Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp 1. Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp Định nghĩa vi phạm hành chính được nêu rõ tại khoản 1, điều 2, Theo Luật xử phạt vi phạm hành chính (XPVPHC) năm 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020), theo đó “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính”. Do đó, khi có hành vi VPHC, cần có biện pháp xử lý phù hợp nhằm duy trì trật tự xã hội.
Việc xử lý VPHC thường áp dụng các biện pháp chế tài hành chính. Theo Luật xử phạt vi phạm hành chính năm 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020), “XPVPHC là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi VPHC theo quy định của pháp luật về XPVPHC”. Như vậy, rõ ràng hoạt động xử phạt vi phạm hành chính là cần thiết là để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật là biện pháp răn đe buộc mọi cá nhân, tổ chức đều tuân thủ quy định của pháp luật, giúp duy trì trật tự xã hội và ngăn ngừa những hành vi vi phạm lặp lại. Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường là một nội dung cấu thành xử phạt vi phạm hành chính nói chung.
Hoạt động này mang những đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất, hoạt động xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường xuất phát từ những hành vi vi phạm do chủ thể vi phạm thực hiện trong phạm vi lãnh thổ, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thứ hai, hoạt động xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường chủ yếu được thực hiện trên cơ sở kiểm tra, kiểm soát phát hiện hành vi vi phạm do 7 tính chất phức tạp của hoạt động bảo vệ môi trường, nhiều hành vi vi phạm mang tính chất tinh vi phải thông qua hoạt động kiểm tra, đánh giá, áp dụng các quy định chuyên ngành do đó hành vi vi phạm thường khó bị phát hiện. Thứ ba, việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường liên quan trực tiếp đến quyền lợi của cả cộng đồng bao gồm cá nhân, tổ chức bị thiệt hại và ngay cả chủ thể vi phạm. Do đó, vấn đề xử phạt vi phạm trong lĩnh vực này luôn gắn liền với việc đảm bảo môi trường sống ổn định của cả cộng đồng.
Từ khái niệm xử phạt vi phạm hành chính trên, có thể rút ra khái niệm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường như sau: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường là hoạt động của cơ quan Nhà nước, người có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Đối với công tác bảo vệ môi trường của doanh nghiệp, trong những năm qua, cùng với các tiến trình phát triển công nghiệp và đô thị tại nhiều khu vực trên thế giới, bảo vệ môi trường đã trở thành một nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu trong chính sách phát triển của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam. Đi kèm với sự phát triển là những hành vi gây tổn hại đến môi trường tự nhiên. Để ngăn chặn và xử lý các hành vi này, hệ thống pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đã ra đời.
Cũng như các hành vi vi phạm pháp luật khác, VPHC trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp gồm các hành vi này thường bao gồm việc xả thải vượt ngưỡng quy định gây ô nhiễm môi trường, khai thác và sử dụng tài nguyên trái phép, không tuân thủ các quy định về xử lý chất thải, hoặc các hành vi khác gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường tự nhiên. Trên cơ sở những phân tích trên, trong phạm vi của đề án, tác giả xác lập khái niệm như sau: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp là hoạt động của người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với đối tượng vi phạm là doanh nghiệp thực hiện hành vi vi phạm quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Đặc điểm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp 8 XPVPHC trong lĩnh vực môi trường cũng mang những đặc điểm của XPVPHC nói chung. Công tác XPVPHC trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp có những đặc điểm chính sau đây: Thứ nhất, hoạt động XPVPHC trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp mang tính pháp lý.
Nói một cách cụ thể, việc XPVPHC trong lĩnh vực môi trường được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật như Luật Xử phạt vi phạm hành chính 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) [7]; Luật Bảo vệ môi trường 2020 [10], Nghị định 45/2022/NĐ-CP ngày 07/7/2022 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường [4] và các văn bản hướng dẫn liên quan. Thứ hai, các hành vi VPHC trong lĩnh vực môi trường của doanh nghiệp khá đa dạng và phức tạp bao gồm không thực hiện đúng quy định về quản lý chất thải, vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, xả thải trái phép, vượt quá quy chuẩn kỹ thuật môi trường, không đăng ký hồ sơ môi trường, không thực hiện đúng cam kết trong giấy phép môi trường, sử dụng nguyên liệu, công nghệ gây ô nhiễm mà không có biện pháp kiểm soát, không thực hiện đúng quy định về xử lý chất thải rắn, chất thải nguy hại và các hành vi vi phạm khác. Thứ ba, các biện pháp xử phạt hành vi VPHC trong lĩnh vực môi trường của doanh nghiệp đa dạng. Hình thức xử phạt có thể bao gồm cả phạt tiền và các hình thức xử lý khác như đình chỉ hoạt động, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, buộc khắc phục hậu quả môi trường.
Thứ tư, thẩm quyền xử phạt thuộc về các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như Thanh tra chuyên ngành lĩnh vực Tài nguyên và Môi trường, Cảnh sát môi trường, Ủy ban nhân dân các cấp và các cơ quan chức năng khác. Thứ năm, XPVPHC tronh lĩnh vực môi trường được thực hiện theo trình tự quy trình xử phạt. Quy trình XPVPHC trong lĩnh vực môi trường bao gồm các bước như phát hiện vi phạm, lập biên bản vi phạm, ra quyết định xử phạt và thi hành quyết định xử phạt. Các doanh nghiệp có quyền khiếu nại, khởi kiện nếu không đồng ý với quyết định xử phạt.
Thứ sáu, mục tiêu của công tác XPVPHC trong lĩnh vực môi trường không chỉ là trừng phạt mà còn nhằm giáo dục, nâng cao nhận thức và ý thức tuân thủ pháp luật 9 về bảo vệ môi trường cho các doanh nghiệp. Những đặc điểm này thể hiện sự nghiêm túc và quyết liệt của Nhà nước trong việc bảo vệ môi trường và quản lý hoạt động của các doanh nghiệp, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Vai trò của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp Công tác xử phạt VPHC trong lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của doanh nghiệp, đảm bảo tính công bằng trong cạnh tranh, và tăng cường hiệu lực, hiệu quả của pháp luật môi trường. Việc thực hiện nghiêm túc và công bằng các biện pháp xử phạt sẽ góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, thúc đẩy sự phát triển bền vững của toàn xã hội.
Thứ nhất, răn đe và ngăn chặn hành vi vi phạm: Việc xử phạt VPHC trong lĩnh vực môi trường tạo ra một hệ thống chế tài, răn đe mạnh mẽ đối với doanh nghiệp để ngăn chặn các đối tượng này thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Việc thực hiện chế tài hiệu quả không chỉ làm giảm thiểu số lượng và mức độ vi phạm mà còn góp phần ngăn chặn ngay từ đầu các hành vi xâm hại môi trường, nguồn tài nguyên thiên nhiên. Thứ hai, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng: Bảo vệ môi trường là một yếu tố then chốt để đảm bảo chất lượng cuộc sống và sức khỏe của cộng đồng. Để đảm bảo các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường được các doanh nghiệp nghiêm chỉnh chấp hành, các biện pháp chế tài đóng vai trò quan trọng.
Xử phạt hành chính không chỉ bao gồm biện pháp xử phạt mà còn có các biện pháp khắc phục hậu quả.Việc bắt buộc doanh nghiệp vi phạm khắc phục hậu quả giúp môi trường được phục hồi, giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe con người. Thứ ba, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của doanh nghiệp: Xử phạt VPHC trong lĩnh vực môi trường và công khai các vi phạm của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc tuân thủ pháp luật môi trường. Điều này từng bước xây dựng văn hóa doanh nghiệp có trách nhiệm bảo vệ môi trường và tuân thủ quy định pháp luật. Khi nhận thức và trách nhiệm của doanh nghiệp được nâng cao, các biện pháp bảo vệ môi 10 trường tại doanh nghiệp sẽ chủ động được thực hiện, từ đó giảm thiểu nguy cơ vi phạm.
Một cộng đồng doanh nghiệp có ý thức và trách nhiệm sẽ thúc đẩy sự phát triển bền vững của toàn xã hội. Thứ tư, tăng cường hiệu lực và hiệu quả của pháp luật môi trường: Xử phạt vi phạm hành chính là một công cụ pháp lý quan trọng giúp tăng cường hiệu lực của hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, củng cố niềm tin của cộng đồng và doanh nghiệp vào hệ thống pháp luật. Niềm tin vào sự nghiêm minh của pháp luật còn khuyến khích các doanh nghiệp và cá nhân tuân thủ và thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường.