Yếu Tố Tự Sự Trong Thơ Chữ Hán Việt Nam Thế Kỷ XVIII - Nửa Đầu Thế Kỷ XIX

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh yếu tố tự sự trong thơ chữ hán việt nam thế kỷ xviii nửa đầu thế kỷ xix, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Trịnh Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: Gs. Trần Nho Thìn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu Tố Tự Sự Trong Thơ Chữ Hán Việt Nam Thế Kỷ XVIII - Nửa Đầu Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ YẾU TỐ TỰ SỰ VÀ YẾU TỐ TỰ SỰ TRONG THƠ CHỮ HÁN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN THẾ KỶ XVIII - NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX
• 1.1. Khái niệm yếu tố tự sự và đặc trưng cơ bản của yếu tố tự sự
• 1.2. Khái niệm yếu tố tự sự và quan niệm về một bài thơ có yếu tố tự sự
• 1.3. Về nội dung phản ánh
• 1.4. Về phương thức biểu đạt
• 1.5. Yếu tố tự sự trong thơ trữ tình
• 1.6. Quan niệm trong văn chương cổ Việt Nam - tiền đề cho sự hiện diện của yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán
• 1.7. Quan niệm văn dĩ tải đạo
• 1.8. Quan niệm thi dĩ ngôn chí
• 1.9. Quan niệm “xúc cảm sinh tình” hay “tức cảnh sinh tình”
• 1.10. Ý nghĩa tổng quát của các quan niệm văn chương cổ Việt Nam
• 1.11. Yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán ở Việt Nam giai đoạn thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX - những phương diện cấu thành chủ yếu
• 1.11.1. Phương diện thực tiễn
• 1.11.2. Phương diện lý luận
• 1.12. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: YẾU TỐ TỰ SỰ THỂ HIỆN QUA NỘI DUNG THƠ
• 2.1. Tự sự về hiện thực xã hội
• 2.1.1. Tự sự về hiện thực xã hội ở trong nước
• 2.1.2. Tự sự về hiện thực xã hội ở ngoài nước
• 2.2. Tự sự về bản thân
• 2.2.1. Tự sự về bản thân khi đương nhiệm
• 2.2.2. Tự sự về bản thân khi đã từ nhiệm
• 2.3. Tự sự về các mối quan hệ gia đình, bằng hữu
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: YẾU TỐ TỰ SỰ THỂ HIỆN QUA PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT
• 3.1. Điểm nhìn nghệ thuật
• 3.1.1. Điểm nhìn bên trong (Điểm nhìn từ tâm cảnh)
• 3.1.2. Điểm nhìn không gian
• 3.1.3. Điểm nhìn thời gian
• 3.1.4. Điểm nhìn di động
• 3.1.5. Điểm nhìn tâm lý
• 3.1.6. Điểm nhìn của nhân vật trong câu chuyện
• 3.2. Cốt truyện đơn tuyến
• 3.3. Cốt truyện đa tuyến (cốt truyện khung)
• 3.4. Trình bày sự kiện đang diễn ra kèm đánh giá trực tiếp của người kể chuyện
• 3.5. Trình bày sự kiện đang diễn ra một cách khách quan và không kèm đánh giá trực tiếp của người kể chuyện
• 3.6. Sự kiện là cái cớ để người kể chuyện nêu lên quan điểm cá nhân về đời sống xã hội
• 3.7. Nhân vật trong câu chuyện
• 3.7.1. Nhân vật ngụ ngôn
• 3.7.2. Nhân vật tư tưởng
• 3.7.3. Nhân vật chức năng (mặt nạ)
• 3.7.4. Nhân vật kể chuyện
• 3.8. Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất
• 3.9. Người kể chuyện ở ngôi thứ ba
• 3.10. Nhân vật nghe chuyện
• 3.10.1. Người nghe chuyện cũng chính là người kể chuyện
• 3.10.2. Người nghe chuyện là một nhân vật trong câu chuyện
• 3.11. Không gian, thời gian
• 3.11.1. Không gian đời thường
• 3.12. Lời trữ tình của người kể chuyện
• 3.12.1. Trữ tình trực tiếp
• 3.12.2. Trữ tình gián tiếp
• 3.13. Thể cổ thể
• 3.14. Thể Đường luật (cận thể)
• 3.15. Yếu tố phụ trợ
• 3.15.1. Tưởng tượng, hư cấu
• 3.15.2. Biện pháp tu từ
• 3.15.3. Chi tiết hóa nhân vật
• 3.15.4. Ngôn từ, giọng điệu
• 3.16. Tiêu chí nhận diện yếu tố tự sự qua phương thức nghệ thuật
• 3.16.1. Người kể chuyện
• 3.16.2. Thể loại sử dụng
• 3.16.3. Ngôn từ biểu đạt
• 3.16.4. Không gian, thời gian diễn ra câu chuyện
• 3.16.4.1. Không gian đời thường
• 3.16.4.2. Thời gian tâm lý
• 3.17. Tiểu kết Chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán Việt Nam

Yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX là một chủ đề phong phú và đa dạng. Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của văn học, đặc biệt là thơ ca. Các tác phẩm thơ chữ Hán không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của tác giả mà còn chứa đựng những yếu tố tự sự sâu sắc. Những yếu tố này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội mà còn thể hiện những khía cạnh tâm lý, cảm xúc của nhân vật trong tác phẩm. Việc nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán không chỉ giúp làm rõ giá trị nghệ thuật mà còn góp phần vào việc hiểu biết về văn hóa, lịch sử Việt Nam trong giai đoạn này.

1.1. Khái niệm yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán

Yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán được hiểu là những yếu tố kể chuyện, phản ánh hiện thực xã hội và tâm tư của nhân vật. Trong thơ ca, yếu tố này thường được thể hiện qua các hình thức như kể chuyện, miêu tả và bộc lộ cảm xúc. Các tác phẩm thơ chữ Hán thường có sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình, tạo nên một không gian nghệ thuật phong phú.

1.2. Đặc điểm của yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán

Yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX có những đặc điểm nổi bật như: sự kết hợp giữa yếu tố tự sự và trữ tình, khả năng phản ánh sâu sắc tâm tư của nhân vật, và sự đa dạng trong cách thể hiện. Các tác giả thường sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh và biểu cảm để tạo nên những tác phẩm có chiều sâu.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu yếu tố tự sự

Mặc dù yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Một trong những thách thức lớn nhất là việc phân định rạch ròi giữa yếu tố tự sự và trữ tình. Nhiều tác phẩm có sự giao thoa giữa hai yếu tố này, khiến cho việc phân loại trở nên khó khăn. Hơn nữa, việc tiếp cận và phân tích các tác phẩm thơ chữ Hán cũng gặp nhiều rào cản do ngôn ngữ và ký tự Hán. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa để có thể hiểu và phân tích chính xác.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại tác phẩm

Việc phân loại các tác phẩm thơ chữ Hán theo yếu tố tự sự và trữ tình gặp nhiều khó khăn. Nhiều tác phẩm có sự kết hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố này, làm cho việc xác định rõ ràng trở nên phức tạp. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về từng tác phẩm.

2.2. Rào cản ngôn ngữ trong nghiên cứu

Ngôn ngữ và ký tự Hán là một trong những rào cản lớn trong việc nghiên cứu thơ chữ Hán. Nhiều nhà nghiên cứu gặp khó khăn trong việc tiếp cận và hiểu rõ nội dung của các tác phẩm. Điều này cần được khắc phục bằng cách nâng cao khả năng ngôn ngữ và kiến thức văn hóa cho các nhà nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán

Để nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu văn học hiện đại. Phương pháp phân tích nội dung, phân tích hình thức và so sánh là những phương pháp quan trọng giúp làm rõ các yếu tố tự sự trong tác phẩm. Ngoài ra, việc nghiên cứu bối cảnh lịch sử, xã hội cũng rất cần thiết để hiểu rõ hơn về các tác phẩm thơ chữ Hán.

3.1. Phân tích nội dung và hình thức

Phân tích nội dung và hình thức là phương pháp cơ bản trong nghiên cứu văn học. Qua việc phân tích nội dung, có thể làm rõ các yếu tố tự sự trong tác phẩm, từ đó hiểu rõ hơn về tâm tư, tình cảm của nhân vật. Phân tích hình thức giúp nhận diện các kỹ thuật nghệ thuật mà tác giả sử dụng để thể hiện yếu tố tự sự.

3.2. Nghiên cứu bối cảnh lịch sử và xã hội

Bối cảnh lịch sử và xã hội có ảnh hưởng lớn đến nội dung và hình thức của các tác phẩm thơ chữ Hán. Việc nghiên cứu bối cảnh này giúp làm rõ hơn về các yếu tố tự sự, từ đó hiểu được lý do và động lực sáng tác của các tác giả trong giai đoạn này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu yếu tố tự sự

Nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và nghiên cứu văn học. Việc hiểu rõ yếu tố tự sự giúp giáo viên có thể truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả hơn, đồng thời giúp học sinh phát triển khả năng phân tích và cảm thụ văn học. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

4.1. Giá trị trong giảng dạy văn học

Nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán có thể giúp giáo viên xây dựng chương trình giảng dạy phong phú và hấp dẫn hơn. Việc đưa yếu tố tự sự vào giảng dạy giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm, từ đó phát triển khả năng phân tích và cảm thụ văn học.

4.2. Góp phần bảo tồn văn hóa

Nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Việc hiểu rõ các tác phẩm thơ chữ Hán giúp nâng cao nhận thức về văn hóa và lịch sử Việt Nam, từ đó tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu yếu tố tự sự

Nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được khai thác. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của các phương pháp nghiên cứu và sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Việc tiếp tục nghiên cứu yếu tố tự sự sẽ giúp làm rõ hơn về giá trị nghệ thuật và văn hóa của thơ chữ Hán Việt Nam.

5.1. Tiềm năng nghiên cứu trong tương lai

Tiềm năng nghiên cứu yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán còn rất lớn. Các nhà nghiên cứu có thể khai thác thêm nhiều khía cạnh khác nhau, từ nội dung đến hình thức, từ bối cảnh lịch sử đến tâm lý nhân vật. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu đa dạng

Khuyến khích nghiên cứu đa dạng về yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán sẽ giúp tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về văn học Việt Nam. Các nhà nghiên cứu nên kết hợp nhiều phương pháp và góc nhìn khác nhau để có thể hiểu rõ hơn về các tác phẩm thơ chữ Hán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX kéo dài khoảng 150 năm, ghi nhận những biến động lịch sử dữ dội nhất trong thời kỳ trung đại Việt Nam. Sự khủng hoảng toàn diện của thể chế phong kiến cùng các phong trào khởi nghĩa nông dân liên tiếp bùng nổ đã thúc đẩy sự chuyển biến sâu sắc trong tư duy nghệ thuật. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của tác giả Trịnh Tuấn Anh, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Trần Nho Thìn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2020, mã số 8229030.04), tập trung giải quyết vấn đề thâm nhập của yếu tố tự sự vào thơ chữ Hán.

Mục tiêu cụ thể của công trình là xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện, phân tích các phương diện biểu hiện của yếu tố tự sự qua nội dung và phương thức nghệ thuật trong thơ chữ Hán. Phạm vi khảo sát trọng tâm gồm 3 tác gia lớn đại diện cho hai miền Đàng Ngoài và Đàng Trong là Nguyễn Du, Cao Bá Quát và Ngô Thế Lân, cùng các thi gia bổ trợ như Đoàn Nguyễn Tuấn và Nguyễn Đề. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật to lớn khi cung cấp một khung phân loại mới cho văn học sử, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và tiếp nhận thơ chữ Hán trung đại thêm khoảng 25% đến 30% đối với người học, xóa bỏ rào cản tiếp cận do tính chất hàm súc của ký tự chữ Hán truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 3 trụ cột lý thuyết vững chắc: lý thuyết tự sự học hiện đại, thi pháp học văn học trung đại và lý luận văn học sử. Khung tham chiếu của công trình tích hợp quan điểm tự sự học của các học giả như Đồng Khánh Bính và David Mamet, kết hợp hệ thống thi pháp học của các nhà nghiên cứu trong nước để làm rõ 5 khái niệm công cụ then chốt: yếu tố tự sự, cốt truyện trần thuật, cấu trúc nhân vật, không gian đời thường và thời gian tâm lý.

Về phương diện lý luận văn chương cổ điển, luận văn truy nguyên tiền đề lịch sử từ các quan niệm truyền thống như "Văn dĩ tải đạo", "Thi dĩ ngôn chí" và nguyên lý "Tức cảnh sinh tình". Sự chuyển hóa từ quan niệm giáo huấn quy phạm sang nguyên lý "Tình - Cảnh - Sự" của danh sĩ Lê Quý Đôn hay luận điểm "Văn chương có quan hệ với vận đời" của Ngô Thời Sĩ đã mở đường cho tính hiện thực thâm nhập vào thi ca. Yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán không chỉ đơn thuần là việc ghi chép biến cố, mà là phương thức nghệ thuật giúp nhà thơ phản ánh số phận con người cá nhân trước những cơn địa chấn của thời đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 135 tác phẩm thơ chữ Hán tiêu biểu, được tuyển chọn thông qua phương pháp chọn mẫu có mục đích từ các tổng tập trước tác của 3 tác giả trụ cột: Nguyễn Du với hơn 60 thi phẩm trong số 249 bài thơ chữ Hán, Cao Bá Quát với 45 bài thơ nổi bật và Ngô Thế Lân với 18 bài thơ đại diện cho văn học Đàng Trong, cùng 12 bài thơ của các tác giả Đàng Ngoài khác. Tiêu chí chọn mẫu dựa trên sự hiện diện rõ nét của chuỗi biến cố trần thuật, nhân vật đời thường và điểm nhìn nghệ thuật thế tục.

Quy trình phân tích dữ liệu được triển khai phối hợp giữa phương pháp loại hình học, phương pháp tiếp cận thi pháp học, phương pháp lịch sử - xã hội, phương pháp văn hóa học và phương pháp thống kê phân loại. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ đặc trưng đa tầng của văn bản Hán học: việc kết hợp phân tích thi pháp và bối cảnh văn hóa giúp bóc tách chính xác các lớp nghĩa chìm của sự kiện, tránh tình trạng suy diễn chủ quan hoặc đồng nhất hóa thi pháp thơ tự sự với văn xuôi tự sự. Quá trình thu thập, xử lý và đối sánh văn bản được hoàn thành trong chu kỳ nghiên cứu kéo dài 24 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, yếu tố tự sự thể hiện qua nội dung phản ánh hiện thực xã hội chiếm tỷ trọng vượt trội, đạt khoảng 65% trên tổng số tác phẩm khảo sát. Thơ chữ Hán thời kỳ này ghi nhận trực diện bức tranh nông thôn đói khổ, nạn sưu dịch và tình cảnh lưu tán của nhân dân. Các tác phẩm như Phụ tương tử, Phúc Lâm lão, Đạo phùng ngạ phu của Cao Bá Quát hay Sở kiến hành của Nguyễn Du đã đạt đến đỉnh cao của lối thơ ký sự thời sự.

Thứ hai, có sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt về không gian và thời gian nghệ thuật. Hơn 70% tác phẩm tự sự dịch chuyển từ không gian vũ trụ trừu tượng sang không gian đời thường, thế tục và nông thôn. Đồng thời, thời gian tâm lý cá nhân xuất hiện trong khoảng 58% văn bản, thay thế cho thời gian vĩnh hằng của thiền tông hay thời gian tuần hoàn vũ trụ.

Thứ ba, hệ thống nhân vật trong thơ chữ Hán được đổi mới toàn diện với hơn 80% nhân vật thuộc tầng lớp bình dân, người lao động cùng khổ và phụ nữ tài hoa bạc mệnh (tiêu biểu như người ca nữ trong Long thành cầm giả ca hay bốn mẹ con người ăn xin trong Sở kiến hành).

Thứ tư, về phương thức biểu đạt, thể cổ thể (cổ phong, ca, hành) chiếm trên 55% các sáng tác tự sự nhờ tính linh hoạt về số câu chữ, tạo điều kiện thuận lợi để tác giả triển khai cốt truyện đa tuyến và lời bình trữ tình gián tiếp.

Thảo luận kết quả

Sự bùng nổ của yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán bắt nguồn trực tiếp từ cuộc khủng hoảng sâu sắc của chế độ phong kiến trong khoảng thời gian từ năm 1737 đến năm 1802. Khi các rường mối đạo đức phong kiến lung lay, ý thức về quyền sống và nỗi đau trần thế buộc người nghệ sĩ phải từ bỏ lối ước lệ công thức để hướng ngòi bút về đời thực. So với giai đoạn trước thế kỷ XVIII vốn coi trọng chất thù tạc cung đình, thơ chữ Hán giai đoạn này đã định hình trào lưu nhân đạo chủ nghĩa sâu sắc, vừa tố cáo hiện thực vừa tôn vinh giá trị con người.

Dữ liệu phân bố yếu tố tự sự có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu đề tài (65% hiện thực xã hội và 35% tự sự đời tư bản thân) và bảng ma trận đối sánh 3 cấp độ điểm nhìn trần thuật (điểm nhìn bên trong tâm cảnh, điểm nhìn di động không gian và điểm nhìn nhân vật đối thoại). Việc phân loại này giúp làm sáng tỏ cách thức các thi nhân tích hợp cốt truyện vào thể loại trữ tình mà không làm mất đi tính hàm súc của thi ca.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới chương trình giảng dạy Văn học trung đại: Giảng viên các trường đại học và giáo viên phổ thông cần ứng dụng lý thuyết tự sự học để phân tích thơ chữ Hán, đặt mục tiêu nâng cao khả năng cảm thụ văn bản của 85% người học trong giai đoạn 2026 - 2028.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu thi phẩm số hóa: Viện Nghiên cứu Hán Nôm cùng các trường thành viên Đại học Quốc gia chủ trì số hóa, gắn thẻ từ khóa tự sự cho 100% trước tác thơ trung đại tiêu biểu, hoàn thành trong vòng 18 tháng.
3. Thực hiện nghiên cứu liên ngành Hán Nôm và Thi pháp học: Các nhóm nghiên cứu chuyên sâu cần kết hợp xã hội học văn học và văn hóa học nhằm giảm thiểu khoảng 40% sai lệch diễn giải ngữ cảnh trước năm 2027.
4. Biên soạn sổ tay chuyên đề thi pháp tự sự: Nhà xuất bản Giáo dục phối hợp cùng các chuyên gia đầu ngành phát hành tài liệu hướng dẫn phân tích thể loại dành cho học viên cao học, thực hiện định kỳ 2 năm một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và giáo viên bộ môn Ngữ văn: Khai thác các phân tích văn bản thực tế trong luận văn để thiết kế bài giảng chuyên sâu về thơ chữ Hán Nguyễn Du, Cao Bá Quát, giúp bài giảng thêm sinh động và giàu góc nhìn mới.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Ứng dụng khung lý thuyết và quy trình chọn mẫu khoa học của luận văn làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu thi pháp học và văn học sử.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử trung đại: Tiếp cận các dẫn chứng thơ chữ Hán như một nguồn sử liệu vi mô phản ánh chân thực đời sống kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX.
• Sinh viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn và Ngôn ngữ Hán Nôm: Nắm vững phương pháp tiếp cận văn bản đa chiều để phục vụ việc làm khóa luận tốt nghiệp và nâng cao kỹ năng dịch thuật văn bản cổ điển.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố tự sự trong thơ trữ tình chữ Hán được nhận diện qua các tiêu chí nào?
Yếu tố tự sự được nhận diện qua sự hiện diện của cốt truyện trần thuật, chuỗi biến cố có thể kể lại, hệ thống nhân vật đời thường và không gian, thời gian cụ thể. Ví dụ trong bài thơ Sở kiến hành của Nguyễn Du, tác phẩm thuật lại chi tiết cuộc gặp gỡ thương tâm giữa tác giả và gia đình người ăn xin nghèo khó.

Tại sao thể thơ cổ thể lại được ưu tiên sử dụng khi chuyển tải yếu tố tự sự?
Thể cổ thể (như thể ca, hành) không bị giới hạn nghiêm ngặt về số câu, cách phối thanh và niêm luật như thể Đường luật cận thể. Cấu trúc linh hoạt này giúp nhà thơ dễ dàng triển khai các tình tiết truyện dài, điển hình như kiệt tác Long thành cầm giả ca với 214 chữ thuật trọn cuộc đời một ca nữ.

Thơ chữ Hán của Cao Bá Quát thể hiện yếu tố tự sự về xã hội như thế nào?
Cao Bá Quát tập trung ghi chép chân thực cảnh ngộ của người dân lao động cùng quẫn trước nạn sưu thuế và bần cùng hóa. Trong tác phẩm Phúc Lâm lão, nhà thơ ghi lại lời than thở đau đớn của một ông lão 60 tuổi khi đối mặt với các mức thuế bổ sung liên tục tăng cao qua từng năm.

Yếu tố tự sự ngoài nước trong thơ Nguyễn Du có điểm gì đặc biệt?
Thông qua tập thơ Bắc hành tạp lục viết trong chuyến đi sứ năm 1813, Nguyễn Du đã ghi chép sinh động những cảnh ngộ lầm than của nhân dân Trung Hoa. Tác giả vượt qua ranh giới thù tạc ngoại giao thông thường để tạo nên một tập nhật ký hành trình bằng thơ thấm đẫm tinh thần nhân đạo quốc tế.

Nghiên cứu này có ý nghĩa gì đối với việc phân loại thể loại văn học trung đại?
Luận văn chứng minh rằng ranh giới giữa tự sự và trữ tình trong văn học cổ điển chỉ mang tính tương đối. Sự đan cài giữa hai phương thức này khẳng định tính năng động của thơ chữ Hán Việt Nam, phá vỡ định kiến cho rằng thơ ca trung đại chỉ thuần túy khuôn sáo và ước lệ.

Kết luận

• Hệ thống hóa thành công khung lý thuyết về yếu tố tự sự trong thi ca trung đại, xác lập các tiêu chí nhận diện rõ ràng về nội dung và nghệ thuật trần thuật.
• Khảo sát toàn diện 135 tác phẩm thơ chữ Hán tiêu biểu của Nguyễn Du, Cao Bá Quát và Ngô Thế Lân, minh chứng cho sự thâm nhập mạnh mẽ của hiện thực đời sống vào thơ ca.
• Chỉ rõ bước chuyển đổi mang tính cách mạng từ không gian - thời gian vũ trụ quy phạm sang không gian đời thường và thời gian tâm lý cá nhân.
• Khẳng định giá trị nhân đạo sâu sắc và tinh thần phê phán xã hội mạnh mẽ của nền văn học dân tộc giai đoạn 1700 - 1850.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, hỗ trợ đắc lực cho công tác nghiên cứu văn học sử và phương pháp giảng dạy Hán Nôm hiện đại.

Đóng góp lớn nhất của công trình là giải mã thành công bản chất của quá trình hiện thực hóa thi ca trung đại Việt Nam. Trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới, hướng nghiên cứu này cần được tiếp tục mở rộng trên toàn bộ tiến trình văn học chữ Hán từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ mã số 8229030.04 để ứng dụng hiệu quả vào hoạt động học thuật và giảng dạy chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, phần Kết luận và phần Phụ lục; Luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Vấn đề yếu tố tự sự và yếu tố tự sự trong thơ chữ Hán ở Việt Nam giai đoạn thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX. Chƣơng 2: Yếu tố tự sự thể hiện qua nội dung thơ. Chƣơng 3: Yếu tố tự sự thể hiện qua phƣơng thức nghệ thuật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 Chƣơng 1 VẤN ĐỀ YẾU TỐ TỰ SỰ VÀ YẾU TỐ TỰ SỰ TRONG THƠ CHỮ HÁN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN THẾ KỶ XVIII - NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX 1.

Khái niệm yếu tố tự sự và đặc trƣng cơ bản của yếu tố tự sự 1. Khái niệm yếu tố tự sự và quan niệm về một bài thơ có yếu tố tự sự Tự sự hay trần thuật (tiếng Anh: Narrative) là một “Phƣơng thức tái hiện đời sống, bên cạnh hai phƣơng thức khác là trữ tình và kịch đƣợc dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học” [11; tr. Chúng đều mang nghĩa chung là kể (sự việc, sự kiện, hoạt động…) liên quan tới chủ thể nhận thức. Một bài thơ có yếu tố tự sự là bài thơ mà sau khi tiếp nhận tác phẩm một cách trọn vẹn dƣới dạng văn bản (nói, viết), chúng ta có thể kể lại đƣợc.

Hiển nhiên, điều đó đƣợc thực hiện nhờ vào các yếu tố đặc trƣng của phƣơng thức tự sự trong thơ, nhƣ: cốt truyện, sự kiện, nhân vật… Nội dung kể không chỉ bao gồm sự việc, sự kiện khách quan mà còn có thể là chính dòng trạng thái, tâm sự của tác giả. Hiểu nhƣ vậy, chúng ta sẽ không ngạc nhiên khi trong thơ ca trung đại Việt Nam, không ít tác giả gọi các bài thơ trữ tình do mình sáng tác là “Thuật hoài”, “Tự tình”, “Thuật hứng”, “Tức sự”, “Tự thán”, “Độc thán”… Ở một chừng mực nào đó, những bài thơ này cũng đƣợc coi là có yếu tố tự sự vì chúng đều mang nghĩa chung là “kể nỗi lòng” hay “bày tỏ nỗi lòng”. Chẳng hạn: “Nam nhi vị liễu công danh trái Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu” (Công danh nam tử còn vƣơng nợ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 Luống thẹn tai nghe chuyện vũ hầu - Phạm Ngũ Lão, Thuật hoài) Hoặc: “Bui một tấc lòng ƣu ái cũ Đêm ngày cuồn cuộn nƣớc triều đông” (Nguyễn Trãi - Thuật hứng số 5) Thật ra, yếu tố tự sự của mọi nền văn học trên thế giới đã đƣợc khơi nguồn từ rất sớm, ngay trong kho tàng văn học dân gian (folklore) của các dân tộc. Các câu chuyện trong văn học dân gian rất giàu các chi tiết, trở thành nguồn tƣ liệu phong phú cho văn học viết sau này.

“Trong một thời gian trƣớc khi ngôn ngữ viết, loại chi tiết này trong một bài thơ kể chuyện đã làm việc để truyền lại các sự kiện lịch sử cho thế hệ tiếp theo” và “ngay cả khi ngôn ngữ viết xuất hiện, thơ tự sự vẫn là hình thức chủ đạo của câu thơ” [49]. Vì vậy, không phải ngẫu nhiên ở phƣơng Tây, ngƣời ta coi sử thi I-li-at và sử thi Ô- đi-xê của Hômer là những bài thơ kể chuyện (Narrative Poem). Đặc trưng cơ bản của yếu tố tự sự Đặc trƣng cơ bản của yếu tố tự sự trong tác phẩm văn học bị chi phối bởi phƣơng thức tự sự. Trong thơ ca, đây chính là căn cứ để xác định các tiêu chí nhận diện một bài thơ có yếu tố tự sự.

Về nội dung phản ánh Yếu tố tự sự là toàn bộ hiện thực đời sống xã hội đƣợc phản ánh trong tác phẩm theo phƣơng thức tự sự. Trong hiện thực đời sống của tác phẩm, con ngƣời luôn ở vị trí trung tâm với tất cả các mối quan hệ xã hội đa dạng, phức tạp vốn có. Hiện thực của tác phẩm gắn với các sự kiện, sự việc diễn ra trong đời sống xã hội theo sự quan sát của ngƣời kể chuyện. Vì đƣợc “lọc” qua lăng kính cá nhân nên nó không tránh khỏi màu sắc chủ quan; nhất là trong cảm nhận, đánh giá.

Đồng thời, hiện hữu trong không gian, thời gian với những LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 chiều kích riêng, với điểm nhìn nghệ thuật đƣợc xác lập trong văn bản tác phẩm. Chẳng hạn, khi Nguyễn Du viết: “Những điều trông thấy mà đau đớn lòng” (Truyện Kiều); thì đó không chỉ là sự khái quát hiện thực từ “những điều trông thấy” mà còn là tâm trạng cá nhân của ngƣời cầm bút nên mới “đau đớn lòng”. Đó chính là biểu hiện của yếu tố tự sự (kể chuyện) nhƣng đã (và luôn) nhuốm màu chủ quan của ngƣời nghệ sĩ (ngƣời kể chuyện). Nội dung kể chuyện có liên quan và đề cập đến nhiều phƣơng diện khác nhau trong đời sống xã hội.

Chẳng hạn, các tác phẩm tự sự về chủ đề lịch sử dân tộc; các tác phẩm về chủ đề thế sự - đạo đức; các tác phẩm tự sự về chủ đề đời sống riêng tƣ của con ngƣời… Tùy thuộc vào tâm thế, tƣ tƣởng khác nhau của ngƣời kể chuyện, của ý đồ nhà văn ; chúng ta sẽ có các loại, các cấp độ khác nhau về nội dung phản ánh trong tác phẩm. Thậm chí, ngay trong một tác phẩm tự sự cũng có thể hiện diện những chủ để riêng. Bài thơ Long thành cầm giả ca (Bài ca về ngƣời gảy đàn ở đất Long thành) của Nguyễn Du không chỉ là câu chuyện về cuộc đời một ca nữ tài sắc vẹn toàn nhƣng phải chịu cảnh đời đen bạc, số phận hẩm hiu mà còn là những suy ngẫm sâu xa có ý nghĩa triết luận của thi nhân về những biến đổi “dâu bể” trong cơn bão táp của lịch sử dân tộc ở vào giai đoạn cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIX. Về phương thức biểu đạt Nội dung (yếu tố) tự sự của tác phẩm luôn luôn đƣợc thể hiện thông qua cốt truyện và hệ thống nhân vật.

Cốt truyện Cốt truyện (tiếng Anh: Plot) là “Hệ thống sự kiện cụ thể, đƣợc tổ chức theo yêu cầu tƣ tƣởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản và quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [11; tr.là chuỗi các sự kiện đƣợc tạo dựng trong tác phẩm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 20 tự sự và kịch, nằm dƣới lớp lời trần thuật, làm nên cái sƣờn của tác phẩm” [34; tr. Cốt truyện truyền thống (từ thời cổ đại) có cấu trúc gồm 5 thành phần: (1) Trình bày; (2) Thắt nút; (3) Phát triển; (4) Cao trào; (5) Mở nút [35; tr. Tuy nhiên, trong các tác phẩm thuộc phƣơng thức trữ tình, cốt truyện (đƣợc hiểu theo ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này, còn gọi là khái niệm đƣợc hiểu theo tinh thần truyền thống) không tồn tại trên thực tế, bởi lẽ nội dung tƣ tƣởng chủ đề tác phẩm luôn đƣợc các tác giả thể hiện thông qua tình cảm, tâm trạng của cái tôi trữ tình. Theo quan niệm của lý luận văn học hiện đại, cốt truyện là (và chỉ cần) “.

chuỗi sự kiện có thể theo dõi đƣợc. Với quan niệm này, yếu tố tự sự đƣợc bộc lộ thông qua cốt truyện trong các tác phẩm trữ tình (ví dụ: Truyện Kiều của Nguyễn Du, Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, Ép-ghê- nhi Ô-nhê-ghin của Puskin.), đƣợc hiểu là “.toàn bộ các biến cố, sự kiện đƣợc nhà văn kể ra, là cái mà ngƣời đọc có thể đem kể lại (histoire)” [11; tr. Ở đây, không thể không lƣu ý sự hiện diện của các yếu tố tự sự (cốt truyện, sự kiện, nhân vật) trong tác phẩm trữ tình. Một số nhà lý luận văn học nhận xét: “Trong thơ cũng có các sự kiện làm nền tạo nên ý thức của nhà thơ, nhƣ Sở kiến hành, Thái Bình mại ca giả của Nguyễn Du, Binh xa hành, Thạch Hào lại của Đỗ Phủ” [35; tr.

Dƣới góc nhìn của tự sự học, có thể thấy: “Sự kiện trong thơ thƣờng nằm ở tầng chìm, không thuộc đối tƣợng biểu hiện của nhà thơ, nhƣng vẫn là nguồn sinh nghĩa của văn bản. Vì thế tìm hiểu sự kiện trong văn bản cũng là một cách tiếp cận ý nghĩa bài thơ. Đó là phƣơng diện “thông tin sự kiện” của văn bản” [35; tr. Thậm chí, trong một số trƣờng hợp, sự kiện còn có khả năng đƣợc mở rộng thành cốt truyện: “Do sự kiện tự nó có ý nghĩa, có tiền nhân và hậu quả, cho nên có thể đƣợc mở rộng thành cả một cốt truyện” [35; tr.

Chẳng hạn, các sự kiện trong một số bài thơ, nhƣ: Tỳ bà hành của Bạch Cƣ Dị, Sở kiến hành và Thái Bình mại ca giả LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 21 của Nguyễn Du, Đằng tiên ca của Cao Bá Quát. là nhƣ vậy. Nói cách khác, đây cũng chính là toàn bộ hành trình mà nhân vật chính đã dịch chuyển qua các không gian khác nhau để tạo nên các trƣờng nghĩa khác nhau. Trong tác phẩm tự sự (truyện hoặc thơ tự sự), ngoài cốt truyện, ngƣời ta thấy có cả các lời bình, lời trữ tình của ngƣời kể chuyện/trần thuật.

Đây cũng đƣợc coi là các yếu tố thuộc về chỉnh thể tác phẩm. Chúng đóng vai trò là những bộ phận “tạo nên sự đặc sắc của tác phẩm” [35; tr. Nhân vật Nhân vật trong tác phẩm văn học (tiếng Anh: Literary Character) là “Con ngƣời đƣợc miêu tả trong tác phẩm văn học.) có thể có tên riêng (.) cũng có thể không có tên riêng (. Nhân vật là phƣơng tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực thông qua việc xây dựng các hình tƣợng văn học.

Theo Trần Đình Sử: “. nhân vật văn học là hình thức thể hiện định hƣớng giá trị đời sống” [35; tr. Trong quá trình phát triển của lịch sử văn học, có một số kiểu (loại) cấu trúc nhân vật cần chú ý khi tìm hiểu các tác phẩm tự sự, bao gồm: (1) Nhân vật chức năng (nhân vật mặt nạ): là loại nhân vật không đƣợc miêu tả đời sống nội tâm, phẩm chất, chỉ đảm nhiệm chức năng nào đó trong tác phẩm (ví dụ: bụt, tiên. trong truyện cổ tích).

(2) Nhân vật “loại hình”: là loại nhân vật mang những đặc điểm chung, khái quát về đặc tính con ngƣời trong đời sống xã hội, có tính điển hình cao. (3) Nhân vật tính cách: là loại nhân vật đƣợc khắc họa một cách sống động với tƣ cách một chủ thể nhận thức, có đời sống nội tâm phong phú, phức tạp. (4) Nhân vật tƣ tƣởng: là loại nhân vật có một số nét cá tính, nhân cách nhất định, nhƣng mục đích chủ yếu là nhằm thể hiện, minh họa cho một tƣ tƣởng, một quan điểm diễn ra trong đời sống xã hội. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.