Lễ Hội Tịch Điền Đọi Sơn Và Ý Nghĩa Đối Với Khuyến Nông Ở Hà Nam

Chuyên khảo phân tích Lễ hội tịch điền đọi sơn và ý nghĩa đối với việc khuyến nông ở tỉnh hà nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kiều Oanh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Ngọc Anh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Lễ Hội Tịch Điền Đọi Sơn Và Ý Nghĩa Của Nó Đối Với Việc Khuyến Nông Ở Hà Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN Ở XÃ ĐỌI SƠN, HUYỆN DUY TIÊN, TỈNH HÀ NAM
• 1.1. Một vài khái niệm cơ bản
• 1.2. Khái niệm Lễ hội
• 1.3. Khái niệm “Lễ hội Tịch Điền”
• 1.4. Nguồn gốc hình thành và quá trình phát triển của Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn
• 1.5. Giới thiệu sơ lược về nền nông nghiệp ở tỉnh Hà Nam
• 1.6. Đặc điểm tự nhiên
• 1.7. Đặc điểm kinh tế
• 1.8. Đặc điểm xã hội
• 1.9. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn ở Hà Nam qua phục dựng năm 2009
• 1.9.1. Không gian lễ hội
• 1.9.2. Hoạt động chuẩn bị cho lễ hội
• 1.9.3. Nội dung, tiến trình của Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn
• 2. CHƯƠNG 2: Ý NGHĨA CỦA LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN ĐỌI SƠN ĐỐI VỚI VIỆC KHUYẾN NÔNG Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY
• 2.1. Lễ hội khuyến khích nông nghiệp Hà Nam phát triển tích cực. Trước khi phục dựng Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn (trước năm 2009)
• 2.2. Sau khi phục dựng Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn (sau năm 2009)
• 2.3. Lễ hội đã nâng cao tình yêu với nông nghiệp của người nông dân
• 2.3.1. Tình yêu đối với đất nông nghiệp
• 2.3.2. Tình yêu đối với vật nuôi
• 2.3.3. Tình yêu đối với cây trồng
• 2.4. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn giúp đời sống tâm linh của người dân tỉnh Hà Nam thêm phong phú
• 2.4.1. Ý thức tâm linh Tôn giáo
• 2.4.2. Thiêng liêng hóa hoạt động nông nghiệp
• 2.5. Một số phương hướng và giải pháp nhằm phát huy những giá trị khuyến nông trong lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn
• 2.5.1. Về phương hướng
• 2.5.2. Về một số giải pháp cơ bản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ý Nghĩa Lễ Hội Tịch Điền Đọi Sơn

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng tại tỉnh Hà Nam, mang đậm giá trị văn hóa và lịch sử. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân thể hiện lòng biết ơn đối với đất đai mà còn là cơ hội để khuyến khích phát triển nông nghiệp. Qua các hoạt động trong lễ hội, người dân có thể giao lưu, học hỏi và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của nông nghiệp trong đời sống. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn đã trở thành biểu tượng cho tinh thần trọng nông của người dân nơi đây.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Lễ Hội Tịch Điền

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn có nguồn gốc từ thời kỳ phong kiến, khi các vị vua tổ chức lễ cày đầu năm để khuyến khích nông dân. Sự kiện này không chỉ mang tính chất tôn vinh nông nghiệp mà còn thể hiện sự quan tâm của nhà nước đối với đời sống của người dân.

1.2. Các Hoạt Động Chính Trong Lễ Hội

Lễ hội bao gồm nhiều hoạt động như cày ruộng, lễ cầu mùa, và các trò chơi dân gian. Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn giúp người dân gắn kết với nhau, củng cố tình yêu với nông nghiệp.

II. Thách Thức Đối Với Nông Nghiệp Hà Nam Hiện Nay

Mặc dù lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn đã góp phần khuyến khích phát triển nông nghiệp, nhưng vẫn còn nhiều thách thức mà nông dân Hà Nam phải đối mặt. Biến đổi khí hậu, sự cạnh tranh từ các sản phẩm nông nghiệp khác và thiếu hụt nguồn lực là những vấn đề cần được giải quyết. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, như hạn hán, lũ lụt. Điều này làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp, ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Đầu Tư

Nông dân thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn đầu tư cho sản xuất. Việc thiếu hụt công nghệ và kỹ thuật canh tác hiện đại cũng là một rào cản lớn trong việc nâng cao năng suất.

III. Phương Pháp Khuyến Nông Từ Lễ Hội Tịch Điền

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là một phương pháp khuyến nông hiệu quả. Các hoạt động trong lễ hội giúp nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của nông nghiệp và khuyến khích họ áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất.

3.1. Tăng Cường Giáo Dục Nông Nghiệp

Thông qua lễ hội, các chương trình giáo dục về nông nghiệp có thể được tổ chức, giúp người dân hiểu rõ hơn về kỹ thuật canh tác và chăm sóc cây trồng.

3.2. Khuyến Khích Sử Dụng Công Nghệ Mới

Lễ hội cũng là dịp để giới thiệu các công nghệ mới trong nông nghiệp, từ giống cây trồng đến phương pháp canh tác hiện đại, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lễ Hội Tịch Điền Đối Với Nông Dân

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn đã mang lại nhiều giá trị thực tiễn cho người dân Hà Nam. Qua các hoạt động trong lễ hội, người dân không chỉ nâng cao tình yêu với nông nghiệp mà còn cải thiện đời sống tinh thần và vật chất.

4.1. Nâng Cao Tình Yêu Đối Với Đất Nông Nghiệp

Lễ hội giúp người dân nhận thức rõ hơn về giá trị của đất đai, từ đó nâng cao tình yêu và trách nhiệm đối với việc bảo vệ và phát triển nông nghiệp.

4.2. Cải Thiện Đời Sống Tinh Thần

Các hoạt động văn hóa trong lễ hội không chỉ tạo ra không khí vui tươi mà còn giúp người dân gắn kết với nhau, tạo ra một cộng đồng mạnh mẽ và đoàn kết.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Lễ Hội Tịch Điền

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn có vai trò quan trọng trong việc khuyến nông và phát triển nông nghiệp ở Hà Nam. Để phát huy giá trị của lễ hội, cần có những chính sách hỗ trợ từ chính quyền và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Từ Chính Quyền

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thị trường để phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Việc Bảo Tồn Lễ Hội

Cộng đồng cần tích cực tham gia vào việc tổ chức và bảo tồn lễ hội, từ đó nâng cao ý thức về giá trị văn hóa và lịch sử của lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn là một trong những lễ hội nông nghiệp truyền thống tiêu biểu của tỉnh Hà Nam, có lịch sử hơn 1.000 năm gắn liền với truyền thống trọng nông, khuyến khích phát triển sản xuất nông nghiệp của dân tộc Việt Nam. Theo ghi chép lịch sử, lễ hội được khởi xướng từ năm 987 dưới triều vua Lê Đại Hành, người đã đích thân cày ruộng tịch điền nhằm khuyến khích nhân dân tăng gia sản xuất. Sau nhiều thế kỷ gián đoạn, lễ hội được phục dựng lại từ năm 2009 với sự tham gia của hàng vạn người dân và các đại biểu cấp cao, tạo nên sự kiện văn hóa quan trọng đầu xuân ở Hà Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ nguồn gốc, bản chất và ý nghĩa triết học của lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, đồng thời phân tích vai trò của lễ hội trong việc khuyến nông hiện nay tại Hà Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, trong bối cảnh lễ hội được phục dựng từ năm 2009 đến nay. Nghiên cứu nhằm góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững tại địa phương.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của lễ hội trong đời sống tâm linh và sản xuất nông nghiệp, đồng thời đề xuất các giải pháp phát huy giá trị khuyến nông của lễ hội, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Nam. Theo số liệu thống kê, Hà Nam có dân số gần 787 nghìn người, trong đó hơn 90% là dân cư nông thôn, với lực lượng lao động nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn, do đó việc phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển nông nghiệp có ý nghĩa thiết thực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích bản chất và ý nghĩa của lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn. Chủ nghĩa duy vật biện chứng giúp nhận thức mối quan hệ biện chứng giữa con người và thiên nhiên, giữa văn hóa và sản xuất nông nghiệp, từ đó làm rõ vai trò của lễ hội trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp. Chủ nghĩa duy vật lịch sử được sử dụng để nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của lễ hội trong lịch sử xã hội Việt Nam.

Ngoài ra, luận văn còn áp dụng triết học văn hóa, triết học lịch sử và triết học tôn giáo để làm sáng tỏ các khái niệm chính như: lễ hội, lễ hội nông nghiệp, lễ hội Tịch Điền, tín ngưỡng dân gian, và ý nghĩa tâm linh trong sản xuất nông nghiệp. Các khái niệm này được phân tích nhằm làm rõ mối liên hệ giữa lễ hội và đời sống xã hội, đặc biệt là vai trò của lễ hội trong việc giáo dục, tuyên truyền và khuyến khích người dân phát triển nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành kết hợp giữa triết học và khoa học xã hội. Nguồn dữ liệu chính bao gồm tài liệu lịch sử, văn bản pháp luật, các công trình nghiên cứu trước đây, cùng với khảo sát thực địa tại xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Phương pháp thu thập dữ liệu gồm quan sát thực địa, phỏng vấn sâu với các bô lão, người dân địa phương và cán bộ quản lý lễ hội, đồng thời điều tra xã hội học để thu thập ý kiến về vai trò của lễ hội trong khuyến nông.

Cỡ mẫu khảo sát khoảng 600 người tham gia lễ hội và các hoạt động liên quan, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và phân tích nội dung nhằm làm rõ các phát hiện về ý nghĩa và tác động của lễ hội đối với phát triển nông nghiệp. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2016 đến 2017, bao gồm giai đoạn khảo sát thực địa, thu thập tài liệu, phân tích và viết luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn góp phần khuyến khích phát triển nông nghiệp tích cực
   Trước khi lễ hội được phục dựng (trước năm 2009), hoạt động khuyến nông tại Hà Nam còn hạn chế, chưa tạo được sự gắn kết cộng đồng mạnh mẽ. Sau khi phục dựng, lễ hội đã thu hút hơn 40.000 người tham gia, tạo khí thế phấn khởi cho nông dân trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Tỷ lệ lao động nông thôn có việc làm thường xuyên đạt trên 90%, góp phần nâng cao năng suất và giá trị sản xuất trên đơn vị diện tích.

2. Lễ hội nâng cao tình yêu và ý thức bảo vệ đất nông nghiệp, vật nuôi, cây trồng
   Qua các nghi lễ như lễ cày tịch điền, lễ rước tổ nghề, và các trò chơi dân gian, người dân được giáo dục về giá trị của đất đai, vật nuôi và cây trồng. Khoảng 30 con trâu được chọn làm vật phẩm trang trí và tham gia lễ hội, thể hiện sự tôn trọng đối với vật nuôi trong sản xuất nông nghiệp. Tình yêu với đất nông nghiệp được thể hiện qua việc chăm sóc các thửa ruộng tịch điền sau lễ hội, góp phần bảo vệ đất đai và nâng cao hiệu quả sản xuất.

3. Lễ hội làm phong phú đời sống tâm linh và tín ngưỡng của người dân Hà Nam
   Lễ hội kết hợp các nghi lễ Phật giáo, tín ngưỡng thờ thần Nông, thờ Thành hoàng làng, tạo nên không gian văn hóa tâm linh đa dạng. Nghi lễ cầu an, lễ mộc dục, và lễ giải hạn được tổ chức trang nghiêm với sự tham gia của hàng trăm tăng ni, phật tử và người dân, góp phần củng cố niềm tin và sự an tâm trong sản xuất và đời sống.

4. Lễ hội tạo điều kiện phát triển du lịch văn hóa và kinh tế địa phương
   Lễ hội thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh, góp phần quảng bá văn hóa truyền thống và tạo nguồn thu cho địa phương. Các hoạt động như hội thi vẽ trang trí trâu, giải vật mùa xuân, và các trò chơi dân gian thu hút sự tham gia của nhiều nghệ sĩ và vận động viên, làm tăng giá trị văn hóa và kinh tế của lễ hội.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn không chỉ là một sự kiện văn hóa truyền thống mà còn là công cụ hiệu quả trong việc khuyến khích phát triển nông nghiệp bền vững tại Hà Nam. Việc phục dựng lễ hội đã tạo ra sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa văn hóa và kinh tế, góp phần nâng cao nhận thức của người dân về vai trò của nông nghiệp trong phát triển kinh tế địa phương.

So với các nghiên cứu về lễ hội nông nghiệp khác ở Việt Nam, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn có điểm đặc biệt là sự gắn kết chặt chẽ giữa nghi lễ truyền thống và các hoạt động khuyến nông hiện đại, tạo nên hiệu quả kép về văn hóa và kinh tế. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ số lượng người tham gia lễ hội qua các năm, bảng thống kê tỷ lệ lao động nông thôn có việc làm thường xuyên, và biểu đồ so sánh năng suất nông nghiệp trước và sau khi phục dựng lễ hội.

Ý nghĩa của lễ hội còn được thể hiện qua việc duy trì và phát huy các giá trị tín ngưỡng, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng, đồng thời tạo ra môi trường thuận lợi cho việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa và khuyến nông của lễ hội
   Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Hà Nam, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các cơ quan truyền thông địa phương.
   Mục tiêu: Nâng cao nhận thức của người dân về ý nghĩa lễ hội, tăng tỷ lệ người dân tham gia các hoạt động khuyến nông gắn với lễ hội.
   Timeline: Triển khai liên tục hàng năm trước và trong dịp lễ hội.

2. Phát triển các chương trình đào tạo, tập huấn kỹ thuật nông nghiệp kết hợp với lễ hội
   Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các trung tâm khuyến nông.
   Mục tiêu: Áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.
   Timeline: Tổ chức các khóa tập huấn định kỳ hàng năm, đặc biệt trước mùa vụ chính.

3. Đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa gắn với lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn
   Chủ thể thực hiện: Sở Du lịch, UBND huyện Duy Tiên, các doanh nghiệp du lịch.
   Mục tiêu: Tăng lượng khách du lịch, tạo nguồn thu kinh tế cho địa phương, đồng thời quảng bá văn hóa truyền thống.
   Timeline: Xây dựng kế hoạch phát triển du lịch dài hạn, tổ chức các sự kiện văn hóa bên lề lễ hội hàng năm.

4. Bảo tồn và phát huy các giá trị tín ngưỡng, nghi lễ truyền thống trong lễ hội
   Chủ thể thực hiện: Ban tổ chức lễ hội, các tổ chức tôn giáo, cộng đồng dân cư địa phương.
   Mục tiêu: Giữ gìn bản sắc văn hóa, đảm bảo tính linh thiêng và trang nghiêm của lễ hội.
   Timeline: Thực hiện thường xuyên trong quá trình tổ chức lễ hội hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử
   Luận văn cung cấp tư liệu quý giá về lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, giúp hiểu sâu sắc về văn hóa truyền thống và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực lễ hội nông nghiệp.

2. Cán bộ quản lý văn hóa và du lịch địa phương
   Các đề xuất và phân tích trong luận văn hỗ trợ công tác bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội, đồng thời phát triển du lịch văn hóa gắn với lễ hội truyền thống.

3. Chuyên gia và cán bộ khuyến nông, phát triển nông nghiệp
   Luận văn làm rõ vai trò của lễ hội trong việc khuyến khích sản xuất nông nghiệp, cung cấp cơ sở để xây dựng các chương trình khuyến nông hiệu quả, phù hợp với văn hóa địa phương.

4. Sinh viên và học giả ngành triết học, xã hội học, nhân học
   Nghiên cứu về ý nghĩa triết học và xã hội của lễ hội giúp mở rộng hiểu biết về mối quan hệ giữa văn hóa, tín ngưỡng và phát triển kinh tế xã hội trong bối cảnh Việt Nam hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn có nguồn gốc từ khi nào?
   Lễ hội bắt nguồn từ năm 987 dưới triều vua Lê Đại Hành, người đã đích thân cày ruộng tịch điền nhằm khuyến khích sản xuất nông nghiệp và được duy trì qua nhiều triều đại phong kiến.

2. Ý nghĩa chính của lễ hội đối với nông nghiệp hiện nay là gì?
   Lễ hội góp phần nâng cao nhận thức, tình yêu với đất đai, vật nuôi, cây trồng, đồng thời tạo động lực cho người dân áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

3. Lễ hội được tổ chức như thế nào sau khi phục dựng?
   Lễ hội diễn ra trong 3 ngày đầu xuân với các nghi lễ trang trọng như lễ rước chân nhang vua Lê Đại Hành, lễ rước nước, lễ cày tịch điền, cùng các trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa nghệ thuật thu hút đông đảo người dân và du khách.

4. Ai là người tham gia chính trong lễ hội?
   Người dân xã Đọi Sơn, các bô lão, tăng ni phật tử, cán bộ địa phương và khách mời từ các tỉnh, thành phố trong khu vực, với lực lượng tham gia lên đến hàng nghìn người, trong đó có đội trống nữ và các nghệ sĩ ca trù.

5. Làm thế nào để phát huy giá trị lễ hội trong phát triển kinh tế địa phương?
   Cần kết hợp tuyên truyền, đào tạo kỹ thuật nông nghiệp, phát triển du lịch văn hóa và bảo tồn nghi lễ truyền thống, tạo sự gắn kết giữa văn hóa và kinh tế, đồng thời huy động sự tham gia của cộng đồng và các cơ quan chức năng.

Kết luận

• Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, phản ánh truyền thống trọng nông và khuyến khích phát triển nông nghiệp của dân tộc Việt Nam.
• Việc phục dựng lễ hội từ năm 2009 đã tạo ra hiệu ứng tích cực trong phát triển kinh tế nông nghiệp và làm phong phú đời sống văn hóa tâm linh của người dân Hà Nam.
• Luận văn đã làm rõ ý nghĩa triết học và thực tiễn của lễ hội, đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm phát huy giá trị khuyến nông và phát triển du lịch văn hóa.
• Các kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, hỗ trợ công tác quản lý và bảo tồn lễ hội, đồng thời mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho địa phương.
• Đề nghị các cơ quan chức năng tiếp tục triển khai các chương trình tuyên truyền, đào tạo và phát triển du lịch gắn với lễ hội trong các năm tiếp theo để duy trì và phát huy giá trị truyền thống.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp cận luận văn để khai thác sâu hơn các nội dung về văn hóa, lịch sử và phát triển nông nghiệp gắn với lễ hội truyền thống tại Hà Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 GIỚI THIỆU VỀ LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN Ở XÃ ĐỌI SƠN, HUYỆN DUY TIÊN, TỈNH HÀ NAM 10 1. Một vài khái niệm cơ bản 1. Khái niệm Lễ hội Trên thế giới, mỗi một quốc gia lại có một loại hình sinh hoạt văn hóa riêng, mang đậm bản sắc văn hóa của quốc gia mình, và có lẽ “lễ hội” là loại hình tiêu biểu nhất. Đây là một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc biệt có tính tập thể, phản ánh tín ngưỡng và sinh hoạt của người dân trong lao động sản xuất, hay trong việc hình dung lại các sự kiện lịch sử.

Lễ hội nào cũng có những hình thức rước xách, diễu hành, vui chơi nhưng ở mỗi quốc gia thì lễ hội lại có những nét độc đáo riêng, mang đậm dấu ấn riêng của quốc gia đó. Vì thế lễ hội giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và đời sống xã hội, nó chứa đựng và phản ánh nhiều mặt của đời sống như: kinh tế - xã hội, văn hóa, tâm lý và tôn giáo tín ngưỡng của con người. Mỗi vùng miền, quốc gia lại có hình thức tổ chức Lễ hội khác nhau. Chính vì thế mà đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hình thái sinh hoạt văn hóa này.

Sau đây là một số khái niệm điển hình về “lễ hội”: - Khi nghiên cứu về đặc tính và ý nghĩa “lễ hội” ở nước Nga, M.Bachie cho rằng: “Lễ hội là cuộc sống được tái hiện dưới hình thức tế lễ và trò biểu diễn, đó là cuộc sống chiến đấu của cộng đồng cư dân. Tuy nhiên bản thân cuộc sống không thể thành lễ hội được nếu chính nó không được thăng hoa, liên kết và quy tụ lại thành thế giới tâm linh, tư tưởng của các biểu tượng, vượt lên trên thế giới của những phương tiện và điều kiện tất yếu. Đó là thế giới, là cuộc sống thứ hai thoát ly tạm thời thực tại hữu hiện, đạt tới hiện thực lý tưởng mà ở đó, mọi thứ đều trở nên đẹp đẽ, lung linh, siêu việt và cao cả” [32]. - Ở Việt Nam, khái niệm Lễ hội mới chỉ xuất hiện cách đây không lâu, ban đầu chỉ có khái niệm lễ hoặc hội.

Cả hai khái niệm này đều là từ gốc Hán được dùng để gọi một nhóm loại hình phong tục, chẳng hạn như: lễ Thành 11 Hoàng, lễ gia tiên. cũng như vậy trong hội cũng có nhiều hội khác nhau như: Hội Gióng, Hội Lim. Thêm chữ “lễ” cho “hội”, thời nay con người chúng ta mong muốn gắn hai hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, hai đặc trưng này đi liền với nhau, đầu tiên là lễ bái, tế lễ thần linh, cầu phúc và sau là thăm thú, vui chơi ở nơi đông đúc, vui vẻ. - Trong “Từ điển Tiếng Việt” lại có định nghĩa về “Lễ hội” như sau: lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện.

Hội là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên hạnh phúc cho từng cá nhân, gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, gia cầm, sự bội thu của mùa màng, mà từ bao đời nay quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ "nhân khang, vật thịnh" [71]. - Trong cuốn “Hội hè Việt Nam” các tác giả cho rằng “hội và lễ” là một sinh hoạt văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam. Hội và lễ có sức hấp dẫn, lôi cuốn các tầng lớp trong xã hội cũng tham gia để trở thành một nhu cầu, một khát vọng của nhân dân trong nhiều thập kỷ. - Trong cuốn “Lễ hội cổ truyền” - Phan Đăng Nhật cho rằng “Lễ hội là một pho lịch sử khổng lồ, ở đó tích tụ vô số những phong tục, tín ngưỡng, văn hóa, nghệ thuật và cả các sự kiện xã hội - lịch sử quan trọng của dân tộc.Lễ hội còn là nơi bảo tồn, tích tụ văn hóa (theo nghĩa rộng) của nhiều thời kỳ lịch sử trong quá khứ dồn nén lại cho tương lai” [48].

Như vậy ta thấy “Lễ hội” là một thể thống nhất không thể tách rời. Lễ là phần đạo đức tín ngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗi con người. Hội là các trò diễn mang tính nghi thức, gồm các trò chơi dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với cả cộng đồng. Khái niệm “Lễ hội Tịch Điền” Lễ hội Tịch Điền nhằm cầu cho cầu quốc thái dân an, mùa màng bội thu, đồng thời tuyên truyền, giáo dục các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, lòng biết ơn tiền nhân, tích cực phát triển sản xuất nông nghiệp.

Năm 980, vua Lê Đại Hành (941 - 1005) lên ngôi, lãnh đạo nhân dân ta đánh bại lũ giặc phương Bắc, bình định phương Nam, ổn định lại việc triều chính, đồng thời thực thi nhiều chính sách khuyến khích nông nghiệp. Mặc dù phải giải quyết rất nhiều nhiệm vụ cấp bách nhưng vua Lê Đại Hành vẫn tổ chức nghi lễ Tịch Điền vào dịp Tết Nguyên đán hằng năm cho nhân dân tham gia. Đến đời nhà Lý, nghi lễ Tịch Điền được triều đình tổ chức thường xuyên ở nhiều địa điểm khác nhau. Đại Việt sử ký toàn thư có ghi: “Nhâm Thân năm thứ 5 (1032), mùa hạ, tháng 4, ngày mồng 1, vua ngự đến Tín Hương ở Đỗ Động giang cày ruộng tịch điền, có nhà nông dâng một cây lúa chiêm có 9 bông thóc.

Xuống chiếu đổi gọi ruộng ấy là ruộng Ứng Thiên. Ngày ấy trở về cung. Mậu Dần (Thông Thụy) năm thứ 5 (1038), mùa xuân, tháng 2, vua ngự ra cửa Bố Hải cày ruộng tịch điền. Sau Hữu ty dọn cỏ đắp đàn.

Vua thân tế Thần Nông, tế xong tự cầm cày để làm lễ cày. Các quan tả hữu có người can rằng: “Đó là công việc của nông phu, bệ hạ cần gì làm thế”? Vua nói: “Trẫm không tự cày thì lấy gì làm xôi cúng, lại lấy gì cho thiên hạ noi theo?”. Nói xong đẩy cày ba lần rồi thôi. Tháng 3 vua về Kinh sư.

Nhâm Ngọ (Càn Phù Hữu Đạo) năm thứ 4 (1042), mùa xuân, tháng 3 vua ngự ra cửa biển Kha Lãm cày ruộng tịch điền rồi về Kinh sư”. Nghi lễ Tịch Điền được miêu tả chi tiết, sâu sắc nhất trong các thư tịch lịch sử của triều Nguyễn. Đại Nam thực lục chính biên có ghi: “Vua tay phải cầm cày, tay trái cầm roi, kỳ lão và nông phu đều hai người dắt trâu, thị vệ hai người đỡ cày. Ca sinh hát bài “Hoa từ”, nhạc sinh múa cờ màu; nhã nhạc cử nhạc.

Phủ Thừa Thiên bưng thùng lúa đi theo. Hoàng tử cùng quan 13 bộ Hộ đều cử một người theo sau vãi lúa. Vua cày ba đường đi ba đường lại xong, ngự lên đài Quan canh. Các quan ở dưới đài chia hai bên đứng hầu.

Các hoàng tử, và thần công theo cày, đều đội mũ vàng mặc áo đỏ, cầm cày cầm roi cày năm đường đi năm đường lại, kế đến văn võ đại thần chín người, văn đội mũ văn công, võ đội mũ hở đầu, đều mặc áo lam, cùng cầm cày cầm roi cày chín đường đi chín đường lại. Đều dùng thuộc lại kinh huyện đi theo sau bưng thùng lúa vãi lúa. Lễ xong, vua ngự điện cụ phục, thay mặc long bào rộng tay, lên kiệu. Đại nhạc, nhã nhạc đều nổi.

Các quan lại ở trong cửa phường quỳ tống”. Như vậy, trong suốt chiều dài lịch sử, nhiều triều đại phong kiến Việt Nam đã tổ chức nghi lễ tịch điền nhằm khuyến khích phát triển nông nghiệp, phát huy truyền thống trọng nông của dân tộc. Khuyến nông thực sự trở thành quốc sách. Nghi lễ tịch điền cũng trở thành quốc lễ, không chỉ mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của nước nhà đối với nông nghiệp và nông dân, mà còn tuyên truyền, giáo dục các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, lòng biết ơn tiền nhân, tích cực phát triển sản xuất nông nghiệp.

Sau khi nước ta giành được độc lập, nhất là từ khi miền Bắc giải phóng, nhân dân xây dựng hậu phương lớn, tiến lên chủ nghĩa xã hội, Bác Hồ cũng rất quan tâm đến phát triển nông nghiệp. Người trực tiếp phát động phong trào “nông dân thi đua canh tác” vào tháng 2 năm 1951; trực tiếp sửa chữa rất kỹ bản dự thảo Điều lệ Hợp tác xã. Đặc biệt, hình ảnh Bác xắn quần lội ruộng, tát nước chống hạn với người dân là những hình ảnh đẹp phản ánh quan niệm trọng nông, vì đời sống nông dân, luôn sống mãi trong lịch sử nước nhà. Nhằm bảo tồn nét văn hóa tâm linh tốt đẹp này của dân tộc, phát huy truyền thống “dĩ nông vi bản”, Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn được phục hồi trở lại từ năm 2009 với nhiều nghi lễ truyền thống hấp dẫn, giàu giá trị trọng nông, 14 khuyến khích người dân tham gia canh tác nông nghiệp.

Nguồn gốc hình thành và quá trình phát triển của Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Tỉnh Hà Nam nằm ở phía Tây Nam đồng bằng châu thổ sông Hồng, trong vùng trọng điểm phát triển kinh tế Bắc Bộ với hệ thống giao thông đường thủy, đường bộ, đường sắt đầy đủ, tạo điều kiện thuận lợi về đi lại và vận chuyển hàng hóa cho các phương tiện cơ giới. Cách trung tâm Thành phố Hà Nội khoảng 60 km, Hà Nam có phía Bắc giáp với Hà Nội, phía Đông giáp với Hưng Yên và Thái Bình, phía Nam giáp với Nam Định và Ninh Bình, phía Tây giáp với Hòa Bình. Được gọi là cửa ngõ phía Nam của Thủ đô Hà Nội, vị trí địa lý này tạo thuận lợi cho việc phát triển, giao lưu kinh tế, văn hóa - xã hội, khoa học - kỹ thuật của Hà Nam với các tỉnh, thành phố trong vùng và trong cả nước. Toàn tỉnh Hà Nam gồm 6 đơn vị hành chính cấp thành phố và cấp huyện: thành phố Phủ Lý, huyện Duy Tiên, huyện Kim Bảng, huyện Lý Nhân, huyện Thanh Liêm, huyện Bình Lục.

Xã Đọi Sơn, thuộc huyện Duy Tiên cách trung tâm tỉnh Hà Nam - thành phố Phủ Lý 10 km về hướng Bắc, đi từ Hà Nội đến ga Đồng Văn rẽ trái đi hướng thị trấn Hòa Mạc khoảng 16 km là đến xã. Xã Đọi Sơn có 7 thôn (làng): Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Đọi Trung, Đọi Lĩnh, Đọi Tín và Ngân Hà, gồm 1048 hộ với 4.