Luận án tiến sĩ: Ý định mua bao bì phân hủy sinh học tại Trường ĐH Tài chính - Marketing

Nghiên cứu tác động của mối đe dọa, khả năng ứng phó, nghĩa vụ công lý đến ý định mua bao bì phân hủy sinh học và vai trò của sự hoài nghi xanh.

• Tác giả: Lê Nguyên
• Người hướng dẫn: Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị Thanh
• Trường học: Trường Đại học Tài chính - Marketing
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Tác động của mối đe dọa, khả năng ứng phó và nghĩa vụ công lý đến ý định mua bao bì phân hủy sinh học: Vai trò điều tiết của sự hoài nghi xanh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về ý định mua bao bì phân hủy sinh học hiện nay

Ô nhiễm rác thải nhựa đang là cuộc khủng hoảng môi trường nghiêm trọng trên toàn cầu. Hàng triệu tấn rác thải nhựa tích tụ mỗi năm gây suy thoái sinh thái nặng nề. Do đó, việc chuyển đổi mô hình tiêu dùng bền vững trở nên cấp thiết. Luận án tiến sĩ tại Đại học Tài chính - Marketing tập trung giải quyết bài toán cốt lõi này. Nghiên cứu xác định các động lực tâm lý dẫn dắt hành vi người tiêu dùng đối với vật liệu xanh. Trọng tâm học thuật xoay quanh việc kích hoạt hành vi bảo vệ môi trường tự nhiên. Sự chuyển dịch nhận thức tạo nền tảng vững chắc cho thị trường đóng gói sinh thái. Các cơ sở lý thuyết hành vi chỉ ra rằng nhận thức rủi ro kích hoạt phản ứng tự vệ. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và khả năng phân hủy của sản phẩm. Nhu cầu sử dụng giải pháp thay thế nhựa truyền thống liên tục gia tăng. Ý định mua bao bì phân hủy sinh học phản ánh cam kết trách nhiệm xã hội sâu sắc. Xu hướng tiêu dùng xanh không còn là trào lưu tạm thời mà trở thành tiêu chuẩn tất yếu. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho chiến lược sản xuất tuần hoàn.

1.1. Bối cảnh cấp thiết của tiêu dùng xanh

Rác thải nhựa không phân hủy đang đầu độc hệ sinh thái đất và nước. Ô nhiễm vi nhựa xâm nhập sâu vào chuỗi thức ăn tự nhiên. Sức khỏe con người phải đối mặt với nhiều hiểm họa tiềm tàng. Thực trạng này thúc đẩy cộng đồng hướng đến các giải pháp tiêu dùng bền vững. Bao bì phân hủy sinh học nổi lên như giải pháp thay thế ưu việt. Sản phẩm này có khả năng tự phân rã hoàn toàn thành chất hữu cơ. Quá trình phân hủy không để lại tồn dư độc hại cho môi trường sống. Người tiêu dùng hiện đại chủ động tìm kiếm các nhãn hàng có cam kết bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh quy trình sản xuất theo hướng tuần hoàn sinh thái.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu của luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ tại Đại học Tài chính - Marketing làm rõ các tiền đề tâm lý quyết định hành vi tiêu dùng xanh. Đề tài tập trung phân tích tác động từ mối đe dọa sinh thái đến quyết định mua. Nghiên cứu kiểm tra vai trò thúc đẩy của năng lực ứng phó cá nhân. Đồng thời, công trình phân tích nghĩa vụ công lý như một động lực đạo đức cốt lõi. Mô hình nghiên cứu khám phá sâu sắc vai trò điều tiết của sự hoài nghi xanh. Kết quả khảo sát cung cấp cơ sở thực nghiệm chuẩn xác cho các nhà hoạch định chính sách. Doanh nghiệp sản xuất bao bì có thêm định hướng chuyển dịch mô hình kinh doanh bền vững.

II. Phân tích các rào cản ý định mua bao bì phân hủy sinh học

Hành vi tiêu dùng xanh chịu sự tác động đồng thời của nhiều yếu tố tâm lý phức tạp. Lý thuyết động cơ bảo vệ làm rõ hai tiến trình đánh giá then chốt: đánh giá mối đe dọa và đánh giá khả năng ứng phó. Nhận thức về sự nguy hại của rác thải nhựa kích hoạt trạng thái lo âu về môi trường. Tuy nhiên, nhận thức đe dọa đơn thuần chưa đủ để tạo ra hành động cụ thể. Người tiêu dùng cần tin tưởng vào hiệu quả ứng phó của sản phẩm bao bì sinh học. Họ cũng phải có niềm tin vào năng lực chi trả và khả năng tiếp cận sản phẩm. Rào cản phát sinh khi chi phí sản phẩm sinh học cao hơn bao bì thông thường. Ngoài ra, sự hoài nghi xanh làm suy giảm nghiêm trọng động lực mua sắm của khách hàng. Nhiều doanh nghiệp lạm dụng thuật ngữ xanh để quảng cáo thiếu trung thực. Hiện tượng tẩy xanh gây hoang mang và làm mất lòng tin của cộng đồng. Khi lòng tin bị xói mòn, nghĩa vụ đạo đức cũng khó chuyển hóa thành hành vi mua thực tế. Nghiên cứu của Đại học Tài chính - Marketing phân tích thấu đáo các nút thắt tâm lý này.

2.1. Đánh giá mối đe dọa và khả năng ứng phó

Lý thuyết PMT chỉ rõ mối đe dọa sinh thái bao gồm tính dễ bị tổn thương và mức độ nghiêm trọng. Khi ô nhiễm môi trường đe dọa cuộc sống, nỗi sợ hãi sẽ xuất hiện. Trạng thái tâm lý này thúc đẩy nhu cầu tìm kiếm giải pháp ứng phó an toàn. Tuy nhiên, hành động chỉ xảy ra khi năng lực ứng phó được bảo đảm. Khái niệm này bao gồm hiệu quả tự thân và hiệu quả phản ứng của sản phẩm. Người tiêu dùng đánh giá tính hữu ích của bao bì sinh học trong việc bảo vệ môi trường. Nếu chi phí chuyển đổi quá cao, hành vi mua sắm sẽ bị trì hoãn. Cân bằng giữa nhận thức rủi ro và nguồn lực cá nhân là điều kiện quyết định.

2.2. Tác động tiêu cực của sự hoài nghi xanh

Sự hoài nghi xanh đóng vai trò biến điều tiết quan trọng trong mô hình hành vi. Khái niệm này phản ánh xu hướng nghi ngờ các tuyên bố thân thiện môi trường của doanh nghiệp. Nhiều đơn vị sản xuất đưa ra thông điệp sinh thái mơ hồ và thiếu căn cứ xác thực. Tình trạng này khiến người tiêu dùng hình thành cơ chế phòng vệ tâm lý. Sự hoài nghi làm suy yếu mối liên kết giữa ý thức trách nhiệm và quyết định mua hàng. Khách hàng ngần ngại chi trả giá cao hơn cho các sản phẩm gắn mác sinh học. Mức độ hoài nghi càng cao thì ý định tiêu dùng xanh càng sụt giảm rõ rệt. Đây là rào cản lớn kìm hãm sự tăng trưởng của thị trường bao bì sinh học.

III. Phương pháp thúc đẩy ý định mua bao bì phân hủy sinh học

Luận án tại Đại học Tài chính - Marketing kết hợp phương pháp định tính và định lượng chặt chẽ. Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phân tích mô hình phương trình cấu trúc bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM). Phương pháp này giúp đánh giá chính xác các mối quan hệ tác động trực tiếp và điều tiết. Dữ liệu thực nghiệm xác thực các giải pháp tháo gỡ rào cản tiêu dùng xanh. Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược truyền thông minh bạch về chứng nhận môi trường. Việc cung cấp thông tin kiểm định độc lập giúp triệt tiêu tâm lý hoài nghi xanh. Doanh nghiệp cũng cần tối ưu hóa quy trình sản xuất để giảm giá thành sản phẩm sinh học. Mức giá hợp lý nâng cao năng lực ứng phó và sẵn sàng chi trả của khách hàng. Đồng thời, giáo dục cộng đồng về nghĩa vụ công lý đóng vai trò đòn bẩy quan trọng. Khách hàng nhận thức rõ trách nhiệm bảo đảm công bằng môi trường cho thế hệ tương lai. Sự kết hợp giữa minh bạch thông tin và trách nhiệm đạo đức tạo sức bật mạnh mẽ cho hành vi mua sắm.

3.1. Phương pháp phân tích mô hình PLS SEM

Luận án triển khai phân tích mô hình đường dẫn bằng thuật toán PLS-SEM chuyên sâu. Quy trình nghiên cứu trải qua hai giai đoạn phân tích định tính và khảo sát định lượng. Phương pháp định tính hiệu chỉnh hệ thống thang đo phù hợp bối cảnh thực địa. Khảo sát định lượng thu thập dữ liệu từ người tiêu dùng bao bì tại Việt Nam. Thuật toán PLS-SEM cho phép kiểm định đồng thời các giả thuyết phức tạp. Mô hình đánh giá độ tin cậy thang đo, giá trị hội tụ và giá trị phân biệt chuẩn mực. Kết quả phân tích cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc về các tác động tâm lý. Các chỉ số thống kê bảo đảm tính khái quát cao cho đề tài.

3.2. Kích hoạt nghĩa vụ công lý của người tiêu dùng

Nghĩa vụ công lý đại diện cho ý thức trách nhiệm đạo đức đối với xã hội. Động lực này thôi thúc cá nhân hành động vì lợi ích sinh thái chung. Doanh nghiệp cần truyền thông sâu sắc về quyền được sống trong môi trường trong lành. Mọi hành vi xả thải nhựa đều gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng xung quanh. Khi nhận thức rõ trách nhiệm đạo đức, người dân sẵn sàng thay đổi thói quen mua sắm. Khách hàng chủ động đón nhận bao bì tự hủy sinh học như giải pháp bù đắp sinh thái. Giáo dục ý thức công lý giúp củng cố động cơ tiêu dùng bền vững lâu dài. Trách nhiệm công dân trở thành nhân tố định hình thói quen chi dùng hiện đại.

IV. Ứng dụng thực tiễn tăng ý định mua bao bì phân hủy sinh học

Luận án mang lại nhiều đóng góp thiết thực cho ngành bao bì và quản trị kinh doanh. Kết quả nghiên cứu mở đường cho các nhà sản xuất nhựa truyền thống chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ để tạo ra bao bì sinh học có chất lượng cao. Giá thành sản phẩm cần được tối ưu hóa để tiếp cận số đông khách hàng. Các chương trình tiếp thị cần tập trung nêu bật hiệu quả ứng phó và sự an toàn môi trường. Doanh nghiệp cần công khai chứng chỉ phân hủy sinh học đạt chuẩn quốc tế. Hành động này giúp xóa bỏ hoàn toàn sự hoài nghi xanh của người tiêu dùng. Về phía cơ quan quản lý, các chính sách thuế ưu đãi sẽ trợ lực rất lớn cho thị trường xanh. Thuế bảo vệ môi trường đối với bao bì nhựa dùng một lần cần được thực thi nghiêm ngặt. Sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách vĩ mô và doanh nghiệp thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Nhu cầu sử dụng vật liệu thân thiện môi trường sẽ lan tỏa rộng rãi trong đời sống.

4.1. Hàm ý quản trị cho doanh nghiệp sản xuất

Doanh nghiệp sản xuất bao bì nhựa cần chủ động đầu tư dây chuyền công nghệ xanh. Việc chuyển đổi vật liệu từ nhựa truyền thống sang nhựa sinh học là xu thế sống còn. Các công ty phải chú trọng kiểm soát chi phí nguyên liệu đầu vào để hạ giá thành. Truyền thông tiếp thị phải bảo đảm tính minh bạch tuyệt đối và trung thực. Doanh nghiệp cần công bố chứng nhận phân hủy sinh học từ các tổ chức uy tín. Điều này giúp ngăn chặn sự hoài nghi xanh từ khách hàng tiềm năng. Ngoài ra, thiết kế bao bì cần tối ưu hóa tính tiện lợi khi sử dụng. Trải nghiệm người dùng tốt là yếu tố then chốt gia tăng tỷ lệ tái mua sắm.

4.2. Kiến nghị chính sách thúc đẩy kinh tế xanh

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo hành lang pháp lý cho thị trường bao bì sinh thái. Cơ quan quản lý cần ban hành các gói trợ cấp thuế cho doanh nghiệp chuyển đổi xanh. Đồng thời, chính sách thuế bảo vệ môi trường đối với đồ nhựa dùng một lần cần tăng mạnh. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về bao bì tự hủy phải được chuẩn hóa rõ ràng. Cơ quan chức năng cần xử phạt nghiêm khắc các hành vi tẩy xanh lừa dối người tiêu dùng. Bên cạnh đó, các chiến dịch giáo dục công dân về lối sống bền vững cần được nhân rộng. Sự đồng hành giữa nhà nước, doanh nghiệp và xã hội sẽ tạo động lực phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, tác giả luận án giới thiệu tổng quan về mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, cấu trúc của nghiên cứu và các đóng góp mới của nghiên cứu. Bối cảnh nghiên cứu 1. Bối cảnh lý thuyết Hành vi tiêu dùng luôn là một trong những chủ đề được quan tâm trong lĩnh vực marketing và quản trị bởi đây là cơ sở để giải thích quá trình ra quyết định mua của người tiêu dùng. Theo Kotler và Armstrong (2021), quyết định mua chịu ảnh hưởng đồng thời bởi các yếu tố văn hóa, xã hội, cá nhân và tâm lý, trong đó các yếu tố tâm lý được xem là nền tảng hình thành động cơ, nhận thức, niềm tin, thái độ và hành vi của người tiêu dùng.

Trên cơ sở đó, nhiều lý thuyết hành vi đã được phát triển nhằm giải thích cơ chế hình thành ý định thực hiện hành vi, tiêu biểu như lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen (1985), hay lý thuyết hành động hợp lý (TRA) của Fishbein và Ajzen (1975). Hai lý thuyết này cho rằng ý định thực hiện hành vi chịu ảnh hưởng chủ yếu bởi thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi, do đó đã được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu hành vi tiêu dùng nói chung cũng như hành vi tiêu dùng xanh nói riêng. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng của các vấn đề môi trường toàn cầu như biến đổi khí hậu, ô nhiễm rác thải nhựa và suy giảm tài nguyên thiên nhiên, nhiều học giả cho rằng các lý thuyết hành vi truyền thống chưa giải thích đầy đủ quá trình hình thành nhận thức của người tiêu dùng trước các mối đe dọa môi trường. Nói cách khác, TRA và TPB chủ yếu giải thích ý định thực hiện hành vi dựa trên thái độ và các yếu tố xã hội, nhưng chưa làm rõ cơ chế khiến người tiêu dùng thay đổi nhận thức và hình thành thái độ tích cực đối với các hành vi bảo vệ môi trường.

Trong bối cảnh đó, các nghiên cứu bắt đầu chuyển hướng sang các lý thuyết thuộc lĩnh vực tâm lý học động cơ nhằm giải thích sâu hơn quá trình hình thành động lực thực hiện hành vi. Từ góc độ tâm lý học, động cơ được xem là yếu tố thúc đẩy con người thực hiện hoặc từ bỏ một hành vi nhất định. Nhiều lý thuyết động cơ đã được phát triển nhằm giải thích cơ chế này, chẳng hạn như lý thuyết động cơ học hỏi, lý thuyết động cơ bản 1 năng, lý thuyết động cơ kích thích hay lý thuyết nhận thức xã hội. Tuy nhiên, phần lớn các lý thuyết trên chủ yếu tập trung giải thích động cơ nội tại hoặc động cơ ngoại tại một cách riêng biệt, trong khi chưa xem xét đồng thời quá trình con người nhận thức về rủi ro và đánh giá khả năng ứng phó trước các rủi ro đó (Bandhu và cộng sự, 2024).

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tiêu dùng xanh, khi hành vi mua không chỉ xuất phát từ sở thích cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi nhận thức về các vấn đề môi trường và niềm tin vào hiệu quả của các giải pháp bảo vệ môi trường. Xuất phát từ yêu cầu đó, Protection Motivation Theory (PMT) do Rogers (1975) đề xuất đã trở thành một trong những nền tảng lý thuyết quan trọng để giải thích các hành vi bảo vệ của con người. Khác với TRA và TPB, PMT do Rogers (1975) đề xuất nhấn mạnh rằng động cơ thực hiện hành vi bảo vệ được hình thành thông qua hai quá trình nhận thức cốt lõi là mối đe dọa và khả năng ứng phó.