Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội Nguyễn Vĩnh Thắng (2008), “Một số vấn đề chủ yếu trong xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho nhân dân và lực lượng vũ trang thời kỳ mới” [135], đã đưa ra quan niệm, Ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa “là một loại hình của ý thức xã hội xã hội chủ nghĩa, phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, nhiệm vụ, những vấn đề chiến lược, sách lược của Đảng Cộng sản Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ ra, thực chất ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là sự phản ánh thực tiễn hoạt động bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam; phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá của dân tộc Việt Nam.
Trương Thành Trung (2008), “Bước đầu tiếp cận ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trong thời kỳ mới” [150], đã khẳng định: “Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa cho người dân Việt Nam trong thời đại ngày nay chính là nâng cao giác ngộ của họ về giá trị của độc lập, tự do, hạnh phúc” [150, tr. Trên cơ sở đó, tác giả đã luận giải một cách sâu sắc về cơ sở của sự hình thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trên các khía cạnh, như: Truyền thống yêu nước; văn hóa giữ nước của dân tộc; sự giác ngộ về trách nhiệm xã hội của con người đối với độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; sự ổn định chính trị và cuộc đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” ở Việt Nam. 10 Nguyễn Quang Điển (2009), Giáo dục ý thức công dân cho thế hệ trẻ ở thành phố Hồ Chí Minh [55], đã nhấn mạnh, ý thức công dân là sự tổng hòa nhận thức, quan điểm, thái độ của công dân về quyền và nghĩa vụ của họ đối với nhà nước mà họ mang quốc tịch. Biểu hiện của ý thức công dân trong thực tế, đó là nhận thức, sự hiểu biết của công dân về Đảng Cộng sản Việt Nam, về Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; sự hiểu biết và thấm nhuần về lịch sử, truyền thống của dân tộc; tình yêu đối với quê hương, đất nước; quan điểm, thái độ của công dân khi thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,… Bên cạnh đó, tác giả cũng đã luận giải một cách sâu sắc rằng: chỉ khi có nhận thức đúng đắn về những vấn đề nêu trên, thế hệ trẻ mới xác định tốt quan điểm, thái độ, mới hoàn thành được nghĩa vụ, bổn phận của mình đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Nguyễn Bá Dương (2009), “Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam hiện nay - một số vấn đề cần quan tâm” [43], đã khẳng định, hiện nay, ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của mọi người dân Việt Nam đang có những nội dung mới. Để hiểu thấu đáo và có cái nhìn biện chứng về nội dung này cần điều tra, khảo sát thực tế kỹ lưỡng và xem xét, đánh giá thận trọng. Bởi trên thực tế, “Ý thức nói chung, ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa nói riêng bao hàm cả chiều sâu của tiềm thức, không chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn ở cấp độ cộng đồng” [43, tr. Quá trình luận giải về các nội dung của ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, tác giả cho rằng, cần phải bổ sung một thành tố quan trọng trong cấu trúc của ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, bởi, đây chính là vấn đề nổi cộm cần được quan tâm, nghiên cứu, giải quyết, đó là: “lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản” [43, tr.
Vũ Dũng (2009), Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia [41], đã tập trung luận giải về biểu hiện và mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia trong mỗi người dân Việt Nam đối với Tổ quốc. 11 Theo tác giả, các loại hình ý thức này đóng vai trò là sức mạnh tinh thần, là nguồn lực nội sinh trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể mà mỗi loại ý thức trên được bộc lộ ra rõ hơn. Chẳng hạn, tinh thần yêu nước, ý thức sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc chỉ biểu hiện rõ nét khi đất nước đứng trước những thời khắc của lịch sử.
Đề cập tới ý thức quốc gia, tác giả cho rằng, “đó là ý thức về đất nước mình và được thể hiện rõ nhất qua tình yêu đất nước, lòng tự hào đất nước và tinh thần sẵn sàng hy sinh khi đất nước đứng trước các nguy cơ đe dọa (khủng hoảng kinh tế, chính trị, thiên tai, sự xâm lược của kẻ thù. Lê Minh Vụ (2009), Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới [166] đã khẳng định: Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam trong thời kỳ mới “là tổng hòa nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, biểu hiện ở hành vi bảo vệ nền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, cốt lõi là bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa,. Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa được cấu thành bởi các yếu tố, đó là: nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, được biểu hiện trong thực tiễn bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Các yếu tố cấu thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau, cùng biểu hiện trong thực tiễn thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.
Bạch Hoàng Khánh (2014), Vai trò của gia đình, dòng họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên hiện nay [62], đã làm rõ vai trò của gia đình, dòng họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội nói chung và thanh niên huyện Ứng Hòa nói riêng. Theo tác giả, trong lịch sử, thanh niên thành phố Hà Nội luôn là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; không những thế, Hà Nội còn tự hào là nơi khởi xướng nhiều phong trào hành động cách mạng, đi đầu trong các cuộc kháng chiến của dân tộc. Giai đoạn hiện nay, việc thực hiện nghĩa vụ quân sự 12 của thanh niên đang bị chi phối bởi nhiều nhân tố. Trong đó, gia đình, dòng họ là nhân tố có vai trò đặc biệt quan trọng trong “động viên và tổ chức cho con em tham gia lực lượng vũ trang, sẵn sàng chiến đấu và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là hậu phương vững chắc cho tiền tuyến đánh giặc” [62, tr.
Hà Sơn Thái (2017), Ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội hiện nay [131], đã luận giải về ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo của thanh niên quân đội với ý nghĩa là ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên trong một phạm vi, nhiệm vụ cụ thể - bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Theo đó, ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội “là tổng hòa tri thức, tình cảm, ý chí quyết tâm và niềm tin về quyền, lợi ích, danh dự, giá trị của dân tộc được thể hiện bằng hành động cách mạng của thanh niên. Những yếu tố cấu thành ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội có mối quan hệ ràng buộc, gắn bó chặt chẽ với nhau, là cơ sở, tiền đề của nhau; trong đó, tri thức là yếu tố cốt lõi nhất có tác dụng chi phối mức độ biểu hiện của các yếu tố khác. Nguyễn Lương Ngọc (2020), Ý thức công dân với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay [101], đã nghiên cứu ý thức công dân từ những phương diện khác nhau, từ đó nêu bật tầm quan trọng của nó trong việc chỉ đạo nhận thức và hành động của con người.
Theo tác giả, “ý thức công dân phản ánh trình độ nhận thức, hiểu biết, tình cảm, thái độ, ý chí của công dân về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân trong mối quan hệ với nhà nước, xã hội, cộng đồng và Tổ quốc” [101, tr. Không những thế, ý thức công dân còn là đạo đức của mỗi cá nhân vượt lên trên trách nhiệm luật pháp, hình thành sự điều chỉnh hành vi trong cộng đồng xã hội. Khi có ý thức công dân cao, mỗi người sẽ nhận thức đúng đắn về quyền lợi, nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc, biết điều chỉnh hành động, việc làm của mình theo những nguyên tắc, chuẩn mực của xã hội, quy định của pháp luật. 13 Lê Văn Kiều (2022), Nâng cao ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân hiện nay [65], đã đưa ra quan niệm: Ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân là một hình thức biểu hiện ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam, phản ánh và thể hiện tập trung ở đặc điểm hệ thống tri thức, thái độ và chuẩn mực hành vi của một chủ thể thường xuyên và trực tiếp thực thi nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc trong các giai đoạn lịch sử khác nhau [65, tr.