Chương 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ SÁCH ĐIỆN TỬ 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Xuất bản phẩm Theo Điều 4 của Luật Xuất bản sửa đổi và bổ sung năm 2008 và Luật Xuất bản năm 2012, thì “xuất bản phẩm là tác phẩm, tài liệu về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục và đào tạo, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật được xuất bản thông qua nhà xuất bản hoặc cơ quan, tổ chức được cấp giấy phép xuất bản bằng các ngôn ngữ khác nhau, bằng hình ảnh, âm thanh và được thể hiện dưới các hình thức sau đây: a) Sách in; b) Sách chữ nổi; c) Tranh, ảnh, bản đồ, áp-phích, tờ rời, tờ gấp; d) Các loại lịch; đ) Bản ghi âm, ghi hình có nội dung thay sách hoặc minh họa cho sách.” Xuất bản phẩm góp phần thỏa mãn nhu cầu văn hóa, trí tuệ, tinh thần và chỉ phục vụ một vài nhóm đối tượng khách hàng. Để tạo ra hàng hóa xuất bản phẩm phải có một quá trình tư duy sáng tạo và có sự can thiệp của khoa học công nghệ, đồng thời là sản xuất đơn chiếc.
Một trong những đặc trưng cơ bản của xuất bản phẩm là loại hàng hóa đặc thù vì khi chưa sản xuất (vẫn còn là bản thảo) thì chưa có giá trị trao đổi, giá trị và giá trị trao đổi của hàng hóa xuất bản phẩm không đồng nhất, vì giá trị vô hình (giá trị nội dung xuất bản phẩm) rất khó để định lượng như giá trị hữu hình (nguyên vật liệu, thiết kế). Như vậy, xuất bản phẩm là khái niệm bao hàm nhiều ấn phẩm được xuất bản thông qua nhà xuất bản hoặc cơ quan tổ chức được cấp giấy phép xuất bản trong đó có sách bao gồm sách in truyền thống và sách điện tử. Sách in truyền thống Sách vốn là một khái niệm mở, tùy thuộc vào cấu thành các dạng khác nhau, các phương thức chế tác và nhân bản khác nhau có thể đưa ra các khái niệm khác nhau về sách. Theo từ điển tiếng Việt: “Sách là tập hợp một số lượng nhất định những tờ giấy có chữ in, đóng gộp lại thành quyển.” Có thể thấy từ khi bắt đầu nền văn minh loài người cho đến này, cùng với sự ra đời của chữ viết và giấy, khi nhắc đến khái niệm sách thì đều được gắn liền với khái niệm sách in truyền thống.
Theo kết quả nghiên cứu khảo cổ, cuốn sách đầu tiên được phát hiện ở Lưỡng Hà thiên niên kỷ thứ 3 trước Công Nguyên, được viết bằng chữ tượng hình trên chất liệu đất sét. Sau đó đến khoảng những năm 500 trước Công Nguyên, bảng đất sét dần được thay thế bằng chất liệu giấy làm từ cói (papyrus) do người Ai Cập sáng tạo ra từ loài cây trồng bản địa. Còn người Hy Lạp – La Mã thì lại phát minh ra giấy da để thay thế cho giấy cói với nhiều ưu điểm như kích thước lớn hơn, khó rách, đàn hồi và bảo quản được lâu hơn. Một hình thức khác được các học sinh, thương nhân thời kỳ này sử dụng để lưu trữ thông tin tạm thời là sử dụng bảng gỗ phủ sáp.
Khi cần, họ sẽ viết chữ lên bề mặt sáp, và sau đó có thể xóa chữ đi để viết lại nếu cần. Những chiếc bảng gỗ phủ sáp này được tập trung lại thành từng nhóm và là tiền đề cho mô hình sách lật trang sau này. Theo Lịch sử Văn minh Thế giới do Vũ Dương Ninh chủ biên, dạng sách in truyền thống ngày nay được gọi là sách dạng lật trang (codex), thay thế cho phương thức cuộn xuất hiện vào khoảng những năm 100 - 150 sau Công Nguyên. Sách dạng này có nhiều lớp trang, được ghép nối lại với nhau và có vỏ bọc bảo vệ ở ngoài.
Sau này công nghệ in đầu tiên được xuất hiện tại Trung Quốc nhưng chưa được ứng dụng rộng rãi bởi chữ Hán theo lối tượng hình. Tuy còn nhiều tranh cãi, nhưng cuốn sách in trên chất liệu giấy đầu tiên được xác định là cuốn Kinh thánh tiếng Latinh của ông tổ nghề in người Đức 14 Johannes Gutenburg vào năm 1454. Máy in sử dụng khuôn là các chữ cái Latinh bằng kim loại của Gutenberg phát minh vào năm 1450 đã làm thay đổi lịch sử của sách, cho phép sách được nhân bản rộng rãi và với số lượng đáng kể. Đến những năm 1968 khi công nghệ thông tin bắt đầu can thiệp vào khâu in, cũng như kỹ thuật in offset hiện đại được ứng dụng vào năm 1983 đã mang lại sách in truyền thống như ngày hôm nay.
Nếu định nghĩa theo mục đích thì sách là một sản phẩm xã hội, là một công cụ để tích lũy, truyền bá tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sách chứa đựng các giá trị văn hóa tinh thần (các tác phẩm sáng tác hoặc tài liệu biên soạn) thuộc các hình thái ý thức xã hội và nghệ thuật khác nhau, được ghi lại dưới các dạng ngôn ngữ khác nhau (chữ viết, hình ảnh, âm thanh, ký hiệu,…) của các dân tộc khác nhau nhằm để lưu trữ, tích lũy, truyền bá thông tin và tri thức trong xã hội. Theo quy định của Luật Xuất bản, sách là một dạng xuất bản phẩm, là hàng hóa đặc biệt. Sách là sản phẩm thuộc lĩnh vực văn hóa tinh thần và trở thành hàng hóa khi trải qua quá trình trao đổi mua bán trên thị trường.
Một cuốn sách hình thành thông qua quá trình vận động ý thức tích cực của tác giả, bởi vậy rất khó để định lượng giá trị hữu hình của nó. Sách in truyền thống cũng là sản phẩm của hoạt động xuất bản. Để cho ra đời sách in truyền thống, phải bắt đầu từ việc tổ chức bản thảo, biên tập thành bản mẫu để in và phát hành. Sách in truyền thống được in trên chất liệu giấy, có nội dung đa dạng nhiều thể loại (chính trị - pháp luật, văn học, giáo dục, thiếu nhi, khoa học kỹ thuật và công nghệ, khoa học xã hội và nhân văn,…) và hình thức phong phú, thể hiện qua nhiều khổ sách khác nhau, có loại hình chữ nhật với kích thước 10,2 x 15,2 cm; 10,5 x 17 cm; 11,3 x 17,6 cm,… bìa cứng (hardcover) hoặc bìa mềm (paperback).
Sách điện tử Cùng với sự phát triển của khoa học – công nghệ thì sách điện tử đã xuất hiện như một xu thế mới trên toàn cầu. Sách điện tử lần đầu tiên được biết đến rộng rãi thông qua dự án Gutenberg (Gutenberg Project) bắt đầu từ năm 1971 bởi Michael Hart của trường ĐH Illinois (Mỹ), nhằm mục đích tạo ra một thư viện công cộng điện tử với 10. Theo các tác giả Michael F Suarez; H R Woudhuysen trong cuốn The Oxford companion to the book (NXB Oxford University Press, 2010): “Sách điện tử là loại sách xây dựng dưới dạng tệp, tập hợp đa dạng các tính năng giao tiếp ưu việt của văn bản điện tử với người đọc, được sử dụng thông qua các thiết bị kỹ thuật hiện đại như máy tính cá nhân, các thiết bị đọc điện tử…” Sách điện tử được xếp trong nhóm xuất bản phẩm điện tử theo Điều 4 Luật Xuất bản, được định dạng số và đọc, nghe, nhìn bằng các phương tiện điện tử. Các phương tiện điện tử này hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện từ hoặc công nghệ tương tự quy định tại khoản 10 Điều 4 của Luật giao dịch điện tử.
Xuất bản phẩm điện tử được chia thành hai loại: loại được số hóa từ các sản phẩm đã được xuất bản, in và phát hành hợp pháp; loại thứ hai là xuất bản lần đầu hoàn toàn theo phương pháp xuất bản điện tử. Một hướng khác là in sách giấy từ sách điện tử theo nhu cầu của bạn đọc vẫn chưa được đề cập đến. Cho dù đôi khi được quan niệm là “phiên bản số của một cuốn sách in truyền thống” nhưng rất nhiều sách điện tử tồn tại mà không hề có phiên bản in trên giấy. Sách điện tử có thể được đọc trên một thiết bị đọc sách điện tử (e-book reader), hoặc bất kỳ một thiết bị điện tử khác có màn hình, bao gồm máy tính, nhiều loại điện thoại di động, hay các loại điện thoại thông minh.
Nhìn chung, sách điện tử (hay có các cách gọi khác là e-book, sách số) là một xuất bản phẩm dưới dạng số, bao gồm chữ, hình ảnh, hoặc tích hợp cả 16 hai được đọc trên máy tính hay các thiết bị điện tử khác. Sách điện tử ở đây còn bao gồm cả hình thái dữ liệu (database) – một gói dữ liệu số hóa bao gồm hàng ngàn, chục ngàn đầu sách và tạp chí – được các thư viện điện tử hay sử dụng. Đặc điểm của sách điện tử 1. Quy trình xuất bản Sách điện tử là sản phẩm của quy trình xuất bản điện tử, bao gồm tổ chức, khai thác bản thảo, biên tập thành bản mẫu và sử dụng phương tiện điện tử để tạo ra xuất bản phẩm điện tử.
Trong khoản 8 điều 4 của Luật Xuất bản cũng đã quy định rõ “Xuất bản điện tử là việc tổ chức, khai thác bản thảo, biên tập thành bản mẫu và sử dụng phương tiện điện tử để tạo ra xuất bản phẩm điện tử.” Như vậy, nếu so sánh với quy trình xuất bản sách in truyền thống thì việc xuất bản sách điện tử có những nét tương đồng trong khâu tổ chức khai thác bản thảo và biên tập. Khác biệt lớn nhất trong xuất bản sách điện tử là việc sử dụng các phương tiện điện tử và ứng dụng các phần mềm tạo sách. Hình thức tồn tại của sách điện tử thông qua các vật mang thông tin đã được số hóa. Quy trình xuất bản sách điện tử có thể được khái quát bằng hai sơ đồ như sau: Ở sơ đồ đầu tiên, từ bản in sách truyền thống, sau khi trải qua tất cả công đoạn xuất bản in truyền thống, sẽ được số hóa trở thành sách điện tử.1: Quy trình xuất bản sách điện tử 1 Ở sơ đồ thứ hai, quy trình xuất bản sách điện tử bắt đầu từ khi đưa ra kế hoạch đề tài và tác giả xây dựng tác phẩm: Sơ đồ 1.2: Quy trình xuất bản sách điện tử 2 Trong quy trình xuất bản điện tử, khâu đặc trưng quan trọng nhất là khâu số hóa bản thảo, hay cụ thể hơn là quá trình chuyển đổi/tạo sách điện tử.
Lúc này, bản thảo có thể dưới ba dạng: Sách in, file gốc (văn bản Microsoft Word, hoặc layout của Adobe InDesign hay Adobe FrameMaker) hoặc bản pdf sẵn sàng để in (print-ready pdf). Đối với sách in, nhà sản xuất sẽ sử dụng 18 thiết bị quét hình (scan) để quét từng trang sách và lưu vào đĩa cứng của máy tính dưới dạng file ảnh.