Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu về hoa Dừa Can 1.1 Nguồn gốc, phân bố và phân loại thực vật Tên tiếng Việt: Hoa dừa cạn, hải đăng, trường xuân, bông dừa, dương giác, tứ quý Tên tiếng Anh: Vinca, Madagasca periwinkle Tên khoa học: Catharanthus roseus (L. Don Hoa dừa can mọc hoang dai có nguồn gốc từ đảo Madagascar (Shuchi Kaushik và cs, 2017). Sau đó, dừa can được di nhập sang nhiều nước nhiệt đới ở Nam A, Việt Nam, An Độ, Indonesia, Philippin, đảo Hải Nam Trung Quốc, châu Phi, Úc, Brazin. Ở Việt Nam, dừa cạn là cây hoang dại, có vùng phân bồ tự nhiên tương đối đặc trưng từ tỉnh Quảng Ninh đến Kiên Giang dọc theo vùng ven biên, tập trung ở các tỉnh miền Trung như Thanh Hóa, Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, Bình Định và Phú Yên.
Ngoài ra dừa cạn còn xuất hiện ở các đảo như Cô Tô, Côn Đảo và Phú Quốc. Ở vùng phân bó tự nhiên ven biển, dừa cạn có khi mọc gần như thuần loại trên các bãi cát dưới rừng phi lao, tràng cỏ cây bụi thấp, có khả năng chịu đựng điều kiện đât đai khô căn của vùng cát ven biên. Phân loại thực vật cây hoa dừa cạn: Giới thực vật (Plantae), ngành thực vật có hoa (Magnoliphyta), lớp Ngọc Lan (Magnoliopsida), bộ Long Dom (Gentianales), họ Trúc Đào (Apocynaceae), chi Dừa can Madagascar (Catharanthus), loài C.2 Đặc điểm thực vật học Theo Trần Thị Duy (2021), cây dừa cạn với những đặc điểm Rễ thường chỉ có một rễ cái và một chùm rễ phụ. Rễ cái đâm thắng xuống đất, có thé đạt chiều dài 35 — 40 cm, rễ phụ mọc thành chùm thưa, ngắn, phát triển theo chiều ngang.
Vùng vỏ rễ là nơi tập trung chủ yếu các alkaloid. Thân thảo, cây cao khoảng 40 — 80 em, có nhựa trắng, vỏ cây màu nâu đỏ hay màu xanh trắng tùy vào loài, có khả năng tự phân nhánh từ các nách lá thật, cành nhánh nhiều, cành đứng, thân gỗ ở phía gốc, thân mềm ở phía ngọn, mọc thành bụi dày. Lá mọc đối, hình bầu dục, gốc thuôn, đầu tù hoặc hơi nhọn, đài 4 - 6 cm, rộng 2 — 3 cm, hai mặt nhẫn, mặt trên sam bóng, mặt dưới nhạt. Cuống lá ngắn dai 3 — 5 mm.
Gân lá màu trắng ngà, chia phiến lá thành 2 phần bằng nhau. Hoa cánh đơn, mỏng, có năm cánh. Có nhiều màu sắc như trắng, tím, hồng, đỏ. Thích hợp dé trồng thảm, trồng chậu hoặc giò treo.
Có thé sống quanh năm nhưng tốt nhất mùa hè và thời gian có nhiều nắng nóng. Hoa mọc riêng lẻ ở kẽ lá gần ngọn, dài năm thùy, hình ống ngắn. Tràng có năm cánh, ống tràng hẹp phình ra ở đưới các cánh hoa, có năm nhị đính vào họng của ông tràng, xen kẽ cánh hoa, chỉ nhị rat ngăn. Quả là một cặp đại dai 2 — 4 cm, rộng 3 mm, mọc thắng đứng hơi ngả sang hai bên, trong quả chứa 12 - 20 hạt nhỏ màu nâu nhạt hay nâu đen hình trứng, trên mặt hạt có các hột nôi, thành đường chạy doc.
Mùa hoa quả gần như quanh năm. Giống FVIN205 Raspberry được thực hiện trong thí nghiệm thuộc dòng Megabloom, chiều cao cây trung bình từ 20 — 25 cm, đường kính hoa từ 7 — 8 cm, thời gian sinh trưởng từ 60 — 75 ngày.3 Điều kiện ngoại cảnh Dừa cạn có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới nên có khả năng chịu nóng cao, rất thích hợp trồng vào mùa hè. Nhiệt độ thích hợp cho hat đừa cạn nảy mầm từ 24 — 26°C, nhiệt độ trung bình thích hợp cho cây con lúc sang chậu là 18 — 24°C, nhiệt độ trồng thích hợp 25 — 30°C (Nguyễn Thị Kiều Trinh, 2016). Dừa cạn là loại cây ưa sáng, ưa am, độ âm không khí thích hợp khoảng 50%.
Trong điều kiện ánh sáng gay gắt cây van ra hoa đều và đẹp. Giai đoạn ươm cây con cân tránh ánh sáng trực xạ, ươm cây ở những nơi thoáng mát, có mái che. Khi trông cây ra chậu cần ánh sáng day đủ dé cây có thé quang hợp tạo chất hữu cơ cần thiết cho 4 hoạt động sống của cây. Ánh sáng thích hợp dao động trong khoảng 26.800 lux, không bị ảnh hưởng bởi thời gian chiếu sáng.
Giai đoạn trồng cây ngoài điều kiện tự nhiên, cây cần nhiều ánh sáng dé quang hợp tạo nên chất hữu cơ cần thiết cho hoạt động sống của cây. Nhìn chung, cây cần ánh sáng day đủ nên vào mùa hè thường phân nhiều cành nhánh, nhiều hoa và màu sắc hoa đẹp, còn trồng trong bóng râm cành nhánh kéo dài, cây dé đô và ít hoa. Cây dừa cạn có khả năng chịu hạn và đất nghèo dinh dưỡng, thích hợp trồng ở đất tơi xốp và thông thoáng nên không đòi hỏi khắt khe về đất. Tuy nhiên, đối với cây trồng dé sinh trưởng, phát triển tốt thì cần canh tác trên nền dat tơi xốp, hàm lượng min cao, thoáng khí, thoát nước tốt, tốt nhất là đất thịt pha cát, độ pH = 5,5 — 6,0; EC thích hợp từ 1,2—2,0.4 Giá trị y học Hoa dừa cạn được coi là một nhà máy sản xuất đến 130 terpenoid indole alkaloids (TIAs) khác nhau, trong đó có nhiều chat có hoạt tính dược học quan trong được dùng trong điều trị ung thư, tiểu đường, cao huyết áp, dị ứng, táo bón và nhiều bệnh đường ruột.
Trong đó, vinblastine là hợp chất đã được FDA (Food and Drug Administration) của Mỹ phê duyệt vào năm 1965 và trở thành một thành phần chính của phương pháp hóa trị liệu trong điều trị nhiều loại ung thư như bach cầu, bàng quang, tinh hoàn, các u bạch huyết, ung thư vú, ung thư phối tế bào nhỏ.,được bán trên thị trường hon 40 năm nay. Ngoài ra, vincristine và vinblastine còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn. Một hợp chất khác của nhóm TIA là ajmalicin được sử dung làm chất chống cao huyết áp, hợp chất vindoline được nghiên cứu ứng dụng trong điều trị bệnh tiểu đường. Khi nghiên cứu dé phát hiện các chất có hoạt tính hạ đường huyết từ cây dừa cạn của Việt Nam, Nguyen và cộng sự đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 9 hợp chất có hoạt tính ức chế enzyme glucosidase từ cây và rễ dừa cạn thu hái tại Hoài Nhơn, Bình Định, trong đó có 2 chất lần đầu tiên được phân lập từ loài này.
Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào trên 9 dòng tế bao ung thư ở người, gồm ung thư gan (Hep-G2), ung thư biéu mô (KB), ung thư phổi (LU-1), ung thư vú (MCF-7), melanoma cancer ung thư sắc tố (SK-Mel2), ung thư bạch cau cấp tính (HL60), ung thư buồng trứng (SW626), ung thư tuyến tiền liệt (LNCaP) và ung thư ruột kết (HT-29) đã có những kết quả nhất định. Mac du có vai 5 trò quan trong nhưng cấu trúc phức tạp của vinblastine và vincristine làm cho việc tổng hợp hóa học các chất này rất khó khăn. Dừa cạn cũng được dùng phô biến trong các bai thuốc Đông y để trị cao huyết áp, trị bệnh tiểu đường, tiêu hóa kém, ly thông tiểu tiện, bệnh đi tiểu đỏ và ít. Một số trường hợp còn dùng dé trị ung thư máu, ung thư phôi.
Trước đây, nguồn dừa cạn mọc tự nhiên ở Việt Nam tương đối đồi dào. Trước năm 1975, miền Bắc đã từng xuất khẩu sang Đông Âu 1-3 tấn/năm. Những năm gan đây, lượng xuất khâu sang Pháp (khoảng trên 10 tắn/năm) thường xuyên hon, chủ yếu là từ cây trồng tại Phú Yên.5 Một số dòng dừa cạn phố biến tại Việt Nam - Dòng Tucana: Cây cho nhiều nhánh, hoa to, màu sắc đa dạng. Cánh hoa tròn và xếp đều lên nhau ngay cả khi trồng trong điều kiện thời tiết bat lợi.
Thich hợp trồng chậu hoặc trang trí cảnh quan. Thích hợp trồng quanh năm, nắng nhiều. Nhiệt độ gieo trồng 25 — 32°C. Nay mam3 - 5 ngày.
Đường kính hoa 3,5 — 4 cm. Chiều cao cây 20 — 35 cm. Ra hoa đầu tiên (từ ngày sang chậu) 35 — 40 ngày. Một số giống như FVIN055 Dark Red, FVIN064 Apricot Halo, FVIN073 Orchid Halo, FVIN)075 Orange, FVIN 068 Carmine.
- Dòng Valiant F1: Dong này không những trồng được ở vùng có khí hậu nóng mà còn có thê trồng được ở những khi vực có khí hậu âm và mưa, nơi mà thường xuyên bị ảnh hưởng bởi nắm Phytopthora. Cây cho ra nhiều nhánh, nhiều hoa và hoa lớn. Vì vậy có thể chịu được sự sốc nhiệt của môi trường khi thời tiết chuyền từ nóng sang lạnh. Thích hợp trồng quanh năm, nắng nhiều.
Nhiệt độ gieo trồng 25 — 30°C. Nay mầm 4 — 5 ngày. Đường kính hoa 4 — 5 cm. Chiều cao cây 35 — 50 cm.
Ra hoa đầu tiên (từ ngày sang chậu) 25 — 30 ngày. Một số giống như FVINO81 Lilac, FVIN083 Apricot, FVIN084 Burgundy, FVIN085 Pure White, FVIN086 Orchid. - Dong Megabloom: Đường kính hoa lớn, hoa nhiều là những đặc điểm nổi bật của dòng hoa dừa siêu bông này. Tán cây to, phân nhánh nhiều.
Cây khỏe và có khả năng kháng bệnh tốt. Phù hợp với điều kiện thời tiết nóng âm nhiệt đới. Thích hợp trồng quanh năm, nang nhiều. Nhiệt độ gieo trồng 25 — 32°C.
Nay mam 5 — 6 ngày. Đường kính hoa 7 — 8 cm. Chiều cao cây 20 — 25 cm. Ra hoa đầu tiên (từ ngày sang chậu) 35 — 45 ngày.
Một số giống như FVIN021 Red, FVIN208 Orchid Halo, FVIN209 Pink Halo, FVIN212 Apricot, FVIN213 Icy Pink, FVIN214 Dark Red, FVIN205 Raspberry. - Dòng Mediterranean: Cây khỏe, hoa nở liên tục, là chủng loại đừa rũ được hau hết nhà vườn ưa chuộng. Đường kính hoa lớn, độ rũ sâu và có nhiều màu dé lựa chọn. Cây phát triển rất tốt trong điều kiện nắng và khô.
Thích hợp trồng chậu treo hoặc các chậu có đường kính lớn. Nhiệt độ gieo trồng 25 — 30°C. Nay mam khoảng từ 4 — 5 ngày. Đường kính hoa 4 — 6 cm.
Chiều cao cây 15 — 20 cm. Sang chậu từ 30 — 35 NSG. Ra hoa đầu tiên từ 30 — 35 NST. Một số giống như: FVIN001 Lilac, FVIN002 White, FVIN004 Rose Halo, FVIN006 Mix, FVIN007 Deep Orchid.
- Dòng Solar Avalanche: Hoa dừa rũ F1. Đường kính hoa lớn, các cánh hoa xếp tròn đều giúp cho chậu hoa nhìn bắt mắt hơn. Cây phát triển tốt trong điều kiện nóng và am. Thich hợp trồng quanh năm, nang nhiều, nhiệt độ gieo trồng 25 — 30°C.
Nay mam từ 4 — 5 ngày. Chiều cao cây 20 — 30 cm. Sang chậu từ 35 — 40 NSG, ra hoa đầu tiên 35 — 40 NST. Một số giống như: FVIN154 Apricot, FVIN158 Blueberry, FVINI5I Burgundy, FVIN 155 Pink, FVIN52 Red, FVIN157 Violet, FVIN153 Rose.
- Dòng hoa Tattoo F1: chính là bước đột phá trong công nghệ lai tạo giống hoa Dừa cạn. Cây khỏe, sai hoa, các cánh hoa tròn xếp đều lên nhau không tạo kẽ hở trong điều kiện nóng.