3. Những nghiên cứu về Tản Đà
• 1.4.1.4. Những nghiên cứu về Nguyễn Trọng Thuật
• 1.4.1.5. Những nghiên cứu về Ngô Tất Tố
• 1.4.2. Những công trình nghiên cứu thể loại tiểu thuyết giai đoạn giao thời và tiểu thuyết Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học
• 1.4.3. Nhận xét chung
• 1.5. Tiểu kết Chương 1
• 2. Chương 2: ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH TÁC GIẢ NHO HỌC - TÂN HỌC GIAI ĐOẠN ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH LOẠI HÌNH TÁC GIẢ NHO HỌC – TÂN HỌC
• 2.1.1. Điều kiện lịch sử - xã hội, tư tưởng - văn hóa
• 2.1.1.1. Bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 2.1.1.2. Quá trình phổ biến chữ Quốc ngữ
• 2.1.1.3. Sự ra đời, phát triển của báo chí và xuất bản
• 2.1.1.4. Nền giáo dục mới với mô hình nhà trường Pháp - Việt
• 2.1.2. Điều kiện văn học
• 2.1.2.1. Dịch thuật - cầu nối giao lưu văn học Á - Âu
• 2.1.2.2. Công chúng và vai trò của công chúng văn học đầu thế kỷ XX
• 2.1.2.3. Sự phát triển tư duy tiểu thuyết Việt Nam: từ tự sự của tiểu thuyết chương hồi chữ Hán đến tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại
• 2.1.2.4. Quá trình thay đổi ý thức của nhà văn
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH TÁC GIẢ NHO HỌC – TÂN HỌC ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.2.1. Những tác giả xuất thân Nho học sau đó tham gia và học nhà trường Pháp - Việt
• 2.2.2. Những tác giả dự các khoa thi Nho học và tự học tiếng Pháp
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. Chương 3: TÁC GIẢ NHO HỌC- TÂN HỌC VỚI TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ ĐẦU THẾ KỶ XX TRÊN PHƯƠNG DIỆN HỆ THỐNG ĐỀ TÀI - CHỦ ĐỀ VÀ TỔ CHỨC KẾT CẤU CỐT TRUYỆN
• 3.1. HỆ THỐNG ĐỀ TÀI – CHỦ ĐỀ
• 3.1.1. Đề tài - chủ đề về đạo đức, luân lý xã hội
• 3.1.2. Đề tài - chủ đề phê phán xã hội
• 3.1.3. Đề tài - chủ đề về tình yêu và hôn nhân gia đình
• 3.2. TỔ CHỨC KẾT CẤU CỐT TRUYỆN
• 3.2.1. Kết cấu cốt truyện vay mượn
• 3.2.2. Kết cấu cốt truyện sáng tạo
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. Chương 4: TÁC GIẢ NHO HỌC- TÂN HỌC VỚI TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ ĐẦU THẾ KỶ XX TRÊN PHƯƠNG DIỆN XÂY DỰNG HỆ THỐNG NHÂN VẬT, GIỌNG ĐIỆU VÀ NGÔN NGỮ
• 4.1. XÂY DỰNG HỆ THỐNG NHÂN VẬT
• 4.1.1. Một số loại hình nhân vật tiêu biểu
• 4.1.1.1. Nhân vật là con người đạo đức, có tình có nghĩa
• 4.1.1.2. Nhân vật là con người tài tử mang ảo mộng thoát ly
• 4.1.1.3. Nhân vật là con người bị áp bức, bóc lột đến cùng cực
• 4.1.1.4. Nhân vật là con người bị tha hóa và tầng lớp quan lại, địa chủ
• 4.1.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 4.1.2.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và nhân thân nhân vật
• 4.1.2.2. Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật
• 4.2. GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT
• 4.2.1. Giọng điệu triết lí, giáo huấn
• 4.2.2. Giọng điệu bình luận thế sự
• 4.2.3. Giọng điệu cảm thương
• 4.2.4. Giọng điệu hài hước, đả kích
• 4.3. NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT
• 4.3.1. Xu hướng giảm dần câu văn biền ngẫu và từ Hán - Việt đến sự gia tăng của ngôn ngữ đời sống
• 4.3.1.1. Xu hướng giảm dần của câu văn biền ngẫu
• 4.3.1.2. Sự giảm dần của lượng từ ngữ Hán - Việt
• 4.3.1.3. Sự gia tăng của ngôn ngữ đời sống
• 4.3.2. Ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại nội tâm
• 4.3.2.1. Ngôn ngữ đối thoại
• 4.3.2.2. Ngôn ngữ độc thoại nội tâm
• 4.4. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Ảnh hưởng Nho học Tân học đến Tiểu thuyết Quốc ngữ

Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một giai đoạn giao thời quan trọng, chuyển tiếp giữa văn học trung đại và hiện đại. Trong giai đoạn này, xuất hiện một loại hình tác giả đặc biệt: các tác giả Nho học - Tân học. Họ là những người kết hợp giữa Nho giáo và học phong của thời đại mới, có thể đã đỗ đạt trong các kỳ thi Nho học hoặc chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền học vấn này. Tuy nhiên, do biến thiên của thời cuộc, họ tiếp thu tư tưởng mới của phương Tây, học tiếng Pháp và chuyển sang viết văn bằng chữ Quốc ngữ. Đội ngũ tác giả này có đóng góp không nhỏ cho sự hình thành và phát triển của nền văn học Quốc ngữ giai đoạn đầu thế kỷ XX. Theo tác giả luận án, tác giả Nho học - Tân học đã có những đóng góp quan trọng cho sự hình thành và phát triển của văn học đương thời, đặc biệt cho sự duy trì và tiếp nối những thành tựu và ảnh hưởng của văn học quá khứ với nền văn học mới. Luận án này tập trung nghiên cứu về các tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp (cũng như hạn chế) của họ cho sự hình thành và phát triển của văn học giai đoạn giao thời.

1.1. Loại hình tác giả Nho học Tân học Định nghĩa và đặc điểm

Các tác giả Nho học - Tân học là những người có sự kết hợp giữa Nho giáo và tư tưởng phương Tây. Họ có thể đã có nền tảng vững chắc về văn hóa truyền thống Việt Nam nhưng cũng tiếp thu những tư tưởng mới từ văn minh phương Tây. Sự kết hợp này tạo ra một loại hình tác giả độc đáo, có khả năng phản ánh những thay đổi sâu sắc trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Họ là sản phẩm của thời điểm giao thời, giữa cái cũ và cái mới.

1.2. Vai trò của chữ Quốc ngữ trong sự phát triển văn học

Chữ Quốc ngữ đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Nhờ có chữ Quốc ngữ, văn học Việt Nam trở nên dễ tiếp cận hơn với đông đảo quần chúng, góp phần vào sự phổ biến của văn học Quốc ngữ và sự ra đời của nhiều tác phẩm có giá trị. Việc sử dụng chữ Quốc ngữ cũng cho phép các tác giả diễn đạt những tư tưởng mới một cách tự do và sáng tạo hơn.

II. Thách thức Đánh giá đúng Ảnh hưởng Nho Tân học tới Tiểu thuyết

Việc đánh giá đúng mức ảnh hưởng của Nho học và Tân học đến tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX là một thách thức không nhỏ. Cần phải xem xét một cách khách quan cả những đóng góp tích cực và những hạn chế của hai hệ tư tưởng này. Một mặt, Nho học cung cấp những giá trị đạo đức và luân lý truyền thống, giúp định hình nhân vật và cốt truyện. Mặt khác, Tân học mang đến những tư tưởng mới về tự do, bình đẳng và dân chủ, thúc đẩy sự thay đổi trong xã hội và văn học. Theo tác giả luận án, các tác giả trên, cũng như văn học đầu thế kỷ XX là đối tượng nghiên cứu và giảng dạy bấy lâu trong nhà trường đại học. Luận án này sẽ cung cấp cơ hội được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn các hiện tượng văn học quá khứ, nhất là văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX.

2.1. Tránh đánh giá phiến diện về văn hóa truyền thống

Cần tránh đánh giá phiến diện về văn hóa truyền thống Việt Nam dưới ảnh hưởng của Nho giáo. Mặc dù có những hạn chế nhất định, Nho học vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và đạo đức. Các tác giả Nho học - Tân học thường cố gắng dung hòa giữa văn hóa truyền thống và những tư tưởng mới, tạo ra những tác phẩm mang đậm bản sắc dân tộc.

2.2. Đánh giá khách quan ảnh hưởng của văn hóa phương Tây

Việc đánh giá ảnh hưởng của văn hóa phương Tây cần được thực hiện một cách khách quan. Văn hóa Pháp và các trào lưu tư tưởng phương Tây khác đã có tác động sâu sắc đến văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX, nhưng cũng gây ra những xung đột văn hóa và sự mất mát bản sắc. Các tác giả Nho học - Tân học thường phải đối mặt với những mâu thuẫn này và cố gắng tìm ra con đường riêng.

III. Phân tích Hệ thống Đề tài Chủ đề trong Tiểu thuyết Quốc ngữ

Luận án này đi sâu vào phân tích hệ thống đề tài - chủ đề trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là những tác phẩm chịu ảnh hưởng của Nho học và Tân học. Các tác giả Nho học - Tân học thường khai thác những đề tài về đạo đức, luân lý xã hội, phê phán xã hội và tình yêu, hôn nhân gia đình. Cách họ tiếp cận và xử lý những chủ đề này phản ánh sự thay đổi trong quan niệm và giá trị của xã hội Việt Nam thời kỳ đó. Theo tác giả luận án, tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện hệ thống đề tài - chủ đề và tổ chức kết cấu cốt truyện.

3.1. Đề tài đạo đức luân lý xã hội Giá trị truyền thống và biến đổi

Các đề tài về đạo đức và luân lý xã hội thường xoay quanh những giá trị truyền thống như lòng trung hiếu, tiết hạnh và sự kính trọng người lớn tuổi. Tuy nhiên, những giá trị này cũng trải qua những biến đổi dưới tác động của Tân học và văn hóa phương Tây. Các tác giả Nho học - Tân học thường đặt ra những câu hỏi về tính phù hợp của những giá trị truyền thống trong bối cảnh xã hội mới.

3.2. Phê phán xã hội Bất công và tha hóa dưới chế độ thực dân

Nhiều tác phẩm tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX thể hiện tinh thần phê phán xã hội, đặc biệt là những bất công và tha hóa dưới chế độ thực dân. Các tác giả Nho học - Tân học thường lên án sự áp bức, bóc lột của thực dân và những tệ nạn xã hội như tham nhũng, hối lộ. Họ cũng phản ánh sự suy đồi về đạo đức và văn hóa trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

3.3. Đề tài tình yêu và hôn nhân gia đình trong xã hội giao thời

Đề tài tình yêu và hôn nhân gia đình cũng được khai thác một cách sâu sắc trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Các tác giả Nho học - Tân học thường phản ánh những xung đột giữa tình yêu tự do và hôn nhân sắp đặt, giữa quan niệm truyền thống và những tư tưởng mới về bình đẳng giới. Họ cũng đề cập đến những vấn đề như tảo hôn, ngoại tình và bạo lực gia đình.

IV. Nghiên cứu Kết cấu Cốt truyện trong Tiểu thuyết đầu thế kỷ XX

Luận án này cũng nghiên cứu về tổ chức kết cấu cốt truyện trong tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Các tác giả Nho học - Tân học sử dụng cả những kết cấu vay mượn từ văn học truyền thống và những kết cấu sáng tạo, phù hợp với nội dung và tư tưởng của tác phẩm. Việc phân tích kết cấu cốt truyện giúp hiểu rõ hơn về cách các tác giả xây dựng câu chuyện và truyền tải thông điệp đến độc giả. Theo tác giả luận án, nhiệm vụ của luận án là nhận diện các sáng tác tiểu thuyết viết bằng chữ Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học trên một số phương diện nội dung và nghệ thuật cơ bản: hệ thống đề tài - chủ đề, kết cấu cốt truyện; xây dựng nhân vật, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật.

4.1. Kết cấu cốt truyện vay mượn Ảnh hưởng của văn học truyền thống

Một số tác phẩm tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX sử dụng kết cấu cốt truyện vay mượn từ văn học truyền thống, như truyện Nôm hoặc tiểu thuyết chương hồi chữ Hán. Những kết cấu này thường có đặc điểm là diễn biến theo trình tự thời gian, có nhiều chi tiết và nhân vật phụ, và thường kết thúc bằng một cái kết có hậu hoặc mang tính giáo huấn.

4.2. Kết cấu cốt truyện sáng tạo Thể nghiệm và đổi mới hình thức

Bên cạnh những kết cấu vay mượn, các tác giả Nho học - Tân học cũng có những thể nghiệm và đổi mới trong việc xây dựng kết cấu cốt truyện. Họ sử dụng những kỹ thuật mới như hồi tưởng, dòng ý thức và cắt dán để tạo ra những câu chuyện phức tạp và đa chiều hơn. Những kết cấu này thường phản ánh những biến động và mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

V. Tổng kết Đánh giá khách quan đóng góp của Nho Tân học

Luận án này sẽ đưa ra những đánh giá khách quan về đóng góp của Nho học và Tân học cho tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Cần phải thừa nhận rằng cả hai hệ tư tưởng này đều có những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực đến văn học Việt Nam thời kỳ đó. Tuy nhiên, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của các tác giả Nho học - Tân học trong việc hình thành và phát triển tiểu thuyết Quốc ngữ và góp phần vào quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc. Theo tác giả luận án, tìm hiểu đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp của họ cho sự hình thành và phát triển của thể loại tiểu thuyết giai đoạn đầu thế kỷ XX, luận án sẽ là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách tương đối hệ thống về loại hình tác giả và loại hình tác phẩm (tiểu thuyết Quốc ngữ) của các tác giả này trong quá trình vận động và phát triển của lịch sử văn học dân tộc nói chung.

5.1. Góp phần vào sự hình thành tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại

Các tác giả Nho học - Tân học đã góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại. Họ đã mang đến những đề tài, chủ đề mới mẻ, những kết cấu cốt truyện sáng tạo và những nhân vật sống động, phản ánh chân thực cuộc sống xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Họ đặt nền móng cho sự phát triển của một nền văn học mang đậm bản sắc dân tộc.

5.2. Kết nối văn học truyền thống và văn học hiện đại

Các tác giả Nho học - Tân học đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối văn học truyền thống và văn học hiện đại. Họ đã kế thừa những giá trị truyền thống tốt đẹp và tiếp thu những tư tưởng mới từ văn hóa phương Tây, tạo ra những tác phẩm mang tính dung hòa và hài hòa. Họ giúp cho văn học Việt Nam không bị đứt gãy mà tiếp tục phát triển và đổi mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình vận động của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX (giai đoạn 1900–1930) ghi nhận bước chuyển mình mang tính bước ngoặt lịch sử: cuộc chuyển giao hệ hình toàn diện từ phạm trù văn học trung đại sang hiện đại, từ không gian ảnh hưởng khu vực Đông Á sang hội nhập trực tiếp với văn hóa phương Tây. Đứng tại tâm điểm của biến thiên lịch sử này là sự xuất hiện của một lực lượng sáng tác đặc thù: loại hình tác giả Nho học - Tân học. Đây là thế hệ trí thức bản lề mang cấu trúc tư tưởng lưỡng hợp, vừa thụ đắc nền tảng Hán học truyền thống, vừa tiếp biến sâu sắc học vấn Tây học và chữ Quốc ngữ.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi mà luận án nhận diện nằm ở sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống, hoàn chỉnh về loại hình tác giả Nho học - Tân học với tư cách một thực thể thẩm mỹ độc lập. Trước đây, giới nghiên cứu thường tiếp cận các tác giả như Hồ Biểu Chánh, Tản Đà, Ngô Tất Tố một cách đơn lẻ, hoặc xem các đặc điểm như cảm hứng luân lý, dấu ấn biền ngẫu, kết cấu chương hồi là "những hạn chế rơi rớt từ quá khứ" hơn là một phương thức thích ứng văn hóa tất yếu. Luận án tái định vị vai trò của họ như những chủ thể kiến tạo cầu nối thể loại trong buổi đầu hình thành tiểu thuyết Quốc ngữ.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những điều kiện lịch sử - xã hội, thiết chế ngôn ngữ, báo chí và giáo dục nào đã thúc đẩy sự chuyển hóa từ nhà nho truyền thống sang loại hình tác giả Nho học - Tân học?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy luật loại hình và ý thức nghệ thuật của nhóm tác giả này chi phối như thế nào đến việc lựa chọn thể loại văn xuôi tự sự quy mô lớn?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những đóng góp thi pháp mang tính đột phá và những giới hạn lịch sử của họ trên các bình diện đề tài - chủ đề, kết cấu cốt truyện, hệ thống nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ tiểu thuyết Quốc ngữ là gì?

Hệ giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Tác giả Nho học - Tân học không phải là hiện tượng thoái trào hay bảo thủ, mà là một lực lượng tiên phong thích ứng văn hóa, đóng vai trò bản lề trong hiện đại hóa văn học.
• Giả thuyết 2 (H2): Cấu trúc tư duy thẩm mỹ song hành (Nho học và Tân học) quy định sự hình thành của một mô hình tiểu thuyết giao thời độc đáo: dung hợp giữa đạo đức truyền thống và kỹ thuật tự sự phương Tây.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Loại hình học văn học (Typology) của trường phái Nga (V. Zhirmunsky) gắn với các tiếp biến tại Việt Nam (Trần Đình Hượu, Trần Ngọc Vương) và Lý thuyết Tự sự học (Narratology) của Tzvetan Todorov, Gérard Genette, Trần Đình Sử. Phạm vi khảo sát tập trung vào 5 tác giả trung tâm: Nguyễn Chánh Sắt (1869–1947), Hồ Biểu Chánh (1884–1958), Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu (1889–1939), Nguyễn Trọng Thuật (1883–1950), Ngô Tất Tố (1894–1954), cùng hệ thống tư liệu mở rộng gồm hàng trăm tác phẩm báo chí, tiểu thuyết Nam - Bắc đầu thế kỷ XX.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về văn học giao thời và tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX phân bổ qua nhiều dòng học thuật với các góc nhìn đối thoại phong phú:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu loại hình học tác giả nhà nho trung cận đại với những đóng góp nền tảng của Trần Đình Hượu (Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930, Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại) và chuyên khảo mang tính cột mốc của Trần Ngọc Vương (Loại hình học tác giả văn học - Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam). Trần Ngọc Vương đã xác lập ba mẫu hình: nhà nho hành đạo, nhà nho ẩn dật và nhà nho tài tử. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở phạm trù văn học trung đại hoặc mở đầu giai đoạn giao thời, chưa đi sâu khảo sát diện mạo loại hình tác giả Nho học - Tân học khi chuyển dịch hoàn toàn sang thể loại tiểu thuyết văn xuôi Quốc ngữ.

Thứ hai, dòng nghiên cứu văn xuôi và tiểu thuyết Nam Bộ khởi xướng từ Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại, 1942), Thiếu Sơn (Lối văn phê bình nhân vật: Ông Hồ Biểu Chánh, 1931), Phạm Thế Ngũ (Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, 1965), Nguyễn Khuê (Chân dung Hồ Biểu Chánh, 1974), đến các công trình của Bùi Đức Tịnh (Những bước đầu của báo chí, truyện ngắn, tiểu thuyết và thơ mới, 1974), Nguyễn Kim Anh (Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, 2004). Các tác giả đã ghi nhận quy mô đồ sộ của văn xuôi Nam Kỳ nhưng phần lớn chỉ dừng lại ở mô tả diện mạo, phê bình tiểu truyện hoặc khảo cứu thư mục.

Thứ ba, sự đối lập trong quan điểm đánh giá thẩm mỹ: Một luồng ý kiến (tiêu biểu ở một số công trình phê bình xã hội học mác-xít trước 1986 như Phan Cự Đệ, 1974) từng có phần khắt khe khi nhìn nhận tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Chánh Sắt mang nặng tính "bảo thủ", "luân lý phong kiến", "kỹ thuật thô sơ mô phỏng truyện Tàu hoặc tiểu thuyết trinh thám bình dân phương Tây". Ngược lại, các nghiên cứu từ sau 1986 (Võ Văn Nhơn, Đoàn Lê Giang, Trần Văn Toàn, Phan Mạnh Hùng) đã phục hồi vị thế khoa học của giai đoạn này, đánh giá cao chức năng chuyển giao tự sự và tính chất bình dân hóa ngôn ngữ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, Maurice M. Durand và Nguyễn Trần Huân (Introduction à la littérature Vietnamienne, 1969) hay Bùi Xuân Bào (Le roman Vietnamien contemporain, 1972) từng định vị tác phẩm Quả dưa đỏ (Nguyễn Trọng Thuật, 1925) và Tố Tâm (Hoàng Ngọc Phách, 1925) là khởi điểm của tiểu thuyết hiện đại nhưng chưa lý giải thỏa đáng tính liên tục sinh mệnh của loại hình tác giả. Trong khi đó, nghiên cứu của Cao Thị Như Quỳnh và John C. Schafer (Hồ Biểu Chánh and the early development of the Vietnamese novel, 1988; From verse narrative to novel, 1988) đã nhận ra bước chuyển từ truyện thơ Nôm sang văn xuôi hư cấu hiện đại qua vai trò bản địa hóa của Hồ Biểu Chánh. Luận án của Bùi Thị Lan Hương định vị công trình như một nghiên cứu chuyên sâu, tổng hợp toàn diện nhằm thiết lập khung lý thuyết loại hình cho đội ngũ tác giả bản lề này.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước phát triển mở rộng đối với lý thuyết loại hình học tác giả văn học tại Việt Nam. Bằng việc bổ sung và định danh chuẩn xác khái niệm "Tác giả Nho học - Tân học", công trình kéo dài trục phân loại ba thế năng ứng xử của Trần Ngọc Vương (hành đạo - ẩn dật - tài tử) sang một loại hình thứ tư mang tính chuyển giao lịch sử: loại hình trí thức lưỡng hợp văn hóa trong kỷ nguyên thuộc địa. Luận án chứng minh rằng: "Tác giả Nho học - Tân học, trước hết là những nhà văn được học hành và chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho học và nền học vấn truyền thống. Do hoàn cảnh lịch sử buổi giao thời, họ đồng thời cũng được học tập và chịu ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và nền học vấn mới ảnh hưởng của phương Tây... hình thành một thế hệ các nhà cầm bút mới - những con người của hai thế kỷ".

Trên bình diện tự sự học, luận án làm sáng rõ tiến trình dịch chuyển cấu trúc diễn ngôn: từ "người kể chuyện toàn tri mang chức năng giáo huấn" thời trung đại sang sự xuất hiện của "tác giả hàm ẩn" (implied author) theo cách diễn giải của Trần Đình Sử: "Nhà văn sẽ không bao giờ hiện diện trong tiểu thuyết như là một người kể, người phát ngôn, mà chỉ xuất hiện như là một tác giả hàm ẩn, một cái Tôi thứ hai của nhà văn, với tư cách là người mang hệ thống quan niệm và giá trị trong tác phẩm".

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               HỆ HÌNH TÁC GIẢ NHO HỌC - TÂN HỌC ĐẦU THẾ KỶ XX                    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  TIỀN ĐỀ VĂN HÓA - TƯ TƯỞNG              |  TIỀN ĐỀ THỂ CHẾ & TRUYỀN THÔNG        |
|  - Cựu học: Đạo đức cương thường, Hán học|  - Thiết chế ngôn ngữ: Chữ Quốc ngữ    |
|  - Tân học: Triết học Ánh sáng, Pháp văn |  - Thể chế truyền thông: Báo chí & Đô thị|
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     ĐẶC TRƯNG THI PHÁP TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ                       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột:

1. Trụ cột Loại hình học (Typological pillar): Phân lập các nhóm tác giả dựa trên xuất thân giáo dục (đỗ đạt Nho học tự học tiếng Pháp như Ngô Tất Tố, Tản Đà; hoặc xuất thân Nho học theo học trường Pháp - Việt như Nguyễn Chánh Sắt, Hồ Biểu Chánh).
2. Trụ cột Tự sự học thi pháp (Narratological pillar): Giải phẫu vi mô văn bản tự sự qua 4 tầng bậc: Đề tài/chủ đề $\rightarrow$ Cốt truyện $\rightarrow$ Nhân vật $\rightarrow$ Giọng điệu & Ngôn ngữ.
3. Trụ cột Xã hội học - Văn hóa học liên ngành (Interdisciplinary cultural pillar): Đặt văn bản tiểu thuyết trong mạng lưới tương tác với đô thị hóa, thiết chế báo chí (Gia Định báo, Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn, Nam Phong, An Nam tạp chí), chính sách thuộc địa và thị hiếu của tầng lớp thị dân mới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo lập trường nhận thức luận Diễn giải học (Interpretivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và thi pháp học lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) bao quát:

• Cấp độ vĩ mô: Bối cảnh biến đổi kinh tế - xã hội, chính sách ngôn ngữ thuộc địa (Nghị định 6-4-1878 và Thông tư 1-6-1910 của Thống sứ Simori bắt buộc dùng chữ Quốc ngữ trong công sở).
• Cấp độ trung mô: Môi trường sinh thái truyền thông gồm hệ thống báo chí, nhà in, mạng lưới dịch thuật truyện Tàu - tiểu thuyết Pháp, sự hình thành công chúng thị dân.
• Cấp độ vi mô: Cấu trúc văn bản tác phẩm của 5 tác giả tiêu biểu qua các chỉ số phong cách học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu chủ đích (Purposive Sampling) được thực hiện nghiêm ngặt:

• Tiêu chuẩn lựa chọn (Inclusion criteria): Tác giả sinh trưởng trong môi trường Nho giáo, có tiếp thu Tân học, trực tiếp viết và xuất bản tiểu thuyết bằng chữ Quốc ngữ trong giai đoạn 1900–1930, có tác phẩm gây tiếng vang xã hội.
• Tiêu chuẩn loại trừ (Exclusion criteria): Các tác giả Nho học thuần túy chỉ sáng tác bằng chữ Hán/Nôm; các tác giả hoàn toàn Tây học không có gốc gác Nho học; hoặc các tác giả cùng thời nhưng không sáng tác thể loại tiểu thuyết.

Quy trình bảo đảm độ tin cậy thông qua tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu giữa văn bản tiểu thuyết nguyên bản trên báo chí/sách xuất bản thời kỳ đầu với hồi ký, tư liệu văn học sử, thư tịch địa chí (như thư mục 1122 tác phẩm của Bùi Đức Tịnh) và các phê bình đương thời (Vũ Ngọc Phan, Thiếu Sơn, Kiều Thanh Quế).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU & KHẢO SÁT DỮ LIỆU CỦA LUẬN ÁN                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [1. NGUỒN TƯ LIỆU VĂN BẢN]                                                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [2. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ LIÊN NGÀNH]                                                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [3. ĐÁNH GIÁ & TỔNG HỢP LOẠI HÌNH]                                                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm toàn bộ di sản tiểu thuyết của 5 tác gia đại diện: 15 tiểu thuyết của Nguyễn Chánh Sắt (Tài mạng tương đố, Nghĩa hiệp kỳ duyên, Gái trả thù cha...); hơn 60 tác phẩm của Hồ Biểu Chánh (trọng tâm giai đoạn 1912–1932: Ai làm được, Chúa tàu Kim Quy, Cay đắng mùi đời, Con nhà nghèo...); các tiểu thuyết luận đề - tự truyện của Tản Đà (Giấc mộng con I & II, Thề non nước); Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật; Tắt đèn, Lều chõng của Ngô Tất Tố.

Luận án vận dụng thao tác thống kê văn bản để định lượng sự chuyển biến ngôn ngữ: khảo sát tỷ lệ thuyên giảm của câu văn biền ngẫu đối ngẫu, sự suy giảm mật độ từ Hán - Việt ước lệ, sự gia tăng đột biến của lớp từ vựng khẩu ngữ Nam Bộ (ở Nguyễn Chánh Sắt, Hồ Biểu Chánh) và lời ăn tiếng nói thôn quê Bắc Bộ (ở Ngô Tất Tố).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự biến đổi hệ hình đề tài - chủ đề: Các tác giả Nho học - Tân học đã chuyển hóa triệt để từ đề tài chí khí quân tử, hành đạo ước lệ sang ba cụm chủ đề thế sự: Đạo đức luân lý trong gia đình và xã hội thương nghiệp hóa; Phê phán sự băng hoại của quan lại, địa chủ; Khát vọng tự do trong tình yêu và hôn nhân.
2. Kỹ thuật tổ chức cốt truyện lưỡng hợp: Tồn tại hai mô hình kết cấu song hành: Kết cấu vay mượn/phóng tác từ tiểu thuyết phương Tây được bản địa hóa hoàn toàn vào không gian phong tục Việt Nam (tiêu biểu như Hồ Biểu Chánh phỏng tác Victor Hugo, Alexandre Dumas, Hector Malot thành Ngọn cỏ gió đùa, Chúa tàu Kim Quy, Cay đắng mùi đời) và Kết cấu cốt truyện tự sáng tạo mang tính xã hội - luận đề sâu sắc.
3. Thiết lập hệ thống 4 loại hình nhân vật điển hình:
   • Nhân vật con người đạo đức, trọng nghĩa khinh tài (kế thừa tinh thần hiệp nghĩa truyền thống).
   • Nhân vật tài tử mang ảo mộng thoát ly (nhân vật tự biểu hiện cái tôi cá nhân).
   • Nhân vật nạn nhân cùng khổ bị áp bức (chị Dậu trong Tắt đèn, con nợ bần nông trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh).
   • Nhân vật tha hóa, quan lại, địa chủ hủ bại (đòn bẩy hiện thực phê phán).
4. Cách mạng hóa ngôn ngữ nghệ thuật và điểm nhìn trần thuật: Luận án chứng minh sự triệt tiêu dần của lối văn biền ngẫu ước lệ, nhường chỗ cho dòng văn xuôi tự nhiên, linh hoạt, gần gũi với lời ăn tiếng nói sinh hoạt hằng ngày; đồng thời phát hiện những mầm mống sơ khai nhưng vững chắc của nghệ thuật miêu tả tâm lý và độc thoại nội tâm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận văn học: Cung cấp mô hình phân tích loại hình học chuyển tiếp cho các nền văn học hậu thuộc địa hoặc các quốc gia đồng văn Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản) khi bước vào hiện đại hóa.
• Về lịch sử văn học: Xóa bỏ định kiến đánh giá thấp văn xuôi giao thời, xác lập vị trí của văn học Nam Kỳ buổi đầu như một cội nguồn quan trọng của văn xuôi hiện đại dân tộc.
• Về thực tiễn giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để tái cấu trúc nội dung giảng dạy các tác gia Hồ Biểu Chánh, Tản Đà, Ngô Tất Tố trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông và đại học.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi khảo sát: Do dung lượng luận án, công trình mới chỉ khảo sát sâu 5 tác giả hạt nhân, chưa thể bao quát toàn bộ 276 tác phẩm tiểu thuyết/truyện ngắn trong thư mục văn học Nam Bộ giai đoạn 1866–1930.
• Giới hạn thể loại phái sinh: Chưa dành dung lượng thỏa đáng để phân tích sâu các phân nhánh tiểu thuyết trinh thám (Biến Ngũ Nhy, Phú Đức) hay tiểu thuyết diễm tình - kỳ hiệp đương thời.

Hướng nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

• Ứng dụng Nhân văn số (Digital Humanities) để phân tích định lượng phong cách học (Stylometry) trên toàn bộ kho ngữ liệu văn xuôi Quốc ngữ 1887–1932.
• Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Transnational comparative literature) giữa tiểu thuyết Nho học - Tân học Việt Nam với tiểu thuyết thời kỳ Minh Trị (Nhật Bản) và phong trào tiểu thuyết Uyên ương Hồ điệp (Trung Quốc).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra xung lực học thuật mạnh mẽ, trở thành tài liệu tham chiếu thiết yếu cho các nghiên cứu về văn học sử và văn hóa học giai đoạn đầu thế kỷ XX. Về mặt xã hội, kết quả nghiên cứu góp phần khẳng định giá trị của di sản văn hóa chữ Quốc ngữ, bảo tồn các giá trị thẩm mỹ truyền thống trong kỷ nguyên hiện đại hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Khai thác khung lý thuyết loại hình học tác giả và phương pháp tự sự học liên ngành để mở rộng đề tài.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu đại học: Sử dụng tư liệu và hệ thống phân tích để làm phong phú giáo trình Văn học Việt Nam cận hiện đại.
• Nhà hoạch định chương trình giáo dục: Bổ sung các góc nhìn thẩm mỹ đa chiều khi thẩm định tác phẩm văn học giao thời trong nhà trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xác lập và hệ thống hóa mô hình "Loại hình tác giả Nho học - Tân học" như một nấc thang phát triển tất yếu trong lịch sử văn học dân tộc, bổ sung trực tiếp vào lý thuyết loại hình học tác giả nhà nho của Trần Ngọc Vương, chứng minh năng lực thích ứng và chuyển đổi thẩm mỹ của trí thức Á Đông trước làn sóng phương Tây.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Khác với lối nghiên cứu xã hội học dung tục thuần túy hoặc phê bình tiểu sử tác gia đơn lẻ, luận án tích hợp phương pháp loại hình học cấu trúc với tự sự học văn bản và văn hóa học liên ngành, xử lý đồng thời mối quan hệ giữa biến đổi thiết chế ngôn ngữ (chữ Quốc ngữ, báo chí) với cấu trúc nghệ thuật nội tại của tác phẩm.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất từ dữ liệu khảo sát là gì? Tiểu thuyết phỏng tác phương Tây của các tác giả Nho học - Tân học (như Hồ Biểu Chánh) không phải là sự sao chép cơ học, mà là quá trình "tái cấu trúc văn hóa" (cultural restructuring), trong đó cốt truyện phương Tây được nhào nặn để chuyên chở đạo lý nhân nghĩa, phong tục tập quán và tâm lý thẩm mỹ thuần Việt.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Toàn bộ tiêu chí phân loại tác giả, tiêu chuẩn chọn mẫu ngữ liệu và các bước giải phẫu cấu trúc tự sự (đề tài $\rightarrow$ cốt truyện $\rightarrow$ nhân vật $\rightarrow$ ngôn ngữ) được chuẩn hóa tường minh, cho phép nhân rộng nghiên cứu trên các nhóm tác giả giao thời khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án là gì? Mở rộng nghiên cứu số hóa toàn văn kho tàng văn xuôi Quốc ngữ 1865–1945, đối sánh tiến trình hiện đại hóa thể loại tự sự trong toàn bộ không gian quyển văn hóa chữ Hán (Sinosphere).

Kết luận

1. Khẳng định tính tất yếu lịch sử và vị thế thẩm mỹ độc lập của loại hình tác giả Nho học - Tân học trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc.
2. Làm sáng tỏ sự chuyển dịch hệ hình tư duy nghệ thuật từ "văn dĩ tải đạo" sang văn học phản ánh hiện thực đời sống và thế sự thị dân.
3. Chứng minh bước nhảy vọt về thi pháp tiểu thuyết: chuyển giao từ kết cấu chương hồi sang kết cấu nhân quả - tâm lý; từ mẫu hình nhân vật hành động ước lệ sang nhân vật đa chiều, giàu tính hiện thực.
4. Ghi nhận công lao cách tân ngôn ngữ văn xuôi nghệ thuật: giảm trừ biền ngẫu, đẩy mạnh khẩu ngữ hóa và kiến tạo lời văn nghệ thuật chữ Quốc ngữ giàu bản sắc.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành Loại hình học - Tự sự học - Văn hóa học cho nghiên cứu văn học sử Việt Nam và khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và tổng quan vấn đề nghiên cứu (31trang, từ trang 7 đến trang 37); - Chương 2: Điều kiện hình thành và đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học giai đoạn đầu thế kỉ XX (33 trang, từ trang 38 đến trang 70); - Chương 3: Tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện hệ thống đề tài - chủ đề và tổ chức kết cấu cốt truyện (33 trang, từ trang 71 đến trang 103); - Chương 4: Tác giả Nho học - Tân học với tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX trên phương diện xây dựng hệ thống nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ (47 trang, từ trang 104 đến trang 150). 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trong chương này, chúng thôi sẽ điểm qua một số cơ sở lý thuyết có liên quan trực tiếp đến quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, bao gồm lý thuyết về loại hình học văn học, lý thuyết tự sự và những công trình nghiên cứu đi trước có liên quan, làm cơ sở cho việc đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu tiếp theo. Lý thuyết loại hình học văn học Trước khi có những giới thuyết khái quát về lý thuyết loại hình học văn học, trên cơ sở tham bác ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi đưa ra cách hiểu về khái niệm loại hình và khái niệm loại hình tác giả như sau: Chữ loại hình (tiếng Anh và tiếng Pháp: type) cũng có nghĩa là kiểu, loại. Loại hình là tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung những đặc trưng cơ bản nào đó, cùng có quan hệ cộng đồng về mặt giá trị.

Khái niệm loại hình tác giả dùng để chỉ tập hợp những tác giả văn học có một số đặc điểm tương đồng về điều kiện hình thành, sự lựa chọn con đường lập nghiệp, sự hấp thu nền học vấn và các học thuyết tư tưởng – chính trị hay đạo đức xã hội; hệ thống đề tài - chủ đề trong sáng tác; hình tượng nghệ thuật, các vấn đề về thể loại và ngôn ngữ trong sáng tác… Dù sự rạch ròi loại hình tác giả ở đây không phải lúc nào cũng rành mạch như bản thân sự tồn tại vốn có của nó, song loại hình học vẫn có nhiệm vụ tối thượng trong việc khu biệt hoá, thành tố hoá họ như những đối tượng nghiên cứu đặc thù để từng bước nhận diện diện mạo, đặc điểm con người, văn chương cũng như vai trò của họ trong lịch sử văn học dân tộc ở một mức độ tương đối có thể chấp nhận được. Loại hình học (tiếng Anh: typology, tiếng Pháp: typologie) là khoa học nghiên cứu về loại hình nói chung. Đây vừa là một lý thuyết vừa là một phương pháp trong nghiên cứu văn học, vốn xuất phát từ rất sớm, ngay từ trong nền văn hóa cổ đại Hi Lạp - La Mã với cách phân chia văn học của Aristot. Tuy nhiên, nhắc đến lý thuyết loại hình học văn học, chúng ta phải kể đến thành tựu của các nhà nghiên cứu văn học Nga trước đây.

Tên tuổi của một số nhà nghiên cứu tiên phong có thể nhắc đến như V. Riptin… Ở Việt Nam, tư duy loại hình, 7 phương pháp loại hình ngày càng được nhiều nhà nghiên cứu chú ý. Trước hết phải kể tới một số công trình dịch thuật về vấn đề tư duy loại hình và phương pháp loại hình như: Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học [95] Những vấn đề lý luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học [135]; Hình thái học truyện cổ tích [290]; Cấu trúc văn bản nghệ thuật [93], Thi pháp văn học Nga cổ [118]… Đây là những công trình khá tiêu biểu của một số học giả, nhà nghiên cứu uy tín trên thế giới tiếp cận văn học theo hướng loại hình và những công trình này khi được công bố bản tiếng Việt đã trở thành những sách công cụ hữu ích cho những ai quan tâm đến lĩnh vực chuyên ngành. Nhiều vấn đề đặt ra trong đó đã được vận dụng linh hoạt và hữu ích khi soi chiếu vào thực tiễn của nền văn học dân tộc.

Hướng đến việc phân chia, phân loại các sự vật, hiện tượng, các vấn đề của văn học (trong đó có vấn đề về tác giả) để từ đó xác định vị trí, ý nghĩa, vai trò của nó trong một hệ thống, trong cấu trúc tổng thể cũng như nhận dạng được diện mạo và đặc điểm của cả một hệ thống chính là điểm nổi bật của lý thuyết loại hình học văn học. Các nhà nghiên cứu, bằng nhãn quan tư duy này đã tìm cách “rạch ròi hóa” các vấn đề, các hiện tượng của văn học dựa trên những tiêu chí, những cơ sở tương đối có thể chấp nhận. Từ đây, các nhà nghiên cứu đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan đến một bộ phận không nhỏ tác giả, tác phẩm trong đời sống văn chương dân tộc thời trung đại, cũng như thời cận hiện đại sau này. Về vấn đề tác giả, loại hình học đã giúp các nhà nghiên cứu đề xuất những tiêu chí xếp loại, xác định được đặc điểm của đội ngũ tác giả cũng như thời điểm hình thành và đóng góp của họ cho lịch sử văn học dân tộc.

Kể từ Trương Tửu với trường hợp tác giả cụ thể là Nguyễn Công Trứ, việc ứng dụng lí thuyết loại hình học liên tục được kế thừa và tỏ ra ưu việt trong nghiên cứu đội ngũ tác giả trong văn học trung cận đại ở nước ta. Điều đó được thể hiện bằng hàng loạt công trình mang tính khái quát của Trần Đình Hượu như: Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 [90], Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại [88]… Có thể nói, bằng phương pháp loại hình, Trần Đình Hượu đã đề xuất một hướng nghiên cứu đầy tiềm năng cho văn học trung cận đại. Ông đã chỉ ra tính quy luật của đội ngũ tác giả nhà nho và mối quan hệ giữa loại hình tác giả nhà nho với văn chương Nho giáo thời trung cận đại. Việc phân loại mẫu hình tác giả nhà nho đã tạo tiền đề cơ sở để tiến hành nghiên cứu chuyên sâu và khu biệt được những nội dung tư tưởng cũng như đặc sắc nghệ thuật 8 của các mẫu hình nhà nho thời trung đại.

Đó là văn học nhà nho (qua Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Đào Tấn, Nguyễn Thông…); văn học nhà chí sĩ - kiểu nhà nho tiếp thu tư tưởng tư sản, tiên phong đi làm cách mạng (qua Nguyễn Thượng Hiền, Phan Châu Trinh, đặc biệt qua Phan Bội Châu…); văn học nhà nho tài tử trong xã hội tư sản (qua Tản Đà); văn học giai đoạn giao thời (qua sáng tác của nhiều kiểu nhà nho trong bối cảnh chuyển hướng từ văn học Hán - Nôm sang văn học bằng chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ XX); văn học hiện đại qua bước ngoặt hiện đại hóa trong lịch sử văn học phương Đông nhìn từ góc độ tính liên tục của lịch sử (qua trường hợp Tự lực văn đoàn)… Tiếp nối Trần Đình Hượu là hàng loạt công trình nghiên cứu lấy lí thuyết loại hình làm cơ sở để triển khai và tạo được dấu ấn trong trường phái lí thuyết loại hình ở Việt Nam. Tiêu biểu nhất là công trình Loại hình học tác giả văn học - Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam của Trần Ngọc Vương [293]. Trong công trình này, ông đã phân loại mẫu hình nhà nho trong văn học Việt Nam thời trung đại thành ba loại: nhà nho hành đạo, nhà nho ẩn dật và nhà nho tài tử. Công trình đã mở ra tính ứng dụng trong việc nghiên cứu loại hình tác giả cũng như những đặc trưng văn học của từng loại hình tác giả.

Công trình đã tạo bước ngoặt và cổ vũ cho việc ứng dụng lí thuyết loại hình vào nghiên cứu văn học Việt Nam. Tiếp đó là hàng loạt những công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu vào từng loại hình tác giả như Nguyễn Hữu Sơn với nghiên cứu về đội ngũ tác giả Thiền sư trong Loại hình tác phẩm Thiền uyển tập anh [189], Lê Văn Tấn nghiên cứu về loại hình nhà nho ẩn dật và đóng góp của họ đối với sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam [216]. Về loại hình học tác phẩm, đa số các công trình nghiên cứu về đội ngũ tác giả cũng dành khá nhiều công phu trong việc nghiên cứu sáng tác của từng nhóm tác giả để tìm ra những nét đặc trưng và có tính khu biệt trong sáng tác của họ. Ngoài ra, lí thuyết loại hình còn được ứng dụng để nghiên cứu từng loại hình hay thể loại của văn học Việt Nam như Đặc điểm văn học trung đại Việt Nam: Những vấn đề văn xuôi tự sự của Nguyễn Đăng Na [39], Thơ Nôm Đường luật của Lã Nhâm Thìn [235], Ngâm khúc: quá trình hình thành, phát triển và đặc trưng thể loại của Ngô Văn Đức [55], Văn học trào phúng Việt Nam thời trung đại của Trần Thị Hoa Lê [112], Loại hình văn học trung đại Việt Nam của Biện Minh Điền [45]… Những công trình trên đây giúp chúng tôi hiểu một cách thấu đáo hơn về lý thuyết cũng như phương pháp loại hình trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là cách thức 9 lựa chọn đối tượng và vận dụng lý thuyết này trong những trường hợp cụ thể.Trên thực tế, việc nghiên cứu lịch sử văn học không thể không chú ý đến vấn đề hệ thống các loại hình, loại thể của văn học.

Khi tư duy nghiên cứu hướng tới yêu cầu tổng hợp, phân loại các hiện tượng văn học dựa trên những hệ tiêu chí khả dĩ có thể khái quát và thâu tóm thành một “cộng đồng thẩm mỹ” nhất định, nói lên tư cách tồn tại của chúng, khi ấy loại hình học văn học ra đời. Vận dụng lý thuyết loại hình học vào đề tài nghiên cứu được chúng tôi cụ thể hóa qua những vấn đề sau: - Về vấn đề tác giả: Loại hình học cho phép chúng tôi bước đầu nhận diện đội ngũ tác giả Nho học - Tân học. Đây là những tác giả có những đặc điểm chung ở sự tiếp nhận cả hai mô hình giáo dục là mô hình giáo dục theo kiểu Nho học và mô hình giáo dục Tây học. Họ là những trí thức sinh ra trong bối cảnh giao thoa, chuyển giao giữa hai thế kỉ, phải chứng kiến sự giao tranh giữa văn hóa truyền thống với văn hóa phương Tây hiện đại; - Về vấn đề tác phẩm: Vận dụng lý thuyết loại hình để nghiên cứu thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX qua sáng tác của các tác giả này.