I. Khám phá văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội Việt Nam
Văn hóa giữ nước Việt Nam là hệ thống các giá trị tinh thần truyền thống được dân tộc sáng tạo, kế thừa và phát triển qua hàng nghìn năm lịch sử đấu tranh bảo vệ chủ quyền. Đây không chỉ là di sản quá khứ mà còn là động lực nội sinh, là nền tảng sức mạnh để bảo vệ Tổ quốc trong mọi thời đại. Đối với Quân đội Nhân dân Việt Nam, văn hóa giữ nước là kim chỉ nam cho mọi hành động, hun đúc nên bản lĩnh và khí phách của người lính. Thanh niên quân đội, với vai trò là lực lượng xung kích, nòng cốt, là đối tượng trực tiếp kế thừa và phát huy những giá trị cao quý này. Việc phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội không chỉ là nhiệm vụ giáo dục chính trị đơn thuần mà còn là một yêu cầu cấp thiết, quyết định đến sức mạnh chiến đấu và sự trưởng thành của thế hệ trẻ trong quân đội. Những giá trị này khi được thấm nhuần sẽ chuyển hóa thành bản lĩnh chính trị người lính, ý chí quyết tâm và tinh thần sẵn sàng cống hiến và hy sinh, góp phần xây dựng quân đội vững mạnh, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới. Quá trình này đòi hỏi sự nhận thức sâu sắc về bản chất, nội dung và các giá trị cốt lõi của văn hóa giữ nước, từ đó vận dụng sáng tạo vào thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và công tác.
1.1. Nguồn gốc và bản chất của văn hóa giữ nước dân tộc
Văn hóa giữ nước Việt Nam được định nghĩa là “những giá trị tinh thần truyền thống được sáng tạo trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc, được kế thừa, phát huy, phát triển từ thế hệ này sang thế hệ khác”. Nguồn gốc của nó bắt nguồn từ quy luật xuyên suốt của lịch sử dân tộc: dựng nước phải đi đôi với giữ nước. Do vị trí địa lý chiến lược, dân tộc ta đã phải liên tục đối mặt với các thế lực ngoại xâm. Chính trong cuộc vật lộn sinh tồn đó, truyền thống yêu nước đã được hun đúc, trở thành giá trị nền tảng. Bản chất của văn hóa giữ nước là sự kết tinh của trí tuệ, lòng dũng cảm, và tinh thần nhân văn, tạo thành một sức mạnh tổng hợp để chiến thắng kẻ thù. Nó không chỉ là những giá trị vật thể như thành lũy, vũ khí mà còn là những giá trị phi vật thể như tư tưởng, chiến lược, nghệ thuật quân sự và đặc biệt là lòng tự hào dân tộc.
1.2. Các giá trị cốt lõi trong văn hóa giữ nước của người lính
Giá trị văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội thể hiện qua những phẩm chất tiêu biểu. Trước hết là tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, thể hiện qua lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân. Thứ hai là tinh thần đoàn kết, thương yêu đồng chí, đồng đội, tạo nên sức mạnh tập thể vững chắc. Thứ ba là tinh thần xung kích, sáng tạo, luôn đi đầu trong những nhiệm vụ khó khăn, gian khổ. Cuối cùng là tinh thần chủ động khắc phục khó khăn, dũng cảm, ý chí quyết chiến quyết thắng. Những giá trị này, theo luận án của TS. Lê Huy Tuynh, chính là “động lực tinh thần to lớn thúc đẩy họ sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Đây là những chuẩn mực định hướng nhận thức và hành vi của mỗi quân nhân trẻ.
II. Thách thức trong việc phát huy văn hóa giữ nước thời đại mới
Quá trình phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội hiện nay đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức đan xen. Bên cạnh những thành tựu đạt được, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại những hạn chế, bất cập cần được khắc phục. Luận án của TS. Lê Huy Tuynh chỉ rõ: “nhận thức của một số chủ thể về phát huy giá trị văn hóa giữ nước... còn chưa thật sâu sắc và đầy đủ; cách thức, biện pháp phát huy còn chưa sáng tạo, hiệu quả”. Những thách thức trong thời đại mới không chỉ đến từ các yếu tố bên ngoài như sự chống phá của các thế lực thù địch hay mặt trái của kinh tế thị trường, mà còn xuất phát từ những vấn đề nội tại trong chính công tác giáo dục và rèn luyện. Một bộ phận thanh niên quân đội có biểu hiện suy giảm ý chí phấn đấu, ngại khó, ngại khổ, thậm chí có nhận thức mơ hồ về trách nhiệm của thanh niên. Việc nhận diện đúng và đủ các thách thức này là tiền đề quan trọng để đề ra những giải pháp phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố sức mạnh tinh thần cho quân đội.
2.1. Hạn chế nội tại trong nhận thức và phương pháp thực tiễn
Một trong những thách thức lớn nhất đến từ chính nội tại. Công tác giáo dục, tuyên truyền ở một số đơn vị đôi khi còn mang tính hình thức, chưa thực sự đi vào chiều sâu, chưa khơi dậy được niềm tự hào và ý thức tự giác của người lính trẻ. Các phương pháp giáo dục chưa được đổi mới kịp thời, thiếu sự sinh động, hấp dẫn, chưa phù hợp với tâm lý của thế hệ trẻ trong quân đội. Bên cạnh đó, thái độ, động cơ, ý chí quyết tâm của một bộ phận thanh niên trong việc phát huy giá trị văn hóa giữ nước còn chưa cao. Sự thiếu trải nghiệm thực tế, cùng với tâm lý bồng bột, dễ dao động khiến họ khó đứng vững trước những khó khăn, thử thách.
2.2. Tác động tiêu cực từ kinh tế thị trường và toàn cầu hóa
Bối cảnh hội nhập quốc tế và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa bên cạnh mặt tích cực cũng mang đến những tác động tiêu cực. Sự du nhập của các luồng văn hóa ngoại lai, lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân có nguy cơ làm phai nhạt các giá trị truyền thống tốt đẹp. Một bộ phận thanh niên bị ảnh hưởng bởi tư tưởng đề cao vật chất, tính toán thiệt hơn, làm suy giảm tinh thần cống hiến và hy sinh vì lý tưởng cách mạng. Những tác động này đòi hỏi phải tăng cường “sức đề kháng” về văn hóa và tư tưởng cho mỗi quân nhân, giúp họ phân biệt đúng sai và giữ vững lập trường.
2.3. Âm mưu chống phá quyết liệt trên mặt trận tư tưởng văn hóa
Các thế lực thù địch không ngừng thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình”, đẩy mạnh các hoạt động chống phá trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, với mục tiêu “phi chính trị hóa” quân đội. Chúng lợi dụng không gian mạng để tung tin giả, xuyên tạc lịch sử, hạ bệ thần tượng, gieo rắc hoài nghi, làm suy giảm niềm tin của thanh niên vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Cuộc đấu tranh trên không gian mạng diễn ra ngày càng phức tạp, đòi hỏi mỗi thanh niên quân đội phải có bản lĩnh chính trị người lính vững vàng, tỉnh táo và có kỹ năng phản biện sắc bén để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
III. Bí quyết giáo dục bồi dưỡng văn hóa giữ nước cho người lính
Để vượt qua các thách thức và nâng cao hiệu quả phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội, công tác giáo dục, bồi dưỡng đóng vai trò nền tảng và then chốt. Đây là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể nhằm trang bị hệ thống tri thức, xây dựng tình cảm và củng cố niềm tin vào các giá trị văn hóa giữ nước. Mục tiêu của công tác giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà phải làm cho các giá trị đó thấm sâu vào nhận thức, tình cảm, trở thành động lực nội tâm thôi thúc hành động. Nội dung giáo dục cần toàn diện, kết hợp giữa truyền thống yêu nước của dân tộc với tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng. Hình thức giáo dục cần đa dạng, sáng tạo, kết hợp giữa giáo dục chính quy tại đơn vị với tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi cá nhân. Một chương trình giáo dục hiệu quả sẽ giúp xây dựng nên một thế hệ quân nhân trẻ vừa “hồng”, vừa “chuyên”, có đủ phẩm chất và năng lực để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.
3.1. Nâng cao nhận thức về truyền thống yêu nước và lịch sử dân tộc
Giáo dục lịch sử và truyền thống yêu nước là nội dung cốt lõi để khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Cần tổ chức các buổi học tập, sinh hoạt chuyên đề, tham quan di tích lịch sử một cách thường xuyên và thực chất. Việc làm cho người lính trẻ hiểu rõ về những trang sử hào hùng, những tấm gương cống hiến và hy sinh của cha ông sẽ giúp họ nhận thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của thanh niên đối với non sông. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta”. Khơi dậy được truyền thống quý báu đó chính là tạo ra sức mạnh tinh thần vô địch.
3.2. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giáo dục lý tưởng cách mạng
Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng, toàn quân. Việc giáo dục, bồi dưỡng các giá trị văn hóa giữ nước phải luôn gắn chặt với việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Tư tưởng của Người về quân sự, về xây dựng quân đội, về tình yêu thương con người, về lòng yêu nước... chính là sự kết tinh và phát triển các giá trị văn hóa giữ nước lên một tầm cao mới. Qua đó, giúp thanh niên quân đội xác định đúng đắn lý tưởng cách mạng, mục tiêu chiến đấu, tuyệt đối trung thành với sự nghiệp của Đảng và dân tộc.
IV. Phương pháp rèn luyện bản lĩnh qua hoạt động thực tiễn quân sự
Lý luận phải đi đôi với thực tiễn. Việc phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội chỉ thực sự hiệu quả khi các giá trị văn hóa được tôi luyện và kiểm nghiệm trong chính các hoạt động thực tiễn quân sự. Môi trường quân đội với tính kỷ luật cao, yêu cầu nhiệm vụ khẩn trương, phức tạp là trường học lớn để rèn luyện con người. Thông qua quá trình huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, lao động sản xuất và công tác, các phẩm chất như lòng dũng cảm, ý chí kiên cường, tinh thần đồng đội được bộc lộ và củng cố. Các phong trào hành động cách mạng của tuổi trẻ là phương thức hiệu quả để biến nhận thức thành hành động cụ thể, tạo ra không khí thi đua sôi nổi, khích lệ vai trò của tuổi trẻ trong việc thực hiện nhiệm vụ. Như luận án đã nêu, cần “tổ chức tốt hoạt động thực tiễn quân sự và phong trào hành động cách mạng của tuổi trẻ” để các giá trị văn hóa không còn là những khái niệm trừu tượng mà trở thành một phần không thể thiếu trong nhân cách người lính.
4.1. Gắn liền lý luận với thực tiễn huấn luyện sẵn sàng chiến đấu
Mọi giá trị văn hóa giữ nước phải được thể hiện cụ thể trong từng hành động trên thao trường, bãi tập. Quá trình huấn luyện không chỉ là rèn luyện kỹ năng, chiến thuật mà còn là rèn luyện ý chí, bản lĩnh và tinh thần vượt khó. Việc đặt ra các tình huống huấn luyện sát với thực tế chiến đấu, đòi hỏi sự nỗ lực cao độ sẽ giúp người lính thấm nhuần sâu sắc giá trị của sự kỷ luật, sự dũng cảm và tinh thần đồng đội. Chính trong môi trường khắc nghiệt đó, bản lĩnh chính trị người lính được tôi luyện và trưởng thành, sẵn sàng đối mặt với mọi thử thách khi Tổ quốc cần.
4.2. Vai trò của các phong trào thi đua và hành động cách mạng
Các phong trào thi đua như “Thanh niên Quân đội rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo, quyết thắng” hay các hoạt động tình nguyện giúp dân khắc phục thiên tai, xây dựng nông thôn mới... là môi trường thực tiễn sinh động để thanh niên cống hiến. Các phong trào này không chỉ phát huy tinh thần xung kích, sáng tạo mà còn bồi đắp tình quân dân, giúp người lính trẻ nhận thức rõ hơn về vai trò và trách nhiệm của thanh niên đối với cộng đồng. Qua đó, vai trò của tuổi trẻ được khẳng định, tạo động lực mạnh mẽ để họ phấn đấu, rèn luyện.
V. Giải pháp kích hoạt nhân tố chủ quan của thanh niên quân đội
Hiệu quả của quá trình phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội phụ thuộc rất lớn vào nhân tố chủ quan, tức là tính tích cực, tự giác của chính mỗi quân nhân. Mọi sự tác động từ bên ngoài như giáo dục, rèn luyện sẽ chỉ phát huy tác dụng tối đa khi bản thân người lính có ý thức tự giác tiếp nhận và chuyển hóa thành hành động tự thân. Do đó, việc tích cực hóa nhân tố chủ quan là giải pháp mang tính đột phá và bền vững. Điều này đòi hỏi phải xây dựng một môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, dân chủ, kỷ luật để mỗi cá nhân có điều kiện phát triển. Đồng thời, cần khơi dậy ý thức tự học, tự rèn, tự hoàn thiện nhân cách ở mỗi thanh niên. Vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên là yếu tố cực kỳ quan trọng, có sức lan tỏa và truyền cảm hứng mạnh mẽ, giúp người lính trẻ có hình mẫu để noi theo. Khi nhân tố chủ quan được kích hoạt, mỗi quân nhân sẽ trở thành một chủ thể tích cực trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và phát huy truyền thống quân đội.
5.1. Xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh tích cực
Môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở có tác động trực tiếp đến sự hình thành và phát triển nhân cách người lính. Một môi trường dân chủ, đoàn kết, kỷ luật nghiêm minh, thấm đượm tình đồng chí, đồng đội sẽ là mảnh đất màu mỡ để các giá trị tốt đẹp nảy nở. Ngược lại, một môi trường thiếu lành mạnh có thể làm xói mòn lý tưởng cách mạng. Do đó, việc xây dựng môi trường văn hóa quân sự chuẩn mực là trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy các cấp và của mọi thành viên trong đơn vị, tạo điều kiện thuận lợi để thanh niên phấn đấu, cống hiến và trưởng thành.
5.2. Phát huy tính tự giác trong học tập rèn luyện tự hoàn thiện
Giải pháp quan trọng nhất là biến quá trình giáo dục, rèn luyện thành quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện. Cần khuyến khích, động viên và tạo điều kiện để mỗi thanh niên quân đội xây dựng kế hoạch phấn đấu cá nhân, chủ động học tập để nâng cao trình độ chính trị, quân sự, văn hóa. Ý thức tự giác, tự phê bình và phê bình, không ngừng hoàn thiện bản thân là biểu hiện cao nhất của bản lĩnh chính trị người lính. Khi mỗi cá nhân tự ý thức được trách nhiệm của mình, sức mạnh của tập thể sẽ được nhân lên gấp bội.
VI. Tương lai của văn hóa giữ nước trong xây dựng quân đội hiện đại
Trong bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều biến động phức tạp, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc đặt ra những yêu cầu mới và cao hơn. Việc phát huy văn hóa giữ nước của thanh niên quân đội không chỉ là kế thừa quá khứ mà còn là kiến tạo tương lai, là yếu tố quyết định để xây dựng Quân đội Nhân dân Việt Nam vững mạnh toàn diện. Những giá trị văn hóa này chính là “sức mạnh mềm”, là nền tảng tinh thần vững chắc để quân đội ta vượt qua mọi thách thức trong thời đại mới. Đây là sức mạnh nội sinh giúp quân đội luôn giữ vững bản chất cách mạng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Tương lai của quân đội phụ thuộc vào thế hệ trẻ trong quân đội ngày nay. Do đó, đầu tư cho việc phát huy văn hóa giữ nước chính là đầu tư cho sức mạnh chiến đấu, cho sự bền vững của chế độ và sự trường tồn của dân tộc, hướng tới mục tiêu xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.
6.1. Nền tảng tinh thần để xây dựng quân đội chính quy tinh nhuệ
Mục tiêu xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại không chỉ đòi hỏi sự phát triển về vũ khí, trang bị mà còn yêu cầu con người phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, ý chí chiến đấu cao. Văn hóa giữ nước chính là nền tảng tinh thần tạo nên “chất thép” của người lính. Một quân đội hiện đại phải là một quân đội mạnh cả về vật chất và tinh thần. Sức mạnh tinh thần được vun đắp từ truyền thống yêu nước và các giá trị văn hóa giữ nước là yếu tố không thể thay thế, đảm bảo quân đội luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ.
6.2. Sức mạnh nội sinh bảo vệ Tổ quốc trước những thách thức mới
Văn hóa giữ nước là sức mạnh nội sinh quan trọng, giúp quân đội và toàn dân tộc có đủ sức mạnh và bản lĩnh để đối phó với mọi tình huống phức tạp, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Trước các hình thái chiến tranh mới, bao gồm cả chiến tranh phi truyền thống và đấu tranh trên không gian mạng, sức mạnh tinh thần, lòng yêu nước và sự đoàn kết toàn dân càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Đây chính là vũ khí sắc bén để làm thất bại mọi âm mưu của các thế lực thù địch.
6.3. Khẳng định vai trò của tuổi trẻ quân đội trong sự nghiệp chung
Thanh niên quân đội là tương lai của quân đội, là lực lượng kế tục sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Việc phát huy hiệu quả giá trị văn hóa giữ nước sẽ giúp đào tạo nên những thế hệ cán bộ, chiến sĩ vừa có đức, vừa có tài, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới. Khẳng định và phát huy vai trò của tuổi trẻ chính là đảm bảo cho sự kế thừa và phát triển liên tục của truyền thống anh hùng, góp phần làm rạng rỡ thêm hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ” trong lòng nhân dân và bạn bè quốc tế.
