Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Mật tông hay yếu tố Mật trong Phật giáo ngày nay đã dần được biết đến và nghiên cứu rộng rãi như một nét đẹp tinh túy của văn hóa Phật giáo, góp vào kho tàng tri thức của nhân loại. Hẵn nhiên, đây là phạm trù khá tế nhị và mang yếu tố đặc thù, do vậy vẫn còn khá nhiều ý kiến khác biệt. Chính thế, tìm hiểu và giới thiệu các khái niệm có liên quan đến đề tài nghiên cứu trước khi tiếp cận vấn đề là điều hết sức cần thiết để có cái nhìn tổng quan trong cấu trúc thực thể tôn giáo vốn có của nó. Đặc biệt, Phật giáo vốn là dòng chảy tinh thần của nhân loại qua nhiều thế kỷ, nhưng nếu hiểu sai lệch về các khái niệm và thuật ngữ sẽ là những trở lực không nhỏ khi tiếp cận và nghiên cứu về tư tưởng và giá trị hiện sinh của Phật giáo Bắc tông (Đại thừa Phật giáo), đặc biệt là Mật tông.
Giới thiệu một số khái niệm có liên quan đến đề tài giúp khẳng định tên gọi chính xác của các nghi thức, lễ cúng Phật giáo, có sự hiện diện của yếu tố Mật, đưa đến sự nhìn nhận chuẩn xác và thực tế đối với đối tượng cần nghiên cứu. Trên thực tế, sự dung hợp của tôn giáo và văn hóa vô cùng linh hoạt, thể hiện tinh thần nhập thế của Phật giáo, song, do lệch lạc trong nhận thức, đã tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực đến các giá trị tinh thần, trong đó có yếu tố Mật trong Phật giáo. Chương này, chúng tôi trình bày có hệ thống về lịch sử Mật tông, từ đó làm sáng tỏ tính hợp lý của yếu tố Mật trong Phật giáo và Phật giáo Nam bộ nói riêng. Bên cạnh đó, dưới góc nhìn Tôn giáo học, người viết sẽ giới thiệu khái quát về bối cảnh lịch sử - xã hội Nam bộ, nơi du nhập và phát triển nghi lễ mang yếu tố Mật, để làm tiền đề cho việc tìm hiểu những biểu hiện của yếu tố Mật ở Nam bộ trong chương sau.
Khái quát lịch sử hình thành Mật Tông 1. Lịch sử hình thành Từ lâu, Mật thừa đã trở thành một tông phái của Phật giáo (Thiền - Tịnh - Mật) trong ý thức hệ người đạo Phật lẫn trong chính sử. Từ lúc hình thành và phát triển, thậm chí trở thành quốc giáo tại một số quốc gia và có sự ảnh hưởng nhất định đến cộng đồng Phật giáo thế giới. Điều này minh chứng rằng sự hình thành và phát triển của Mật thừa không đơn thuần là những truyền thuyết thuần túy tôn giáo mà còn là cả một dòng chảy văn hóa qua nhiều ý thức hệ.
Hiện tại, Mật tông được xem như một giá trị văn hóa và triết học đặc sắc của Đại thừa Phật giáo, giai đoạn cuối thời đại huy hoàng của Phật giáo Ấn độ. Trên phương diện lịch sử, Phật giáo Ấn độ đã trải qua bốn chặng đường lịch sử, tức là Nguyên thủy Phật giáo, Bộ phái Phật giáo, Đại thừa Phật giáo và Mật tông Phật giáo. Nguyên thủy Phật giáo là Phật giáo thời kỳ đầu, được tính từ khi đức Phật thành đạo cho đến một trăm năm sau Phật nhập Niết bàn, tức là giai đoạn đầu truyền bá Phật giáo vào xã hội Ấn độ cổ đại. Thời kỳ Bộ phái Phật giáo là khoảng từ năm 370 (BC) 1 đến năm 150 sau công nguyên (AC)2, giai đoạn này do các yếu tố khách quan và chủ quan của thời đại, dẫn đến thời kỳ Phật giáo phát triển và hình thành nên bộ phái.
Đại thừa Phật giáo là khoảng từ giữa thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ VII (AC), trong quá trình phát triển của Đại thừa Phật giáo lại phân chia thành ba giai đoạn khác nhau, tức là giai đoạn đầu từ thế kỷ I đến V (AC), giai đoạn giữa thế kỷ V đến VI (AC) và giai đoạn cuối thế kỷ VI đến VII (AC ). 1 Viết tắt của từ “Trước Công Nguyên” 2 Viết tắt của từ “Sau Công Nguyên” 12 Ấn độ giáo trong giai đoạn này đã bắt đầu quá trình tái khẳng định vị thế của mình bằng cách tiếp biến các hệ thống học thuyết và tư tưởng đương đại, trong đó có giáo lý đạo Phật, từ đó tạo ra sự cạnh tranh rất mãnh liệt đối với Phật giáo đương thời. Lúc bấy giờ Phật giáo Đại thừa không chỉ bị giới hạn trong phạm vi thực tập trong đời sống cá nhân nữa, mà còn bắt buộc phải có xu hướng lý luận nhằm giữ vững các học thuyết và nền tảng của Phật giáo, am tường các phạm trù triết học, ngõ hầu tương luận trước sự tấn công của các học thuyết khác. Do vậy, vô hình chung đã tự tách mình ra khỏi quảng đại quần chúng.
Vì thế, để thích ứng với tình thế mới, Phật giáo Bắc tông đã khéo léo dung hợp những giá trị cộng đồng (tục đế) để truyền tải tinh thần của tư tưởng giải thoát (chân đế). Ban đầu khi tiếp xúc, phía Phật giáo có những phản ứng khá kịch liệt, cật lực phê phán những quan niệm nghi chấp về tế tự cầu phước trừ họa và mật chú, tuy nhiên vẫn xúc tiến việc hợp lý hóa hoặc Phật giáo hóa theo tinh thần tùy duyên, cuối cùng Phật giáo đã hình thành nên một hệ thống Mật tông tương đối độc lập. Do đó, ở một vài phương diện nghiên cứu chúng ta có thể xem Mật tông là sản phẩm phát sinh của sự kết hợp giữa Phật giáo và Ấn độ giáo. Phật giáo Đại thừa phát sinh thêm tông phái Mật tông là một sự kiện khá bất ngờ và không kém phần lý thú, cũng có thể nói là do bối cảnh lịch sử mang tính tất yếu lâu dài của nó.
Sự bất ngờ là bởi thời đức Thích Ca còn tại thế, Phật giáo cực lực phản đối thần quyền, bài xích những quan niệm thần bí, phủ định các chú thuật v. có thể thấy được đức Phật không bao giờ đề xướng những phương thuật mật chú vốn đã bị bám rễ sâu trong quan niệm tín ngưỡng nhân gian người Ấn. Chính thế mà theo Trần Quang Thuận “dần dần Phât giáo đến gần với Ấn độ giáo và chẳng bao lâu hai tôn giáo mất đi đặc tính riêng biệt của mình. Vì lý do đó, nên hàng 13 cư sĩ không thấy sự khác biệt trong việc thờ cúng Phật, Vishnu, Shiva, Quán Thế Âm Bồ Tát, Tàra và Parvati” [Trần Quang Thuận 2013, tr.
Mật tông ra đời trong bối cảnh lịch sử nhất định mang tính khách quan xã hội. Nó không những mang lại yếu tố mới để Phật giáo thích nghi trong điều kiện xa hội, nó còn được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Mật tông ra đời cũng chính là yếu tố làm Đạo Phật tại Ấn độ suy thoái, mất vị trí lớn của mình mà bị hòa tan vào trong tín ngưỡng của Ấn giáo. Đây cũng chính là trở ngại rất lớn với người nghiên cứu, khi tiếp cận sự đa diện về triết học và tông chỉ của Phật giáo. Có không ít nhà nghiên cứu cho rằng nguyên thủy Đức Phật không chủ trương và sử dụng các câu thần chú trong tôn giáo mình.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu vào các tạng kinh văn Phật giáo, chúng ta thấy sự manh nha hay ảnh hưởng từ tư tưởng Bà La Môn giáo của Ấn độ cổ đại. Như vậy chúng ta thấy rằng, ở khía cạnh khác của vấn đề, có thể xem tư tưởng Phật giáo Mật tông được manh nha là từ rất sớm biểu hiện qua kinh A Hàm. Bằng việc xướng tụng những kinh văn đơn giản bằng văn Pali trong Luật Tạng và trong Kinh A Hàm, nương vào công đức đó thì mọi sự được an lành, với hình thức Mật chú này được gọi là thời kỳ Tạp Mật. Ngoài ra, còn lấy thể cách văn tự và ngữ cú để làm đặc trưng riêng, và có hàm nghĩa vô cùng sâu sắc với việc nhiếp tâm điều tức, mục tiêu đạt đến Đà-la-ni thống nhất tinh thần tức là Nhất Tâm, đây là giai đoạn tối sơ của Tạp Mật.
Vì thế Kinh Diệu Túy Bồ Tát sở vấn chép rằng:“các nhà tu niệm nếu muốn cái phép trì tụng cho đặng mau thành tựu kết quả, linh nghiệm, thì với những nghi thức lễ pháp gì, chẳng đặng làm thiếu hay phạm môt mãy mún nào, vì hễ thiếu sót và trái phạm là, khiến cho các điều Ma chướng nó thừa dịp đặng tiền bề phá hại! Thế nên hành giả phải chăm lòng trì tụng, hằng giờ không xen hở” [ HT.Khánh Anh (dịch), tr5]. Sự khắt khe trong nghi thức và yêu cầu sự 14 miên mật trong đời sống được xem là yếu tố làm cho Mật tông khó có sự truyền bá rộng rãi vào cộng đồng phổ quát. Nhưng mặt khác chính sự thâm u của Mật tông lại làm cho tầng lớp tín đồ vô cùng hấp dẫn và sùng bái tín tâm mạnh mẽ, vì thế phương diện khác, mật tông như mạch nước ngầm trong lòng của Đạo Phật tiếp thu và truyền bá cũng cũng có những giai đoạn cực thịnh. Tuy nhiên, đến thế kỷ thứ XI,XII, cuối vương triều Pala và thời đại vương triều Sina, quân đội của Hồi giáo ngày càng lấn chiếm, Phật giáo phải dồn về cứ điểm cuối cùng ở Đông Ấn, rốt cùng cũng bị quân Hồi giáo đánh chiếm.
Thế là các vị đại sư Mật tông mỗi người phân tán về mỗi ngã, rất nhiều vị đã thông qua đường Kashmir mà chạy vào tỵ nạn ở Tây Tạng, một số khác lại chạy vào dãy Nepal. Đương thời, trường Nālandā cũng chỉ còn lại khoảng 70 vị, không lâu sau đó thì hàng vương thất lại tin theo Hồi giáo, tín đồ Phật giáo chưa biết phải chọn đường nào, nên đành phải cải đạo thành tín ngưỡng Hồi giáo, hoặc tín ngưỡng Ấn độ giáo. Đầu thế kỷ XIII, quân đội của Hồi giáo thiêu cháy chùa Siêu Loại, ngôi chùa cuối cùng của Ấn độ, lấy đó làm tiêu chí, Phật giáo nói chung và Mật tông nói riêng trên đất Ấn độ đã gần như hoàn toàn mất dấu. Điểm bất đồng lớn nhất giữa hai tông phái hiển và mật tông là sự truyền thừa và tu trì.
Với hiển tông giáo lý cố nhiên phải được sự truyền trao nhưng về mặt tu trì thì không nhất định phải có thầy truyền và nghi quỹ nghiêm khắc. Trái lại, nghi lễ của Mật tông thì rất phiền phức, các tôn giáo trên thế giới không có tôn giáo nào sánh kịp. Từ lúc mới quy y thụ quán đỉnh đến bậc kim cang thượng sư phải có một trình tự nhất định không thể vượt qua được. Khác xa với phương tiện giản dị, gần gũi của Hiển giáo.
Nói về giáo nghĩa Hiển tông cho rằng ứng thân Phật thuyết pháp, mật tông cho rằng pháp thân Phật thuyết pháp.