Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội là yếu tố quan trọng trong việc định hướng… 229 trang · Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng · 2023.

• Tác giả: Lã Văn Xự
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đình Bắc
• Trường học: Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
• Đề tài: Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội hiện nay - Phân tích và đánh giá
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC THỰC HIỆN NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Quan niệm về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự và ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội
• 2.2. Nhân tố cơ bản quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội
• 3. CHƯƠNG 3: Ý THỨC THỰC HIỆN NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ YÊU CẦU NÂNG CAO
• 3.1. Thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay
• 3.2. Yêu cầu nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN NÂNG CAO Ý THỨC THỰC HIỆN NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY
• 4.1. Nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự
• 4.2. Phát huy điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử - văn hóa hướng vào nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay
• 4.3. Phát huy nhân tố chủ quan của thanh niên thành phố Hà Nội đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội là yếu tố quan trọng trong việc định hướng nhận thức và hành động thực tiễn. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích và đánh giá thực trạng ý thức này, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao. Thanh niên Hà Nội được xem là lực lượng nòng cốt trong việc thực hiện nghĩa vụ quân sự, góp phần bảo vệ Tổ quốc. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận thanh niên chưa nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của việc này, dẫn đến thái độ thờ ơ, thậm chí trốn tránh.

1.1. Khái niệm và nhân tố quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự được định nghĩa là sự nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên đối với việc tham gia quân ngũ. Các nhân tố quy định bao gồm: tinh thần yêu nước, trách nhiệm công dân, và sự tham gia của gia đình, xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng, thanh niên Hà Nội chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ truyền thống lịch sử và văn hóa của Thủ đô, điều này góp phần hình thành ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự.

1.2. Vai trò của công tác tuyên truyền và giáo dục

Công tác tuyên truyền và giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự. Tuy nhiên, hiệu quả của công tác này tại Hà Nội vẫn còn hạn chế, chưa phát huy được yếu tố nội lực của thanh niên. Cần có sự đổi mới trong phương pháp tuyên truyền, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để thu hút sự quan tâm của thế hệ trẻ.

II. Thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội

Thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội hiện nay có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng vẫn tồn tại một số hạn chế. Nhiều thanh niên đã tự nguyện tham gia quân ngũ, thể hiện tinh thần tình nguyện và trách nhiệm cao. Tuy nhiên, một bộ phận thanh niên vẫn còn thờ ơ, thiếu tự giác, thậm chí tìm cách trốn tránh nghĩa vụ. Nguyên nhân chính là do ảnh hưởng của kinh tế thị trường và sự thiếu hiểu biết về ý nghĩa của nghĩa vụ quân sự.

2.1. Những thành tựu và tiến bộ

Những năm qua, thanh niên Hà Nội đã có nhiều tiến bộ trong việc thực hiện nghĩa vụ quân sự. Nhiều thanh niên đã tự nguyện viết đơn xung phong nhập ngũ, thể hiện tinh thần yêu nước và trách nhiệm cao. Các phong trào tình nguyện tham gia quân ngũ đã được phát động rộng rãi, thu hút sự quan tâm của đông đảo thanh niên.

2.2. Những hạn chế và thách thức

Bên cạnh những thành tựu, vẫn còn một bộ phận thanh niên chưa nhận thức đúng đắn về nghĩa vụ quân sự. Một số thanh niên ham chơi, đua đòi, thiếu tự giác trong học tập và rèn luyện. Công tác tuyên truyền và giáo dục chưa đạt hiệu quả cao, dẫn đến sự thờ ơ, thậm chí trốn tránh nghĩa vụ của một số thanh niên.

III. Giải pháp nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội

Để nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trong đó, việc nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền và giáo dục là yếu tố then chốt. Cần phát huy các điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử - văn hóa của Thủ đô để tạo động lực cho thanh niên tham gia quân ngũ. Đồng thời, cần phát huy nhân tố chủ quan của thanh niên, giúp họ nhận thức đúng đắn về trách nhiệm và nghĩa vụ công dân.

3.1. Đổi mới công tác tuyên truyền và giáo dục

Cần đổi mới phương pháp tuyên truyền và giáo dục để thu hút sự quan tâm của thanh niên Hà Nội. Sử dụng các phương tiện truyền thông hiện đại, kết hợp với các hoạt động thực tiễn để nâng cao nhận thức của thanh niên về nghĩa vụ quân sự. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục về tinh thần yêu nước và trách nhiệm công dân trong các trường học và cộng đồng.

3.2. Phát huy vai trò của gia đình và xã hội

Gia đình và xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên. Cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội để giáo dục thanh niên về trách nhiệm và nghĩa vụ công dân. Đồng thời, cần tạo môi trường thuận lợi để thanh niên phát huy tinh thần tình nguyện và sẵn sàng tham gia quân ngũ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay" do nghiên cứu sinh Lã Văn Xự thực hiện tại Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Đình Bắc và TS Đinh Nguyễn An. Luận án được hoàn thành năm 2023, thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, mã số 922 90 02.

Về tính cấp thiết, tác giả khẳng định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội là nhân tố trực tiếp định hướng nhận thức và chỉ đạo hành động thực tiễn của công dân trẻ đối với nhiệm vụ quốc phòng, quân sự. Đa số thanh niên Thủ đô đã có chuyển biến tích cực, tự nguyện đăng ký, khám tuyển và thực hiện lệnh gọi nhập ngũ. Tuy nhiên, thực tế vẫn còn một bộ phận thanh niên biểu hiện nhận thức lệch lạc, ham chơi, đua đòi, thờ ơ hoặc tìm cách trốn tránh thực hiện nghĩa vụ quân sự. Mặt trái của kinh tế thị trường, các tệ nạn xã hội và hoạt động chống phá của các thế lực thù địch đang đặt ra nhiều trở lực đối với công tác quốc phòng địa phương. Công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động tại một số cơ sở có thời điểm chưa đạt hiệu quả cao, chưa phát huy tốt nội lực của bản thân thanh niên.

Khoảng trống nghiên cứu được chỉ rõ: Mặc dù đã có các công trình tiếp cận vấn đề nghĩa vụ quân sự dưới góc độ luật học, quân sự học, giáo dục học hoặc xã hội học, song chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu trực tiếp, toàn diện và có hệ thống vấn đề ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Mục đích nghiên cứu là làm rõ một số vấn đề lý luận và thực trạng về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội; trên cơ sở đó, đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của nhóm thanh niên này trong giai đoạn hiện nay. Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
2. Làm rõ một số vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội.
3. Khảo sát, đánh giá thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội, làm rõ nguyên nhân, xác định yêu cầu nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay.
4. Đề xuất giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn chặt chẽ trên ba phương diện:

• Về nội dung: Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực trạng liên quan đến ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của nam thanh niên sinh ra và lớn lên trên địa bàn nội thành, trong độ tuổi từ đủ 17 đến hết 27 tuổi theo Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015; trọng tâm đặt vào các khâu: đăng ký nghĩa vụ quân sự, tham gia khám tuyển nghĩa vụ quân sự cho tới khi chấp hành lệnh gọi nhập ngũ.
• Về không gian: Tập trung khảo sát tại địa bàn 12 quận nội thành thuộc thành phố Hà Nội nhằm phản ánh tính chất đặc thù của thanh niên đô thị trung tâm.
• Về thời gian: Khảo sát thực tiễn từ năm 2016 (thời điểm Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 chính thức có hiệu lực thi hành) đến năm 2023.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Chương 1 của luận án hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong nước có liên quan theo ba nhóm chủ đề:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu về vấn đề lý luận liên quan đến ý thức bảo vệ Tổ quốc và ý thức công dân. Các công trình tiêu biểu gồm: Nguyễn Vĩnh Thắng (2008) với chuyên đề nghiên cứu xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho nhân dân và lực lượng vũ trang thời kỳ mới; Trương Thành Trung (2008) luận giải các cơ sở hình thành ý thức bảo vệ Tổ quốc ở con người Việt Nam; Nguyễn Quang Điển (2009) nghiên cứu giáo dục ý thức công dân cho thế hệ trẻ tại Thành phố Hồ Chí Minh; Nguyễn Bá Dương (2009) phân tích chiều sâu tiềm thức và đề xuất thành tố lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội trong cấu trúc ý thức bảo vệ Tổ quốc; Vũ Dũng (2009) làm rõ mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia; Lê Minh Vụ (2009) xác định các yếu tố cấu thành ý thức bảo vệ Tổ quốc; Bạch Hoàng Khánh (2014) khảo sát vai trò của gia đình, dòng họ tại huyện Ứng Hòa đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự; Hà Sơn Thái (2017) nghiên cứu ý thức dân tộc của thanh niên quân đội trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo; Nguyễn Lương Ngọc (2020) nghiên cứu ý thức công dân trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền; Lê Văn Kiều (2022) phân tích ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân chủng Hải quân. Các tài liệu này cung cấp cơ sở để xác định cấu trúc ý thức xã hội và cách tiếp cận lý luận về nghĩa vụ của công dân.

Nhóm thứ hai gồm các công trình phản ánh thực trạng ý thức bảo vệ Tổ quốc và thực hiện tuyển quân. Phạm Khắc Chương (2003) phân tích tồn tại trong công tác giáo dục đạo đức và ý thức công dân cho thanh niên; Nguyễn Thành Đô (2003) chỉ ra hiện tượng tiêu cực như làm sai lệch hồ sơ, trốn tránh nghĩa vụ quân sự trong khâu tuyển quân ở địa phương; Phạm Thị Ngọc Trầm (2006) bàn về sự mất cân bằng giữa quyền lợi và nghĩa vụ của công dân; Nguyễn Văn Chuộng (2009) đánh giá thực trạng ý thức bảo vệ Tổ quốc của học viên sĩ quan dự bị; Đặng Cảnh Khanh (2010) ghi nhận truyền thống xung kích và hiện đại của tuổi trẻ Thăng Long - Hà Nội; Nguyễn Đắc Vinh (2014) chỉ ra hiện tượng suy thoái tư tưởng chính trị, lối sống lệch chuẩn ở một bộ phận thanh thiếu niên; Đào Tuấn Anh (2016) tổng kết quy trình công khai, dân chủ trong tuyển chọn gọi công dân nhập ngũ tại tỉnh Thái Bình; Tô An (2017) tái hiện phong trào "Ba sẵn sàng" và cống hiến của thanh niên Hà Nội trong kháng chiến chống Mỹ; Phạm Tuấn Long (2021) phân tích kinh nghiệm tuyển quân tại quận Hoàn Kiếm; Trần Thị Phương Hoa (2022) phản ánh công tác chỉ đạo nâng cao chất lượng tuyển quân và những hạn chế về sự tự giác của một số thanh niên tại quận Cầu Giấy.

Nhóm thứ ba gồm các công trình đề xuất giải pháp giáo dục, nâng cao ý thức nghĩa vụ quân sự. Đinh Quốc Triệu (2008), Phạm Văn Nhuận (2009), Lê Minh Vụ và Nguyễn Bá Dương (2011) đề xuất đổi mới phương thức tuyên truyền và phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội; Võ Văn Thưởng (2011) nhấn mạnh các cuộc vận động rèn luyện thanh niên; Nguyễn Đình Bắc (2016) đề xuất giải pháp phát huy chủ nghĩa yêu nước ở tuổi trẻ quân đội; Bùi Trọng Quỳnh (2016) đề xuất giải pháp khắc phục khâu yếu trong quy trình tuyển chọn nhập ngũ tại Hà Nội; Lê Quang Chính (2017) đề xuất hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật về nghĩa vụ quân sự; Phạm Công Thưởng (2019) nêu giải pháp phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam; Nguyễn Văn Thật (2022) và Vũ Thị Thu Trang (2022) bàn về xây dựng môi trường văn hóa và nâng cao ý thức chính trị cho thanh niên.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định: Các công trình trên đã tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ của ý thức bảo vệ Tổ quốc hoặc công tác tuyển quân. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu chỉnh thể ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên đô thị Hà Nội theo cấu trúc nhận thức, thái độ, trách nhiệm gắn với chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Luận án đặt mục tiêu khỏa lấp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng cơ sở lý luận triết học Mác - Lênin, trọng tâm là mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, đặc biệt là nguyên lý về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội. Cùng với đó, luận án quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò của thanh niên và nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc; các quan điểm, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền quốc phòng toàn dân; các văn bản pháp luật của Nhà nước Việt Nam, bao gồm Hiến pháp năm 1946 (Điều 5), Hiến pháp năm 1959 (Điều 42), Hiến pháp năm 1980 (Điều 77), Hiến pháp năm 1992 (Điều 77), Hiến pháp năm 2013 (Điều 45), Sắc lệnh số 126-SL ngày 04/11/1949 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành, và Luật Nghĩa vụ quân sự (các năm 1981, 1990, 1994, 2005, 2015).

Cơ sở thực tiễn của công trình dựa trên hệ thống văn kiện, chỉ thị, nghị quyết của Thành ủy Hà Nội; báo cáo sơ kết, tổng kết công tác tuyển quân hằng năm, công tác quốc phòng, quân sự địa phương của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội; báo cáo công tác thanh niên của Thành đoàn Hà Nội; cùng các kết quả khảo sát, điều tra xã hội học thực tế về nhận thức, thái độ, trách nhiệm đối với nghĩa vụ quân sự của thanh niên tại các quận nội thành.

Về phương pháp nghiên cứu, luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử và lôgic: Được sử dụng để phân tích sự hình thành, phát triển của chế độ nghĩa vụ quân sự và ý thức nghĩa vụ quân sự qua các giai đoạn lịch sử của dân tộc và Thủ đô.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Dùng để bóc tách cấu trúc ba thành tố của ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự (nhận thức, thái độ, trách nhiệm), từ đó khái quát hóa thành các kết luận khoa học.
• Phương pháp khái quát hóa và hệ thống hóa: Ứng dụng trong việc xây dựng khung lý thuyết, định nghĩa các khái niệm và phân nhóm các nhân tố quy định.
• Phương pháp so sánh: Dùng để đối chiếu nhận thức, thái độ của thanh niên nội thành Hà Nội với thanh niên các địa phương khác, nhận diện sự khác biệt giữa các nhóm xuất thân và trình độ học vấn.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành điều tra thông qua bảng hỏi, khảo sát lấy ý kiến thực tế từ thanh niên trong độ tuổi gọi nhập ngũ và cán bộ quân sự địa phương tại các quận nội thành, thu thập số liệu định lượng mô tả phục vụ đánh giá thực trạng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 thực hiện đánh giá tổng thể các tài liệu nghiên cứu đã công bố trong nước có liên quan đến đề tài theo ba nội dung lớn: lý luận, thực trạng và giải pháp. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra ba giá trị khoa học kế thừa được từ các nghiên cứu đi trước:

• Về lý luận: Khẳng định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một hình thái biểu hiện đặc thù của ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội, có cấu trúc phức hợp bao gồm nhận thức, thái độ và trách nhiệm.
• Về thực trạng: Cung cấp bức tranh tổng quát về sự chuyển biến tích cực trong ý thức công dân, đồng thời nhận diện các biểu hiện tiêu cực như né tránh khám tuyển, vi phạm kỷ luật.
• Về giải pháp: Gợi mở hướng tiếp cận kết hợp giữa tuyên truyền, giáo dục chính trị với việc phát huy vai trò của hệ thống chính trị địa phương và trách nhiệm cá nhân của thanh niên.

Đồng thời, Chương 1 xác định rõ khoảng trống tri thức: Luận án là công trình chuyên biệt đầu tiên luận giải có hệ thống về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên tại 12 quận nội thành Hà Nội từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phân định rõ những đặc thù về kinh tế, văn hóa đô thị tác động đến nhận thức của đối tượng nghiên cứu.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm nền tảng. Tác giả phân tích từ nguyên và pháp lý: nghĩa vụ quân sự là trách nhiệm và hành động vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân theo luật định; thực hiện nghĩa vụ quân sự là hành động cụ thể khi công dân đủ tiêu chuẩn tham gia lực lượng thường trực. Từ đó, luận án đưa ra định nghĩa khoa học: "Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội là một hình thức biểu hiện ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Việt Nam, phản ánh và thể hiện tập trung ở nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên Thủ đô trong giai đoạn đăng ký, khám tuyển nghĩa vụ quân sự, chấp hành lệnh gọi nhập ngũ theo quy định của pháp luật Việt Nam ở từng giai đoạn lịch sử."

Luận án chỉ ra 4 đặc điểm của ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự:

1. Luôn gắn liền với hoạt động quân sự - một hoạt động đặc thù mang tính tổ chức chặt chẽ, chịu áp lực thể lực, trí lực và kỷ luật nghiêm ngặt.
2. Thể hiện nhận thức, thái độ và trách nhiệm về bổn phận công dân phục vụ trong quân đội, nơi đòi hỏi sự cống hiến và sẵn sàng hy sinh.
3. Chịu sự chế ước trực tiếp bởi bản chất giai cấp của Nhà nước và pháp luật hiện hành.
4. Là hình thái biểu hiện đặc thù của ý thức xã hội, có quan hệ biện chứng mật thiết với ý thức chính trị (quan hệ phụ thuộc, bao hàm), ý thức pháp luật (quan hệ nhân quả) và ý thức đạo đức (quan hệ điều chỉnh hành vi).

Đặc thù của thanh niên 12 quận nội thành Hà Nội được làm rõ thông qua ba đặc điểm:

• Thành phần xuất thân đa dạng: Gồm con em cán bộ, công chức, trí thức, công nhân, tiểu thương và con em các gia đình lao động di cư từ địa phương khác về định cư.
• Mang niềm kiêu hãnh, tự hào của truyền thống Thủ đô nghìn năm văn hiến, kế thừa tinh thần "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", phong trào "Ba sẵn sàng", có ý thức đi đầu và kiểu mẫu.
• Trình độ học vấn cao, năng động, nhạy bén nhưng tính cố kết cộng đồng chưa cao do môi trường sinh hoạt đô thị và tính chất di động nghề nghiệp phi nông nghiệp.

Cấu trúc ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự được xác định gồm ba thành tố:

• Nhận thức: Sự hiểu biết về Luật Nghĩa vụ quân sự, vị trí, vai trò của Quân đội, quyền lợi và nghĩa vụ công dân.
• Thái độ: Tình cảm, niềm tin, sự đồng tình, tự giác hoặc biểu hiện băn khoăn, e ngại gian khổ.
• Trách nhiệm: Ý chí quyết tâm biến nhận thức và tình cảm thành hành vi cụ thể (tự giác đăng ký, khám tuyển, chấp hành lệnh nhập ngũ).

Dưới đây là bảng tổng hợp các số liệu thống kê về nhân khẩu học và học vấn của thanh niên 12 quận nội thành Hà Nội được tác giả trích dẫn trong chương:

Tiêu chí thống kê	Số liệu thực tế ghi nhận	Nguồn dẫn liệu trong luận án
Số lượng thanh niên trong độ tuổi gọi nhập ngũ tại 12 quận nội thành (năm 2022)	Khoảng 83.240 người (chiếm khoảng 27,6% dân số 12 quận)	Phụ lục 14
Tỷ lệ thanh niên toàn thành phố trong độ tuổi nhập ngũ tốt nghiệp THPT trở lên (năm 2022)	78,89%	Báo cáo chuyên đề [163, tr. 4]
Tỷ lệ thanh niên toàn thành phố trong độ tuổi nhập ngũ có trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học (năm 2022)	42,96%	Báo cáo chuyên đề [163, tr. 4]
Tỷ lệ thanh niên nhập ngũ tại 12 quận nội thành Hà Nội có trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học	Khoảng 53,26%	Phụ lục 12

Chương 2 cũng phân tích ba nhóm nhân tố cơ bản quy định ý thức nghĩa vụ quân sự của thanh niên Thủ đô: công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động; điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử - văn hóa địa phương; nhân tố chủ quan của bản thân người thanh niên.

Chương 3: Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay - Thực trạng và yêu cầu nâng cao

Chương 3 đánh giá thực trạng theo cấu trúc ba thành tố (nhận thức, thái độ, trách nhiệm) dựa trên số liệu khảo sát thực tế và báo cáo của các cơ quan chức năng từ năm 2016 đến 2023.

Về ưu điểm: Nhận thức của đa số thanh niên về pháp luật nghĩa vụ quân sự được củng cố. Tỷ lệ thanh niên có học vấn cao (trung cấp, cao đẳng, đại học) trúng tuyển nhập ngũ ở 12 quận nội thành duy trì mức cao (chiếm trên 53%). Thái độ chấp hành có chuyển biến tốt, xuất hiện nhiều lá đơn tình nguyện lên đường nhập ngũ. Trách nhiệm thực hiện các khâu đăng ký tuổi 17, sơ tuyển, khám tuyển được phần lớn công dân thực hiện nghiêm túc, góp phần giúp các quận hoàn thành 100% chỉ tiêu giao quân hằng năm.

Về hạn chế: Một bộ phận thanh niên nhận thức chưa sâu sắc về quyền và nghĩa vụ công dân, coi nghĩa vụ quân sự là gánh nặng làm gián đoạn học tập, việc làm hoặc cơ hội kinh tế cá nhân. Thái độ e ngại kỷ luật nghiêm ngặt của quân đội, sợ vất vả, gian khổ. Về trách nhiệm, vẫn còn các trường hợp tìm lý do tạm hoãn không chính đáng, cố tình không có mặt đúng giờ khi nhận lệnh khám tuyển, thậm chí can thiệp làm sai lệch kết quả thị lực hoặc sức khỏe để trốn tránh.

Về nguyên nhân:

• Nguyên nhân khách quan: Mặt trái cơ chế thị trường đề cao lợi ích vật chất; lối sống thực dụng thâm nhập vào giới trẻ; sự quản lý nhân khẩu, tạm trú, tạm vắng đối với thanh niên đô thị còn sơ hở; công tác tuyên truyền có lúc hình thức.
• Nguyên nhân chủ quan: Bản thân một bộ phận thanh niên thiếu ý chí rèn luyện, sống ỷ lại vào gia đình, ý thức tôn trọng pháp luật chưa cao.

Từ thực trạng đó, luận án xác định các yêu cầu nâng cao: Phải gắn liền việc nâng cao ý thức nghĩa vụ quân sự với việc bồi dưỡng lý tưởng cách mạng; phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ; đồng thời phải đổi mới nội dung, hình thức quản lý phù hợp với đặc điểm thanh niên đô thị hiện đại.

Chương 4: Giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm ba nhóm giải pháp cơ bản:

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự. Đổi mới nội dung tuyên truyền theo hướng ngắn gọn, trực diện vào quyền lợi, chế độ chính sách xuất ngũ, truyền thống vẻ vang của Quân đội và lực lượng vũ trang Thủ đô. Đa dạng hóa hình thức tuyên truyền thông qua không gian mạng, các nền tảng số, hệ thống thông tin cơ sở và hoạt động của tổ chức Đoàn Thanh niên. Phát huy vai trò tham mưu của cơ quan quân sự các cấp và Hội đồng Nghĩa vụ quân sự quận, phường.

Thứ hai, phát huy điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử - văn hóa hướng vào nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay. Thực hiện tốt các chính sách an sinh xã hội, giải quyết việc làm, đào tạo nghề và ưu đãi tuyển dụng đối với quân nhân hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về địa phương. Khơi dậy lòng tự hào về truyền thống "Nghìn năm văn hiến", hào khí Thăng Long, tinh thần "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" thông qua các hoạt động về nguồn, giáo dục truyền thống tại các di tích lịch sử trên địa bàn Hà Nội.

Thứ ba, phát huy nhân tố chủ quan của thanh niên thành phố Hà Nội đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự hiện nay. Đẩy mạnh công tác tự giáo dục, tự rèn luyện bản lĩnh chính trị và thể chất của mỗi thanh niên. Xây dựng động cơ nhập ngũ đúng đắn, khắc phục tâm lý sợ gian khổ, lối sống thực dụng. Phát huy vai trò xung kích, nêu gương của đoàn viên, đảng viên trẻ và thanh niên có trình độ học vấn cao trong việc chấp hành Luật Nghĩa vụ quân sự.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại những đóng góp mới cụ thể về mặt học thuật và thực tiễn:

Về lý luận: Luận án xây dựng quan niệm khoa học và làm rõ cấu trúc gồm ba thành tố (nhận thức, thái độ, trách nhiệm) của ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội dưới lăng kính của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Đồng thời, công trình luận giải sâu sắc các đặc điểm tâm lý, học vấn, nguồn gốc xuất thân của thanh niên 12 quận nội thành và các nhân tố khách quan, chủ quan quy định ý thức này.

Về thực tiễn: Công trình khảo sát, cung cấp số liệu thực tế về nhận thức, thái độ của thanh niên đô thị Thủ đô giai đoạn 2016-2023; chỉ rõ nguyên nhân của hiện tượng trốn tránh nghĩa vụ quân sự ở đô thị. Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp khả thi, trực tiếp phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội và Ban chỉ huy quân sự các quận trong công tác quản lý nguồn, sơ tuyển, khám tuyển và gọi công dân nhập ngũ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Do giới hạn phạm vi nghiên cứu được công bố trong văn bản, luận án chỉ tập trung khảo sát trên địa bàn 12 quận nội thành Hà Nội đối với nam thanh niên sinh ra và lớn lên tại chỗ, trong độ tuổi từ đủ 17 đến 27 tuổi. Dữ liệu thực nghiệm tập trung vào giai đoạn từ đăng ký, khám tuyển đến khi chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, chưa bao quát toàn bộ quá trình phục vụ tại ngũ và giai đoạn xuất ngũ phục vụ trong ngạch dự bị.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang thanh niên tại các huyện ngoại thành và thị xã của thành phố Hà Nội để đối chiếu sự khác biệt giữa khu vực nông thôn và đô thị.
• Nghiên cứu sự biến đổi ý thức nghĩa vụ quân sự của thanh niên trong suốt quá trình phục vụ tại ngũ và khi xuất ngũ trở về tham gia xây dựng kinh tế địa phương.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, Giáo dục học quân sự: Có thể khai thác khung lý thuyết, cách tiếp cận cấu trúc ý thức xã hội và phương pháp phân tích tài liệu lý luận trong Chương 1 và Chương 2.
• Cơ quan lãnh đạo, quản lý địa phương: Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Hội đồng Nghĩa vụ quân sự các cấp có thể tham khảo phần đánh giá thực trạng và hệ thống giải pháp ở Chương 3 và Chương 4 để hoàn thiện quy trình tuyển quân và chính sách hậu phương quân đội.
• Cơ quan quân sự địa phương và Thành đoàn Hà Nội: Sử dụng các giải pháp tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng tại Chương 4 để thiết kế các chương trình vận động đoàn viên, thanh niên viết đơn tình nguyện nhập ngũ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Hà Nội như thế nào? Tác giả định nghĩa: "Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội là một hình thức biểu hiện ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Việt Nam, phản ánh và thể hiện tập trung ở nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên Thủ đô trong giai đoạn đăng ký, khám tuyển nghĩa vụ quân sự, chấp hành lệnh gọi nhập ngũ theo quy định của pháp luật Việt Nam ở từng giai đoạn lịch sử."

2. Phạm vi khảo sát thực tế của luận án được giới hạn ở khu vực nào và trong độ tuổi bao nhiêu? Phạm vi không gian của luận án tập trung tại 12 quận nội thành thành phố Hà Nội. Đối tượng là nam thanh niên sinh ra và lớn lên trên địa bàn, có độ tuổi từ đủ 17 đến hết 27 tuổi theo Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015, tập trung vào giai đoạn đăng ký nghĩa vụ quân sự, tham gia khám tuyển cho tới khi có lệnh gọi nhập ngũ.

3. Tỷ lệ thanh niên nhập ngũ tại 12 quận nội thành Hà Nội có trình độ cao đẳng, đại học là bao nhiêu? Theo số liệu trích dẫn từ Phụ lục 12 của luận án, tỷ lệ thanh niên nhập ngũ thuộc 12 quận nội thành Hà Nội trong những năm gần đây có trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học chiếm khoảng 53,26%.

4. Mối quan hệ giữa ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự với ý thức chính trị được luận án luận giải ra sao? Luận án chỉ rõ đây là mối quan hệ phụ thuộc và bao hàm. Ý thức chính trị bao hàm ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự, trong khi ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự phụ thuộc vào ý thức chính trị. Nhận thức, trách nhiệm đối với giai cấp lãnh đạo và mục tiêu bảo vệ Tổ quốc định hướng sự hình thành ý thức nghĩa vụ quân sự; ngược lại, thực hiện tốt nghĩa vụ quân sự là điều kiện củng cố ý thức chính trị của công dân.

5. Luận án đề xuất bao nhiêu nhóm giải pháp cơ bản ở Chương 4? Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp cơ bản: Nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động; phát huy điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử - văn hóa Thủ đô; phát huy nhân tố chủ quan của bản thân thanh niên Hà Nội.

Kết luận

Luận án "Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay" của tác giả Lã Văn Xự là công trình nghiên cứu hệ thống dưới góc độ triết học Mác - Lênin về nhận thức, thái độ và trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên 12 quận nội thành Hà Nội. Công trình đã làm rõ hệ thống khái niệm, các đặc trưng tâm lý - xã hội đô thị và các nhân tố tác động đến nghĩa vụ quân sự của thanh niên Thủ đô. Dựa trên việc phân tích thực trạng ưu điểm, hạn chế giai đoạn 2016-2023, luận án đã xây dựng hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao ý thức công dân đối với nhiệm vụ quốc phòng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ công tác tuyển quân của thành phố Hà Nội và là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy trong các học viện quân đội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội Nguyễn Vĩnh Thắng (2008), “Một số vấn đề chủ yếu trong xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho nhân dân và lực lượng vũ trang thời kỳ mới” [135], đã đưa ra quan niệm, Ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa “là một loại hình của ý thức xã hội xã hội chủ nghĩa, phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, nhiệm vụ, những vấn đề chiến lược, sách lược của Đảng Cộng sản Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ ra, thực chất ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là sự phản ánh thực tiễn hoạt động bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam; phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá của dân tộc Việt Nam.

Trương Thành Trung (2008), “Bước đầu tiếp cận ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trong thời kỳ mới” [150], đã khẳng định: “Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa cho người dân Việt Nam trong thời đại ngày nay chính là nâng cao giác ngộ của họ về giá trị của độc lập, tự do, hạnh phúc” [150, tr. Trên cơ sở đó, tác giả đã luận giải một cách sâu sắc về cơ sở của sự hình thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trên các khía cạnh, như: Truyền thống yêu nước; văn hóa giữ nước của dân tộc; sự giác ngộ về trách nhiệm xã hội của con người đối với độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; sự ổn định chính trị và cuộc đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” ở Việt Nam. 10 Nguyễn Quang Điển (2009), Giáo dục ý thức công dân cho thế hệ trẻ ở thành phố Hồ Chí Minh [55], đã nhấn mạnh, ý thức công dân là sự tổng hòa nhận thức, quan điểm, thái độ của công dân về quyền và nghĩa vụ của họ đối với nhà nước mà họ mang quốc tịch. Biểu hiện của ý thức công dân trong thực tế, đó là nhận thức, sự hiểu biết của công dân về Đảng Cộng sản Việt Nam, về Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; sự hiểu biết và thấm nhuần về lịch sử, truyền thống của dân tộc; tình yêu đối với quê hương, đất nước; quan điểm, thái độ của công dân khi thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,… Bên cạnh đó, tác giả cũng đã luận giải một cách sâu sắc rằng: chỉ khi có nhận thức đúng đắn về những vấn đề nêu trên, thế hệ trẻ mới xác định tốt quan điểm, thái độ, mới hoàn thành được nghĩa vụ, bổn phận của mình đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nguyễn Bá Dương (2009), “Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam hiện nay - một số vấn đề cần quan tâm” [43], đã khẳng định, hiện nay, ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của mọi người dân Việt Nam đang có những nội dung mới. Để hiểu thấu đáo và có cái nhìn biện chứng về nội dung này cần điều tra, khảo sát thực tế kỹ lưỡng và xem xét, đánh giá thận trọng. Bởi trên thực tế, “Ý thức nói chung, ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa nói riêng bao hàm cả chiều sâu của tiềm thức, không chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn ở cấp độ cộng đồng” [43, tr. Quá trình luận giải về các nội dung của ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, tác giả cho rằng, cần phải bổ sung một thành tố quan trọng trong cấu trúc của ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, bởi, đây chính là vấn đề nổi cộm cần được quan tâm, nghiên cứu, giải quyết, đó là: “lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản” [43, tr.

Vũ Dũng (2009), Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia [41], đã tập trung luận giải về biểu hiện và mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia trong mỗi người dân Việt Nam đối với Tổ quốc. 11 Theo tác giả, các loại hình ý thức này đóng vai trò là sức mạnh tinh thần, là nguồn lực nội sinh trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể mà mỗi loại ý thức trên được bộc lộ ra rõ hơn. Chẳng hạn, tinh thần yêu nước, ý thức sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc chỉ biểu hiện rõ nét khi đất nước đứng trước những thời khắc của lịch sử.

Đề cập tới ý thức quốc gia, tác giả cho rằng, “đó là ý thức về đất nước mình và được thể hiện rõ nhất qua tình yêu đất nước, lòng tự hào đất nước và tinh thần sẵn sàng hy sinh khi đất nước đứng trước các nguy cơ đe dọa (khủng hoảng kinh tế, chính trị, thiên tai, sự xâm lược của kẻ thù. Lê Minh Vụ (2009), Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới [166] đã khẳng định: Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam trong thời kỳ mới “là tổng hòa nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, biểu hiện ở hành vi bảo vệ nền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, cốt lõi là bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa,. Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa được cấu thành bởi các yếu tố, đó là: nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, được biểu hiện trong thực tiễn bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Các yếu tố cấu thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau, cùng biểu hiện trong thực tiễn thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Bạch Hoàng Khánh (2014), Vai trò của gia đình, dòng họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên hiện nay [62], đã làm rõ vai trò của gia đình, dòng họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội nói chung và thanh niên huyện Ứng Hòa nói riêng. Theo tác giả, trong lịch sử, thanh niên thành phố Hà Nội luôn là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; không những thế, Hà Nội còn tự hào là nơi khởi xướng nhiều phong trào hành động cách mạng, đi đầu trong các cuộc kháng chiến của dân tộc. Giai đoạn hiện nay, việc thực hiện nghĩa vụ quân sự 12 của thanh niên đang bị chi phối bởi nhiều nhân tố. Trong đó, gia đình, dòng họ là nhân tố có vai trò đặc biệt quan trọng trong “động viên và tổ chức cho con em tham gia lực lượng vũ trang, sẵn sàng chiến đấu và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là hậu phương vững chắc cho tiền tuyến đánh giặc” [62, tr.

Hà Sơn Thái (2017), Ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội hiện nay [131], đã luận giải về ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo của thanh niên quân đội với ý nghĩa là ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên trong một phạm vi, nhiệm vụ cụ thể - bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Theo đó, ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội “là tổng hòa tri thức, tình cảm, ý chí quyết tâm và niềm tin về quyền, lợi ích, danh dự, giá trị của dân tộc được thể hiện bằng hành động cách mạng của thanh niên. Những yếu tố cấu thành ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội có mối quan hệ ràng buộc, gắn bó chặt chẽ với nhau, là cơ sở, tiền đề của nhau; trong đó, tri thức là yếu tố cốt lõi nhất có tác dụng chi phối mức độ biểu hiện của các yếu tố khác. Nguyễn Lương Ngọc (2020), Ý thức công dân với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay [101], đã nghiên cứu ý thức công dân từ những phương diện khác nhau, từ đó nêu bật tầm quan trọng của nó trong việc chỉ đạo nhận thức và hành động của con người.

Theo tác giả, “ý thức công dân phản ánh trình độ nhận thức, hiểu biết, tình cảm, thái độ, ý chí của công dân về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân trong mối quan hệ với nhà nước, xã hội, cộng đồng và Tổ quốc” [101, tr. Không những thế, ý thức công dân còn là đạo đức của mỗi cá nhân vượt lên trên trách nhiệm luật pháp, hình thành sự điều chỉnh hành vi trong cộng đồng xã hội. Khi có ý thức công dân cao, mỗi người sẽ nhận thức đúng đắn về quyền lợi, nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc, biết điều chỉnh hành động, việc làm của mình theo những nguyên tắc, chuẩn mực của xã hội, quy định của pháp luật. 13 Lê Văn Kiều (2022), Nâng cao ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân hiện nay [65], đã đưa ra quan niệm: Ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân là một hình thức biểu hiện ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam, phản ánh và thể hiện tập trung ở đặc điểm hệ thống tri thức, thái độ và chuẩn mực hành vi của một chủ thể thường xuyên và trực tiếp thực thi nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc trong các giai đoạn lịch sử khác nhau [65, tr.