CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ XUẤT KHẨU NÔNG SẢN VIỆT NAM SANG TRUNG QUỐC 1. TỔNG QUAN VỀ NÔNG SẢN VÀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU NÔNG SẢN 1. Khái niệm nông sản Thông thường, sản xuất nông nghiệp có thể được hiểu theo hai hướng: trước hết, trong phạm vi hẹp, đó là các hoạt động liên quan đến trồng trọt và chăn nuôi; hoặc trong phạm vi rộng hơn, nó còn bao hàm cả ngành lâm nghiệp và ngư nghiệp. Mặt khác, nông sản là những sản phẩm thu được từ nông nghiệp, theo đó, thuật ngữ “nông sản” cũng được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau.
Tuy nhiên, phần lớn các định nghĩa về nông sản, cả trong nước và quốc tế, đều hướng đến cách hiểu rộng, không chỉ giới hạn ở các sản phẩm từ trồng trọt và chăn nuôi, cụ thể: Theo quy định tại Khoản 7 Điều 3 Nghị định 57/2018/NĐ-CP về cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn thì khái niệm nông sản được quy định như sau “Nông sản là sản phẩm của các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, diêm nghiệp”. Ví dụ như: + Nông sản trong lĩnh vực nông nghiệp bao gồm các mặt hàng như lúa gạo, ngô, khoai, sắn, cà phê, hồ tiêu, thịt lợn, thịt và trứng gia cầm. + Trong lĩnh vực lâm nghiệp, nông sản bao gồm gỗ khai thác, củi, tre, nhựa thông, trám, đước… + Trong lĩnh vực thủy sản, nông sản bao gồm tôm, cá, cá biển, ruốc, hàu, trai, tép… + Trong lĩnh vực diêm nghiệp, nông sản bao gồm sản xuất muối. Bên cạnh đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cũng định nghĩa các sản phẩm nông nghiệp một cách rộng rãi, bao gồm bất kỳ sản phẩm hoặc hàng hóa nào, thô hoặc đã qua chế biến, được bán trên thị trường để tiêu dùng cho con người (không bao gồm nước, muối và chất phụ gia) hoặc làm thức ăn chăn nuôi.
Điều này bao gồm nhiều loại thực phẩm và phi thực phẩm có nguồn gốc từ nông nghiệp và các hoạt động liên quan. Tổ chức thương mại thế giới (WTO) áp dụng cách tiếp cận toàn diện để xác định sản phẩm nông nghiệp, bao gồm không chỉ các sản phẩm nông nghiệp truyền 6 thống mà còn cả các mặt hàng chế biến như ethanol, rượu chưng cất và các sản phẩm thuốc lá chế biến. Cụ thể, theo Hiệp định Nông nghiệp (AoA) có hiệu lực từ 1/1/1995, các sản phẩm được coi là nông sản được liệt kê trong Phụ lục 1, dựa trên Hệ thống hài hòa mô tả và mã hàng hóa (HS), bao gồm: + Các mặt hàng nông sản cơ bản như: lúa mì, sữa, và các loài động vật, mà còn mở rộng ra các sản phẩm phái sinh từ chúng như bánh mì, bơ, và thịt. + Các sản phẩm nông nghiệp đã qua chế biến như: sôcôla, xúc xích… + Các sản phẩm khác như: rượu vang, các loại rượu mạnh, các sản phẩm thuốc lá, và các loại sợi như bông, len, lụa, cùng da thô được dùng để sản xuất da.
+ Tuy nhiên, cá và các sản phẩm từ cá, cũng như các sản phẩm từ lâm nghiệp không được bao gồm trong định nghĩa này. Có thể thấy, so với Nghị định 57/2018/NĐ-CP của Việt Nam, “nông sản” theo quan niệm của WTO không bao gồm lâm sản và một số sản phẩm từ thủy sản. Tương tự, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) cũng đưa ra định nghĩa có phần giống với của WTO. Trong lịch sử, định nghĩa về nông sản của USDA tập trung nhiều hơn vào các sản phẩm nông nghiệp truyền thống như cây trồng và vật nuôi.
Tuy nhiên, gần đây, USDA đã điều chỉnh định nghĩa của mình theo định nghĩa của WTO để bao gồm nhiều loại sản phẩm hơn, do đó mở rộng phạm vi bao gồm các mặt hàng như đồ uống có cồn và thuốc lá, vốn không được phân loại theo truyền thống là nông sản. Từ những quan điểm trên, nhằm đưa ra cách hiểu một cách khái quát và thống nhất, nông sản trong khóa luận này được hiểu như sau: Nông sản là một khái niệm toàn diện chỉ các sản phẩm thu hoạch từ lĩnh vực nông nghiệp, bao gồm các loại cây trồng, động vật nuôi và thủy sản, cùng với các sản phẩm chế biến từ chúng. Đặc điểm của nông sản Về cơ bản, nông sản nhìn chung có các đặc điểm chính sau: Thứ nhất, nông sản là mặt hàng thiên về mùa vụ. Việc trồng trọt và thu hoạch các loại cây như lúa, ngô, hoặc các loại hoa quả phải được thực hiện theo chu kỳ tự nhiên của chúng, bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết và khí hậu đặc thù của từng khu 7 vực.
Điều này nghĩa là mỗi loại cây chỉ có thể gieo trồng và thu hoạch vào thời điểm thích hợp nhất trong năm để đảm bảo sự phát triển tối ưu và năng suất cao nhất. Điển hình như xoài và chuối, hai loại trái cây nhiệt đới này chỉ có thể sinh trưởng trong điều kiện thời tiết ấm áp và mùa mưa; trong khi đó, ngô - một trong những loại lương thực chính tại Việt Nam, thường được gieo trồng vào đầu mùa xuân để thu hoạch vào mùa hè. Có thể thấy, sự phụ thuộc vào mùa vụ không chỉ hạn chế khả năng cung cấp liên tục trên thị trường mà còn buộc người nông dân phải có kế hoạch cụ thể và chi tiết cho mỗi vụ mùa. Điều này cũng góp phần làm tăng tính biến động của thị trường nông sản do các yếu tố như thay đổi thời tiết bất thường hoặc biến động trong chu kỳ sản xuất.
Thứ hai, năng suất và chất lượng của nông sản còn phụ thuộc vào các yếu tố tự nhiên, từ thổ nhưỡng cho đến khí hậu. Thổ nhưỡng màu mỡ sẽ cung cấp dưỡng chất cần thiết cho cây trồng phát triển, trong khi điều kiện nhiệt độ phù hợp là yếu tố quyết định cho việc sinh trưởng của cây và sự sống còn của vật nuôi. Lượng mưa kịp thời và đủ độ giúp duy trì sự cân bằng nước cho cây trồng và nguồn nước sạch là điều kiện cần thiết cho vật nuôi và thủy sản phát triển khỏe mạnh. Những thay đổi bất thường trong các yếu tố này có thể gây ra hiện tượng mất mùa hoặc dịch bệnh, ảnh hưởng nghiêm trọng tới năng suất và chất lượng nông sản.
Thứ ba, nông sản đa dạng về chủng loại. Bản thân khái niệm về nông sản vốn đã rất rộng, do đó nông sản có thể được phân thành nhiều loại khác nhau. Nói riêng về cây trồng, có thể chia thành cây lương thực như: lúa, ngô và khoai; cây công nghiệp như cao su, bông hoặc cà phê; và cây ăn quả như lê, chuối, vải,. Mỗi loại cây kể trên đều phục vụ những nhu cầu khác nhau của con người từ thực phẩm, nguyên liệu sản xuất cho đến hàng hóa xuất khẩu.
Bên cạnh đó, vật nuôi như gia súc (bò, lợn, dê), gia cầm (gà, vịt) và thủy sản (cá, tôm) cũng đóng góp một phần không nhỏ vào nguồn cung cấp thực phẩm và các sản phẩm khác cho thị trường. Sự đa dạng này cho phép nông nghiệp đáp ứng nhu cầu đa chiều của xã hội, từ dinh dưỡng cho đến kinh tế. Thứ tư, giá cả của nông sản thường rất nhạy cảm và có thể chịu sự biến động lớn do nhiều yếu tố. Về cơ bản, giá của một sản phẩm thường phụ thuộc chủ yếu vào 8 cung cầu trên thị trường, nông sản cũng không ngoại lệ.
Nếu nguồn cung thấp và nhu cầu cao có thể làm giá tăng vọt, trong khi ngược lại sẽ khiến giá giảm. Bên cạnh đó, bởi nông sản có tính mùa vụ và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên nên các sự kiện thời tiết bất thường như hạn hán hoặc lũ lụt cũng gây ra sự dao động lớn trong sản lượng nông sản, ảnh hưởng trực tiếp đến giá cả trên thị trường trong nước và toàn cầu. Ngoài ra, các chính sách thương mại như thuế quan và hạn ngạch cũng có ảnh hưởng đáng kể tới giá cả nông sản xuất nhập khẩu bằng cách hạn chế hoặc mở rộng việc thâm nhập vào một thị trường nhất định. Thứ năm, để đảm bảo độ tươi và tuổi thọ của sản phẩm, nông sản sau thu hoạch cần đáp ứng được những yêu cầu bảo quản đặc biệt.
Điều này thường liên quan việc kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và độ ẩm, đặc biệt là đối với các mặt hàng dễ hư hỏng như rau củ, trái cây và thủy sản. Do nông sản có tính hữu cơ, thời gian sử dụng ngắn và dễ bị phân hủy, vì vậy nếu không được bảo quản trong điều kiện thích hợp, chúng sẽ rất dễ bị mất đi chất lượng vốn có. Hiện nay, vận chuyển bằng container lạnh là một trong những biện pháp quan trọng trong việc duy trì chất lượng nông sản trong hoạt động xuất khẩu nông sản qua cửa khẩu. Ngoài ra, kỹ thuật hút chân không loại bỏ không khí từ bao bì cũng giúp làm chậm quá trình oxy hóa và ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn.
Các biện pháp bảo quản này không chỉ giúp giảm thiểu lượng thực phẩm bị lãng phí mà còn tối ưu hóa chi phí lưu trữ và vận chuyển, mang lại lợi ích kinh tế to lớn cho người sản xuất và phân phối. Thứ sáu, sản xuất nông sản cần lao động phổ thông nhưng chuyên môn hóa cao. Ngày nay, để đáp ứng được nhu cần ngày càng cao về chất lượng nông sản của người tiêu dùng, các kỹ thuật canh tác và nuôi trồng cũng phải được cải tiến và điều chỉnh cho phù hợp với từng loại cây trồng và động vật. Nông sản vốn đa dạng về chủng loại vậy nên các kỹ thuật này cũng không kém phần phức tạp, đòi hỏi người nông dân phải am hiểu sâu sắc về đặc điểm sinh lý và nhu cầu của chúng.
Ví dụ, việc áp dụng các phương pháp canh tác tiên tiến như luân canh, sử dụng phân bón hợp lý và kỹ thuật tưới tiêu thông minh không chỉ cải thiện năng suất mà còn đảm bảo sự bền vững của môi trường. Tương tự, trong chăn nuôi, hiểu biết về chế độ dinh dưỡng, quản lý sức khỏe động vật và phòng trừ dịch bệnh là điều cần thiết để đạt được hiệu quả cao. Khái niệm xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu nông sản Hoạt động xuất khẩu đã tồn tại từ thời xa xưa khi những nền văn minh như Ai Cập cổ đại, Mesopotamia và Thung lũng Indus thực hiện trao đổi hàng hóa với các vùng lân cận. Cùng với sự xuất hiện của con đường tơ lụa ở thế kỉ XIII và XIV, hoạt động xuất khẩu được mở rộng phạm vi vươn ra khắp Châu Á, Châu Âu và khu vực Bắc Phi.
Ngày nay, xuất khẩu vẫn luôn được coi là một phần quan trọng của thương mại quốc tế.