Chương 1 MỘT SỐ NÉT ĐẶC TRƯNG CỦA ĐẠO ĐỨC TÔN GIÁO VÀ ĐẠO ĐỨC MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY "Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, bao gồm một hệ thống những quan điểm, quan niệm, những quy tắc, nguyên tắc, chuẩn mực xã hội. Nó ra đời, tồn tại, và biến đổi từ nhu cầu của xã hội. Nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc của con người và sự tiến bộ của xã hội trong mối quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân và xã hội" [14, tr. Trong bất cứ một xã hội cụ thể nào cũng cần hình thành những nguyên tắc sống để con người tự nguyện tuân theo, nhằm bình ổn trật tự xã hội, duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội và cá nhân.
Trong đời sống, có những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức chung cho mọi thời đại (sống thiện, trung thực, yêu quý lao động), nhưng vẫn có những nguyên tắc, chuẩn mực chỉ phù hợp với từng giai đoạn lịch sử nhất định. Ngày nay, cả nước ta đang tiến hành sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Định hướng xã hội chủ nghĩa về các quan hệ đạo đức của chúng ta đòi hỏi phải tạo ra được một môi trường mà như C. Mác đã nhấn mạnh: Tự do của mỗi người không phải là sự chấm dứt tự do của người khác, mà ngược lại, nó là điều kiện cho sự phát triển tự do của mọi người.
Môi trường đạo đức theo định hướng xã hội chủ nghĩa phải xuất phát từ quan điểm đạo đức cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là chống áp bức, bóc lột, bất công tàn bạo. Con người đối với con người phải có văn hóa. Mỗi người phải được phát triển toàn diện khả năng và nhân cách. Không phải vì có cơ chế thị trường chúng ta mới đặt ra yêu cầu xây dựng nền đạo đức 7 mới.
Nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng, đã làm cuộc cách mạng phản đế và phản phong. Đạo đức của giai cấp phong kiến cũng như đạo đức của chủ nghĩa đế quốc và giai cấp tư sản đều là đối tượng cải tạo của cách mạng dân tộc, dân chủ và xã hội chủ nghĩa của chúng ta. Lý tưởng đạo đức nhất quán của Đảng và nhân dân ta là xây dựng một xã hội, trong đó các quan hệ đạo đức giữa con người phải trong sáng, tương thân, tương ái, xã hội công bằng và bình yên, mọi người được bình đẳng ấm no, tự do, hạnh phúc, tiến bộ. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng không phải từ trên trời rơi xuống, và cũng không nảy sinh từ một mảnh đất trống trải, khô cằn.
Đạo đức cách mạng chỉ có thể ra đời trên cơ sở của nền đạo đức truyền thống, là sự nối tiếp và phát huy đạo đức truyền thống lên một tầm cao mới. Theo tinh thần đó, việc xây dựng nền đạo đức mới phải đi từ lịch sử tới hiện tại, từ truyền thống tới cách tân. Truyền thống tuy sinh thành trong lịch sử nhưng lại là một thành phần quan trọng trong tích hợp, trong hạt nhân văn hóa của xã hội hiện thực. Vì vậy, việc xây dựng đạo đức mới không thể là sự đoạn tuyệt với lịch sử.
Thái độ khoa học là cần kế thừa có phê phán, chắt lọc lấy những tinh hoa hợp lý trong di sản truyền thống để phục vụ cho cuộc sống hôm nay. Vì vậy việc xây dựng nền đạo đức mới vừa phải kế thừa những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, vừa phải chắt lọc những tinh hoa có thể có ở các dạng đạo đức khác, mà trong đó có đạo đức tôn giáo. MỘT SỐ NÉT ĐẶC TRƯNG CỦA ĐẠO ĐỨC TÔN GIÁO 1. Hướng con người tới khát vọng hạnh phúc Phạm trù "Hạnh phúc" là một trong những phạm trù cơ bản của đạo đức học.
Qua các thời đại lịch sử, con người luôn luôn khát khao, mơ ước tìm kiếm hạnh phúc. Mọi cố gắng của con người đều đi đến thực hiện lý 8 tưởng tối cao của mình, đó là hạnh phúc cho cá nhân, cho gia đình, cho dân tộc, cho xã hội. Hạnh phúc có tính lịch sử cụ thể, vì mỗi thời đại lịch sử, mỗi một con người trong những hoàn cảnh khác nhau, có quan niệm về hạnh phúc khác nhau. Vì vậy, trong lịch sử loài người đã tồn tại nhiều quan niệm hạnh phúc khác nhau.
Có người cho rằng, hạnh phúc là sự thỏa mãn và đáp ứng những nhu cầu cụ thể, đó là điều kiện sống, địa vị xã hội, điều kiện tham gia công tác, học tập. của mỗi người. Người lao động quan niệm về hạnh phúc khác với quan niệm của giai cấp thống trị bóc lột. Người ở các lứa tuổi, các vùng khác nhau, có những quan niệm hạnh phúc khác nhau.
Đạo đức học Mác - Lênin quan niệm rằng "Hạnh phúc là một phạm trù cơ bản của đạo đức học, là mối quan tâm lớn, là mục đích của con người. Nó bắt nguồn và tồn tại trong cuộc sống, hiện thực như những cảm nhận, phân tích, đánh giá có tác dụng mạnh mẽ đến ý nghĩa, hành vi, quan hệ giữa con người với con người và giữa con người với xã hội" [14, tr. Nếu xét về đạo đức các tôn giáo ta có thể khẳng định: hầu như tôn giáo nào cũng đề cập, hướng con người tới khát vọng hạnh phúc, dù rằng cái hạnh phúc đó theo quan niệm của các tôn giáo có khác nhau và khác với quan niệm mác xít. Trước hết, ta hãy xem xét trong đạo đức Phật giáo.
Với Phật giáo trạng thái Niết Bàn là hạnh phúc siêu việt, một trạng thái an lạc tuyệt đối, khi con người được giải thoát tức là khi con người đã đạt đến sự giác ngộ cao. Tuy vậy, trong cuộc sống hàng ngày, Phật giáo vẫn quan niệm có những trạng thái hạnh phúc khác nhau của con người. Và để đạt được hạnh phúc đó con người phải sống có đạo đức và khuyến khích người khác cũng sống có đạo đức. Nhưng sống có đạo đức theo quan niệm của nhà Phật là phải thực hiện tốt các giới răn mà Phật giáo đã nêu ra.
Với ý nghĩa đó, 9 trong lời dạy cho giới Tỳ-kheo xuất gia, đức Phật đặc biệt nhấn mạnh: "Một đời sống đạo đức là một đời sống hạnh phúc" [10, tr. Đồng thời Đức Phật dạy các đệ tử hãy tôn trọng giới luật, tức là sống có đạo đức để đảm bảo một đời sống hạnh phúc cho chính mình và đem lại hạnh phúc cho mọi người: "Thành tựu năm pháp, Tỳ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người. Thế nào là năm? Vị Tỳ kheo tự mình đầy đủ giới hạnh và khuyến khích người khác đầy đủ giới hạnh. Tự mình đầy đủ Thiền định và khuyến khích người khác đầy đủ Thiền định.
Tự mình đầy đủ trí tuệ và khuyến khích người khác đầy đủ trí tuệ. Tự mình đầy đủ giải thoát và khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát. Tự mình đầy đủ giải thoát tri kiến và khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát tri kiến. Đầy đủ năm pháp này, này các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người" (Tăng chi II, tr.
Đạo đức Phật giáo còn chia ra từng thứ bậc của hạnh phúc để khuyến khích các phật tử từng bước tu dưỡng tới hạnh phúc. Theo nguyên tắc, phép tu từ Nhân Thừa đến Bồ Tát Thừa thì mỗi phép tu có bao nhiêu điều, đắc bấy nhiêu là hạnh phúc. Nhưng đó là hạnh phúc của những người tu hành. Đối với đời thường, để diễn giải cụ thể cái hạnh phúc cơ bản của một con người, đức Phật có thuyết pháp cho ông Cấp - Cô - Độc (Anatha pin di ka), một đại thí chủ quan trọng nhất khi Phật còn tại thế.
Trong đó, đức Phật chia ra bốn loại hạnh phúc: Hạnh phúc có vật sở hữu là hạnh phúc do mình tạo nên vật sở hữu, bằng sự cố gắng nỗ lực của chính sức mình; hạnh phúc có tài sản là hạnh phúc mà mình đã tạo nên tài sản bằng sự nỗ lực cố gắng giống như tạo ra vật sở hữu; hạnh phúc không mang nợ là mình không nợ ai bất cứ món nợ lớn nhỏ nào cả về vật chất và tinh thần; hạnh phúc không bị khiển trách là nói về vấn đề tự trọng của con người. Trong bốn loại hạnh phúc đó, thì ba loại đầu thuộc về kinh tế, vật chất, còn loại thứ tư thuộc về hạnh 10 phúc của tâm hồn, phát sinh từ một đời sống trong sạch và lương thiện. Theo đức Phật, ba loại hạnh phúc đầu không bằng một phần mười sáu của hạnh phúc thứ tư, vì đây thuộc về giá trị con người. Như vậy hạnh phúc trước hết là sự an tâm, sự yên tĩnh của tâm hồn là hạnh phúc lớn hơn tất cả.
Trong đạo đức Công giáo, khi bàn về hạnh phúc, các nhà Thần học Công giáo đã chia mức độ của hạnh phúc thành hai loại: Hạnh phúc tương đối để chỉ các mức độ của cảm giác con người về sự thỏa mãn những nhu cầu cụ thể trong cuộc sống ở trần gian và hạnh phúc tuyệt đối là hạnh phúc hoàn hảo, toàn phúc để chỉ mức độ tuyệt đỉnh, hoàn mỹ của cảm giác con người về sự thỏa mãn mọi nhu cầu của con người trong cuộc sống ở Thiên đường. Hạnh phúc tuyệt đối ở nơi Thiên đường, thường được Kinh thánh diễn tả cho dễ hiểu bằng nhiều hình ảnh cụ thể như: Thái bình, đời sống vĩnh cửu, niềm vui Chúa ban, thiên triều vinh hiển, thiên quốc, nơi cực thánh. Và trong Tân cước, Thiên đường ấy còn được gọi bằng cái tên "Nước Đức Chúa Trời". Cũng trong Tân ước, sách khải huyền của Thánh Giắc đã mô tả về cuộc sống của những con người đã được chọn vào "Nước Đức Chúa Trời ": "Họ sẽ không còn đói khát nữa, cũng chẳng bị mặt trời và hơi nóng nung đốt nữa.
Vì Chiên Con ở giữa ngai sẽ chăn giữ và hướng dẫn họ đến các suốt nước sự sống. Đức Chúa Trời sẽ lau sạch tất cả các giọt lệ nơi mắt họ" [54, tr. Người trong "Nước Đức Chúa Trời" sẽ là công dân thiên quốc, mặc áo dài tinh bạch, đầu đội vòng hoa, tay cầm cành lá kè và ngồi với Chúa để xét xử dân các nước. Nói chung các sách trong Kinh Thánh đều mô tả cuộc sống nơi Thiên đường là yên hàn, vô lo, hết khổ, không còn chết nữa, con người hoàn toàn giác ngộ về chân lý, nhất là được hưởng trọn tình yêu thương của Thiên Chúa như Con thảo trong nhà Cha 11 mình.